Tiểu sử
Lê Văn Hưu 黎文休 (1230-1322) là một nhà sử học đời nhà Trần, tác giả bộ Đại Việt sử ký, bộ quốc sử đầu tiên của Việt Nam. Ông quê ở Thanh Hóa, sinh ra và lớn lên trong bối cảnh đất nước thời Trần đang ở giai đoạn ổn định, chính trị – xã hội nhìn chung yên bình, ít xảy ra thiên tai, mất mùa hay đói kém. Đây là điều kiện thuận lợi để ông có thể chuyên tâm học tập và phát triển tài năng. Từ nhỏ, Lê Văn Hưu đã nổi tiếng thông minh, hiếu học. Ông từng theo học thầy đồ họ Nguyễn tại làng Phúc Triền (Kẻ Bôn) và đồng thời cũng được gia đình bên ngoại (họ Đỗ) truyền dạy thêm nhiều tri thức.
Sự nghiệp chính trị
Lê Văn Hưu được Toàn thư đề cập đến qua việc đỗ Bảng nhãn dưới thời vua Trần Thái Tông năm 1247: “Đinh Mùi, năm thứ 16 (1247). (Tống, năm Thuần Hựu thứ 7). Tháng 2, mùa xuân. Thi Thái học sinh. Trước đây, thi lấy học trò đỗ, chỉ chia ra hạng giáp, hạng ất để phân biệt người đỗ cao, đỗ thấp. Nay mới đặt ra tam khôi, lấy Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhỡn, Đặng Ma La đỗ Thám hoa. Còn 48 người đỗ Thái học sinh đều được xuất thân theo thứ tự trên dưới khác nhau”. Sau đó ông được bổ làm tại Hàn Lâm viện, được giao nhiệm vụ biên soạn Đại Việt sử kí, đến năm 1272 thì hoàn thành sách. Cương mục chép: “Tháng giêng, mùa xuân. Sách Đại việt sử ký đã biên soạn xong. Trước đây, Hàn lâm học sĩ kiêm Quốc tử viện giám tu là Lê Văn Hưu vâng mệnh biên chép sách Quốc sử từ đời Triệu Vũ đế đến đời Lý Chiêu Hoàng, nay sách ấy đã biên soạn xong, tất cả 30 quyển, đem dâng; nhà vua hạ chiếu ban khen”.
Biên soạn Đại Việt sử kí
Đại Việt sử kí là bộ chính sử đầu tiên được ghi chép của nước ta chép từ Triệu Vũ Đế đến Lý Chiêu Hoàng. Sau khi xâm lược Đại Ngu, nhà Minh đã đưa sách của nước Nam về Trung Quốc, trong đó có 30 quyển Đại Việt sử ký, những sách ấy đã thất lạc.
Trần Trọng Kim viếtː Hai trăm năm mươi năm sau, sử quan Ngô Sĩ Liên, đời vua Lê Thánh Tông, soạn lại bộ Đại Việt sử ký chép từ họ Hồng Bàng đến vua Lê Thái Tổ. Nghĩa là từ ông Ngô Sĩ Liên, ở về thập ngũ thế kỷ trở đi, thì sử ta mới chép truyện về đời thượng cổ.
Đến nay bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu không còn, nhưng những lời nhận xét của ông vẫn được ghi lại trong bộ Đại Việt sử ký toàn thư, gồm 29 đoạn ghi: “Lê Văn Hưu viết…”. Trong bài tựa Đại Việt sử ký ngoại kỉ toàn thư, Ngô Sĩ Liên viết: “Văn Hưu là người chép sử giỏi đời Trần, Phu Tiên là bậc cổ lão của thánh triều ta, đều vâng chiếu biên soạn lịch sử nước nhà, tìm khắp các tài liệu còn sót lại, tập hợp thành sách để cho người xem đời sau không có gì phải tiếc nữa, thế là được rồi.”
Trong lời nói đầu của Đại Việt sử ký tục biên, các tác giả Phạm Công Trứ và Hồ Sĩ Dương đã ghi rõ rằng: “… xưa kia Hàn lâm viện học sĩ, Quốc sử viện giám tu Lê Văn Hưu, vâng mệnh vua Trần Thái Tông biên soạn bộ Đại Việt sử ký, bắt đầu từ Triệu Vũ Đế đến Lý Chiêu Hoàng. Về sau, sử quan của triều ta là Phan Phu Tiên tiếp tục vâng mệnh vua Nhân Tông biên soạn nối tiếp bộ sử này, chép từ Trần Thái Tông đến khi quân Minh rút về nước…”.
Từ ghi chép này có thể thấy, Lê Văn Hưu được xem là người đặt nền móng cho nền sử học chính thống của Việt Nam. Quan điểm này được hầu hết các sử gia phong kiến nổi tiếng như Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Hồ Sĩ Dương, Lê Hi, Nguyễn Quý Đức, Lê Quý Đôn… đồng tình và khẳng định.
Các nhà sử học hiện đại cũng thống nhất đánh giá cao vai trò “khai sáng” nền sử học dân tộc của Lê Văn Hưu. Giáo sư Phan Huy Lê, trong công trình Đại Việt sử ký toàn thư – Tác giả, Văn bản, Tác phẩm, đã nhận định rằng trước và sau Đại Việt sử ký, đã có một số tác phẩm sử học như Sử ký của Đỗ Thiện, Việt chí của Trần Phổ, Trung hưng thực lục, (Đại) Việt sử lược, An Nam chí lược của Lê Trắc, hay Việt sử cương mục của Hồ Tông Thốc… Bên cạnh đó còn có những tác phẩm thu thập truyền thuyết dân gian như Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên và Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp. Tất cả những công trình này đã đặt nền tảng cho sự hình thành của nền sử học Việt Nam – một bộ phận quan trọng của văn hóa Thăng Long đang phát triển rực rỡ thời bấy giờ. Trong bối cảnh đó, với cương vị đứng đầu Quốc sử viện, Lê Văn Hưu đã biên soạn Đại Việt sử ký – bộ quốc sử đầu tiên của dân tộc. Tác phẩm này vì thế giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử phát triển của nền sử học Việt Nam.
Thờ tự
Lê Văn Hưu mất ngày 23 tháng 3 (âm lịch) năm Nhâm Tuất[7] (tức 9 tháng 4 năm 1322), thọ 92 tuổi. Ông được an táng ở cánh đồng xứ Mả Giòm (ngôi mộ tọa Quý hướng Đinh), thuộc địa phận xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Hiện nay ở đó vẫn còn phần mộ với tấm bia dựng năm Tự Đức thứ 20 – 1867, khắc ghi tiểu sử và một bài minh ca tụng tài đức, sự nghiệp của ông. Năm 1990, Đền thờ Lê Văn Hưu tại xã Thiệu Trung đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận Di tích lịch sử quốc gia. Hiện nay ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thành khác trên cả nước có đường và trường học đặt theo tên ông.
Tài liệu tham khảo
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Ngô Thì Sĩ, 2018, Đại Việt sử ký tiền biên, Nxb Hồng Đức, Hà Nội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Historian Le Van Huu (1230–1322)
Biography
Le Van Huu (黎文休, 1230–1322) was a historian of the Tran dynasty and the author of the Dai Viet Su Ky, the first official national history of Vietnam. He was born in Thanh Hoa during a period when the Tran dynasty was stable and prosperous, with relatively few natural disasters or famines. This favorable environment allowed him to devote himself fully to learning and cultivating his talent. From a young age, Le Van Huu was renowned for his intelligence and scholarly diligence. He studied under a Confucian teacher of the Nguyen family in Phuc Trien village (Ke Bon) and also received extensive academic instruction from his maternal relatives (the Do family).
Political Career
Le Van Huu is mentioned in the Dai Viet Su Ky Toan Thu for passing the imperial examination with the title of Bang nhan under King Tran Thai Tong in 1247:
“Dinh Mui, the 16th year (1247)… The imperial examination for Thai hoc sinh was held. Previously, candidates were classified only into giap and at ranks. This year, the three highest titles were newly instituted. Nguyen Hien ranked Trang nguyen, Le Van Huu ranked Bang nhan, and Dang Ma La ranked Tham hoa. Another 48 candidates passed as Thai hoc sinh and were granted ranks of various levels.”
After the examination, he was appointed to the Han Lam Institute and assigned to compile the Dai Viet Su Ky, which he completed in 1272. Kham Dinh Viet Su Thong Giam Cuong Muc records:
“In the first month of spring, the Dai Viet Su Ky was completed. Formerly, Han Lam Academician and Director of the National History Institute Le Van Huu had been ordered to compile the national history from Trieu Vu De to Ly Chieu Hoang. Now, with 30 volumes completed and presented, the king issued an edict praising the work.”
Compilation of the Dai Viet Su Ky
The Dai Viet Su Ky was the first official historical chronicle of Vietnam, covering the period from Trieu Vu De to Ly Chieu Hoang. After the Ming invasion of Dai Ngu, the Ming army transported books and records from Vietnam to China, including the 30-volume Dai Viet Su Ky, which has since been lost.
Tran Trong Kim wrote:
“Two hundred and fifty years later, the historian Ngo Si Lien under King Le Thanh Tong recompiled the Dai Viet Su Ky, beginning from the Hong Bang clan to Le Thai To. Thus, only from Ngo Si Lien in the 15th century did our national history include accounts of the ancient era.”
Today, although Le Van Huu’s original work no longer survives, 29 passages beginning with “Le Van Huu wrote…” are preserved in the Dai Viet Su Ky Toan Thu. In the preface to the Ngoai Ky Toan Thu, Ngo Si Lien wrote:
“Van Huu was an excellent historian of the Tran era; Phu Tien was a venerable scholar of our royal court. Both were commanded to compile the national history, gathering surviving documents to form a complete book for posterity. That was already a great achievement.”
In the preface to the Dai Viet Su Ky Tuc Bien, Pham Cong Tru and Ho Si Duong stated:
“Formerly, Han Lam Academician and National History Compiler Le Van Huu was ordered by King Tran Thai Tong to compile the Dai Viet Su Ky, beginning from Trieu Vu De to Ly Chieu Hoang. Later, the historian Phan Phu Tien continued the work under King Nhan Tong, recording from Tran Thai Tong to the withdrawal of the Ming army…”
From these records, it is clear that Le Van Huu was regarded as the founder of Vietnam’s official historiography. This view was affirmed by major historians such as Ngo Si Lien, Pham Cong Tru, Ho Si Duong, Le Hi, Nguyen Quy Duc, and Le Quy Don.
Modern historians likewise recognize his pioneering role. In his study Dai Viet Su Ky Toan Thu – Author, Text, Work, Professor Phan Huy Le notes that before and after the Dai Viet Su Ky, several historical works existed—such as Su Ky by Do Thien, Viet Chi by Tran Pho, Trung Hung Thuc Luc, (Dai) Viet Su Luoc, An Nam Chi Luoc by Le Trac, and Viet Su Cuong Muc by Ho Tong Thoc. Others collected legends, such as Viet Dien U Linh by Ly Te Xuyen and Linh Nam Chich Quai by Tran The Phap. These works formed the foundations of Vietnamese historiography, a vital part of the flourishing Thang Long culture. Within this intellectual environment, Le Van Huu, as head of the National History Institute, compiled the first official national chronicle. Thus, his work occupies a uniquely important place in the development of Vietnamese historical scholarship.
Veneration
Le Van Huu passed away on the 23rd day of the third lunar month, Year of Nham Tuat (April 9, 1322), at the age of 92. He was buried in Ma Giam field (grave facing Ding direction), in Thieu Trung commune, Thieu Hoa district, Thanh Hoa province. His tomb remains there today, bearing a stele erected in the 20th year of Emperor Tu Duc (1867), inscribed with his biography and a eulogy honoring his virtue and accomplishments.
In 1990, the Temple of Le Van Huu in Thieu Trung commune was recognized as a National Historical Site by the Ministry of Culture and Information. Today, many streets and schools across Hanoi, Ho Chi Minh City, and various provinces in Vietnam bear his name.
References
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Ngô Thì Sĩ, 2018, Đại Việt sử ký tiền biên, Nxb Hồng Đức, Hà Nội.
Tiếng Pháp
Historiographe Le Van Huu (1230-1322)
Biographie
Le Van Huu 黎文休 (1230-1322) fut un historien éminent de la dynastie Tran, auteur du Dai Viet su ky, le premier ouvrage d’histoire officielle du Vietnam. Originaire de Thanh Hoa, il naquit et grandit dans un contexte où le royaume sous les Tran connaissait une période de stabilité générale, avec une situation politico-sociale paisible et peu de catastrophes naturelles ou de famines. Ces conditions favorables lui permirent de se consacrer pleinement à l’étude et au développement de son talent.
Dès son enfance, Le Van Huu était réputé pour son intelligence et son assiduité. Il étudia auprès du maître Nguyen dans le village de Phuc Trien (Ke Bon) et reçut également l’enseignement de la famille maternelle (la lignée Do), qui lui transmit de vastes connaissances.
Carrière politique
Le Toan thu rapporte que Le Van Huu obtint le grade de Bang nhan lors du concours organisé sous le règne du roi Tran Thai Tong en 1247 :
« L’année Dinh Mui, 16ᵉ année du règne (1247)… Lors des concours destinés aux Thai hoc sinh, on ne distinguait auparavant que deux classes : giap et at, pour différencier les meilleurs classés des autres. Cette année furent institués les trois rangs suprêmes (tam khoi) : Nguyen Hien obtint le titre de Trang nguyen, Le Van Huu celui de Bang nhan, et Dang Ma La celui de Tham hoa. Quarante-huit autres candidats reçurent le titre de Thai hoc sinh selon un ordre hiérarchique déterminé. »
Ensuite, il fut nommé à l’Académie Han Lam et chargé de compiler le Dai Viet su ky, qu’il acheva en 1272. Le Cuong muc note :
« Au premier mois du printemps, le Dai Viet su ky fut achevé. Autrefois, le Han Lam hoc si et directeur de l’Institut d’histoire nationale (Quoc su vien) Le Van Huu avait reçu l’ordre de compiler l’histoire nationale depuis le règne de Trieu Vu De jusqu’à celui de Ly Chieu Hoang. L’ouvrage, comprenant trente volumes, ayant été finalisé, il fut présenté au souverain, qui émit un édit de louange. »
La compilation du Dai Viet su ky
Le Dai Viet su ky est la première chronique officielle connue du pays, couvrant la période allant de Trieu Vu De à Ly Chieu Hoang. Après l’invasion de Dai Ngu, les Ming emportèrent de nombreux ouvrages vietnamiens en Chine, dont les trente volumes du Dai Viet su ky, aujourd’hui perdus.
Tran Trong Kim écrit :
« Deux cent cinquante ans plus tard, l’historiographe Ngo Si Lien, sous le règne de Le Thanh Tong, composa le Dai Viet su ky retraçant l’histoire depuis les Hong Bang jusqu’à Le Thai To. C’est à partir de Ngo Si Lien, au XVe siècle, que l’histoire vietnamienne commence à relater les époques les plus anciennes. »
Bien que l’ouvrage de Le Van Huu n’existe plus, ses commentaires sont conservés dans le Dai Viet su ky toan thu, comprenant 29 passages introduits par : « Le Van Huu écrit… ». Dans la préface du Dai Viet su ky ngoai ky toan thu, Ngo Si Lien écrit :
« Van Huu fut un excellent historien de l’époque Tran. Phu Tien, érudit éminent de notre dynastie, reçurent tous deux l’ordre de compiler l’histoire du pays, rassemblant les archives disponibles pour qu’aucun lecteur des générations suivantes n’ait à le regretter. »
Dans la préface du Dai Viet su ky tuc bien, Pham Cong Tru et Ho Si Duong notent :
« Jadis, Le Van Huu, Han Lam hoc si et directeur de l’Institut d’histoire nationale, reçut de Tran Thai Tong l’ordre de compiler le Dai Viet su ky, depuis Trieu Vu De jusqu’à Ly Chieu Hoang. Plus tard, Phan Phu Tien poursuivit cette mission sous le règne de Nhan Tong, couvrant la période de Tran Thai Tong jusqu’au retrait des Ming… »
Ces témoignages montrent que Le Van Huu est considéré comme le fondateur de l’historiographie officielle du Vietnam. Cette opinion est unanimement partagée par les grands historiens féodaux tels que Ngo Si Lien, Pham Cong Tru, Ho Si Duong, Le Hi, Nguyen Quy Duc, Le Quy Don, etc.
Les historiens modernes confirment également son rôle pionnier. Le professeur Phan Huy Le, dans l’ouvrage Dai Viet su ky toan thu – Tac gia, Van ban, Tac pham, souligne que, avant et après le Dai Viet su ky, plusieurs œuvres historiques existaient : Su ky de Do Thien, Viet chi de Tran Pho, Trung hung thuc luc, (Dai) Viet su luoc, An Nam chi luoc de Le Trac, Viet su cuong muc de Ho Tong Thoc… ainsi que des recueils de récits populaires tels que Viet dien u linh de Ly Te Xuyen et Linh Nam chich quai de Tran The Phap. Ces œuvres constituèrent les fondations de l’historiographie vietnamienne – un élément essentiel de la brillante culture de Thang Long.
Dans ce contexte, en tant que directeur de l’Institut d’histoire nationale, Le Van Huu compila le Dai Viet su ky, la première histoire officielle de la nation. Son travail occupe ainsi une place fondamentale dans le développement de l’historiographie du Vietnam.
Culte et postérité
Le Van Huu mourut le 23ᵉ jour du troisième mois lunaire de l’année Nham Tuat (9 avril 1322), à l’âge de 92 ans. Il fut inhumé dans la plaine de Ma Giom, dans la commune de Thieu Trung, district de Thieu Hoa, province de Thanh Hoa. Sur place subsiste encore sa tombe, avec une stèle érigée en 1867 (20ᵉ année de Tu Duc), retraçant sa biographie et un hymne louant ses vertus et ses contributions.
En 1990, le temple consacré à Le Van Huu à Thieu Trung fut classé vestige historique national par le ministère de la Culture et de l’Information. Aujourd’hui, à Hanoi, Ho Chi Minh-Ville et dans de nombreuses provinces, des rues et écoles portent son nom.
Références
Tiếng Trung
黎文休（Le Van Huu，1230–1322）
生平
黎文休（Le Van Huu，1230–1322）是陈朝著名史学家，《大越史记》的作者，也是越南第一部官修国史的编纂者。他籍贯清化，自幼成长于陈朝政治社会安定的时期，天下大体太平，少有灾荒匮乏，因此为其专心求学、发展才能提供了极佳条件。黎文休自幼聪慧好学，曾师从福延村（Phuc Trien／Ke Bon）阮氏学者，并受外家杜氏悉心教导，学识日益渊博。
政治生涯
据《大越史记全书》记载，黎文休于陈太宗（陳太宗 Tran Thai Tong）时期的丁未年（1247）登科，考中榜眼。当时始设“三魁”，取阮贤为状元，黎文休为榜眼，邓摩罗为探花。另外四十八名太学生亦按高低品秩授官。此后，黎文休入翰林院任职，被委以编修国史的重任，自奉命以来撰写《大越史记》，至景定三年（1272）编成三十卷，进呈朝廷。史载：“翰林学士兼国子监监察修国史黎文休奉命编写国史，自赵武帝（趙武帝 Trieu Vu De）至李昭皇（李昭皇 Ly Chieu Hoang），今已完稿三十卷，进呈，皇帝下诏嘉奖。”
编纂《大越史记》
《大越史记》为越南第一部官方国史，记载自赵武帝至李昭皇。明军侵入大虞后，将南国典籍悉数运往中国，其中三十卷《大越史记》亦被掠走，从此佚失。
陈仲金（Tran Trong Kim）记述：“二百五十年后，黎圣宗时代的史官吴士连（吳士連 Ngo Si Lien）重修《大越史记》，扩充自鸿庞氏至黎太祖（黎太祖 Le Thai To）。自吴士连起，始记上古诸事。”
虽然黎文休原稿已佚，但其评论与史论仍保存在《大越史记全书》中，共二十九段，以“黎文休曰……”开篇。吴士连在《外纪全书序》中称：“文休为陈朝良史，夫先乃本朝老臣，皆奉诏修史，搜罗遗文，辑成完书，使后世观览无所遗憾，可谓善矣。”
在《大越史记续编》序言中，范公著（范公著 Pham Cong Tru）与胡士瑛（胡士瑛 Ho Si Duong）亦明确写道：“昔者，翰林院学士、国史院监察修黎文休，奉陈太宗命编《大越史记》，自赵武帝至李昭皇。及后，本朝史官潘夫先（潘夫先 Phan Phu Tien）承仁宗之命续编，自陈太宗至明兵退境……”
由此可见，黎文休被视为越南正统史学的奠基者。此观点为多数著名史家如吴士连、范公著、胡士瑛、黎喜、阮贵德、黎贵惇等所共同认可。
近现代史学家亦一致肯定其“开创越南民族史学之功”。教授潘辉黎（Phan Huy Le）在《大越史记全书——作者、文本、作品》中指出：在《大越史记》前后，亦有诸多史书，如杜善《史记》、陈普《越志》、兴复实录、《（大）越史略》、黎铎《安南志略》、胡宗族《越史纲目》等；另有采集民间传说之作《越甸幽灵》、《岭南摭怪》。这些著作建立了越南史学发展的基础，而在这一背景下，黎文休身为国史院首官，编纂越南第一部国史《大越史记》，其意义极为重要，因此在越南史学史上占据独特地位。
祭祀与纪念
黎文休卒于壬戌年（1322）三月二十三日（农历），享年九十二岁，葬于清化绍化县绍中社马嚼原之地（墓坐癸向丁）。今日其墓仍存，旁立有建于嗣德二十年（1867）的碑文，刻其生平及颂德铭文。
1990年，绍中社黎文休祠获越南文化信息部列为国家历史遗迹。今于河内、胡志明市及全国多地均有以其名命名的街道和学校，以表彰其卓越贡献。
参考
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Ngô Thì Sĩ, 2018, Đại Việt sử ký tiền biên, Nxb Hồng Đức, Hà Nội.
