Thân thế
Phạm Công Trứ quê ở làng Liêu Xuyên (tổng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương), nay thuộc thôn Thanh Xá, xã Nghĩa Hiệp, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên. Ông là một công thần tiêu biểu, đồng thời là nhà chính trị tài năng dưới thời chúa Trịnh. Với công lao và đức độ nổi bật, ông được xếp vào hàng 39 vị đại thần “phò tá có công lao, tài đức” thời Lê Trung Hưng, từng giữ chức Quốc lão và được phong tước Thái bảo Yên Quận công.
Con đường làm quan
Sự nghiệp chính trị của Phạm Công Trứ bắt đầu từ khi ông thành công trên đường khoa cử. Khoa Mậu Thìn, niên hiệu Vĩnh Tộ thứ 10 (1628), Phạm Công Trứ dự kỳ thi Đình, đậu Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân (Tiến sĩ) và được bổ làm Hàn lâm viện Hiệu thảo.
Từ đó trở đi, ông lần lượt giữ các chức vụ: Hiến sát sứ xứ Thanh Hoa (1631), Phụng Thiên Phủ doãn (1639), Tham chính xứ Thanh Hoa (1640), Thái thường Tự khanh (1642), Phó đô Ngự sử tước Khánh Yên bá (1645), Đô ngự sử (1646), Lễ bộ Thượng thư tước Yên Quận công (1657), Thiếu bảo kiêm Đông các Đại học sĩ, Tham tụng (1661), Lại bộ Thượng thư (1664), Thái bảo Quốc lão tham dự triều chính (1668), Chưởng Lục bộ sự – Thượng thư của sáu bộ (1673).
Những đóng góp về kinh tế – chính trị và văn hóa – quân sự
Khi giữ chức Lại bộ Thượng thư, năm 1665, Phạm Công Trứ đã giao cho Ngự sử đài tiến hành khảo xét hoạt động của các nha môn. Qua đó, nhiều sai phạm của quan lại bị phát hiện và xử lý nghiêm, góp phần lập lại kỷ cương phép nước. Nhờ vậy, pháp luật được thi hành nghiêm minh, giới sĩ phu thi đua tu dưỡng, quan lại giữ gìn khí tiết, khiến xã hội ổn định và được xem là một thời kỳ thanh bình.
Trong lĩnh vực kinh tế, ông đề xuất thực hiện phép “Bình lệ” – kê khai hộ khẩu ở các địa phương để làm căn cứ phân bổ thuế khóa hợp lý. Đồng thời, ông ban hành phép “Ngũ lượng” nhằm thống nhất các đơn vị đo lường trong dân gian, giúp việc trao đổi và quản lý kinh tế trở nên minh bạch, thuận tiện hơn.
Khi đảm nhiệm chức Tham tụng, ông tiếp tục hoàn thiện phép khảo khóa quan lại, đặt ra các quy định về giáo hóa, khuyến khích đạo hiếu, đồng thời rà soát lại sổ đinh điền và điều chỉnh thuế khóa. Những chính sách của ông được chúa Trịnh Tạc tin tưởng và áp dụng, góp phần ổn định tình hình trị an. Người đương thời vì thế đánh giá ông là một vị Tể tướng mực thước.
Trong thời kỳ chiến tranh Trịnh – Nguyễn, Phạm Công Trứ nhiều lần tham gia các cuộc Nam chinh, tổng cộng 5 lần vào các năm 1643, 1655, 1660, 1661 và 1671. Tuy chiến sự kéo dài với nhiều trận đánh lớn, nhưng cục diện hai bên vẫn chưa phân thắng bại.
Không chỉ tham gia đối ngoại, ông còn góp phần dẹp yên nội loạn. Năm 1645, khi Trịnh Lịch và Trịnh Sầm nổi dậy, ông cùng Đào Quang Nhiêu đã kịp thời hiến kế cho phủ chúa ra tay trước khi lực lượng phản loạn kịp lớn mạnh. Nhờ sự quyết đoán đó, biến loạn trong nội bộ họ Trịnh nhanh chóng bị dập tắt.
Trên phương diện văn hóa, Phạm Công Trứ có nhiều đóng góp quan trọng trong việc củng cố nền nếp xã hội theo Nho giáo. Ông ban hành “Lê triều giáo hóa điều luật” gồm 47 điều nhằm chấn chỉnh trật tự tôn ti, góp phần đưa các chuẩn mực đạo đức vào đời sống. Năm 1666, ông còn đề nghị triều đình tuyên dương 13 trung thần thời Lê sơ, phong làm Phúc thần và lập từ đường thờ phụng.
Với vai trò đứng đầu bộ Lễ, ông kiến nghị chỉnh đốn lễ nghi, quy định rõ ràng về triều phục cho quan lại, đồng thời hướng dẫn cách ăn mặc phù hợp với phong tục truyền thống cho cả nam và nữ. Ông cũng nhiều lần dâng sớ đề nghị cấm hút thuốc vì những tác hại đối với sức khỏe và đời sống xã hội.
Trong chuyến theo vua Lê Thần Tông đi Nam chinh năm 1661, ông cùng các quan như Trần Đăng Tuyển và Nguyễn Văn Thiệu sáng tác, xướng họa 18 bài thơ về cảnh sắc và con người những vùng đất đi qua. Những tác phẩm này không chỉ thể hiện cảm xúc tinh tế trước thiên nhiên mà còn phản ánh ý chí của đoàn quân trong việc ổn định vùng đất Thuận Hóa.
Đối với giáo dục, ông giữ chức Giám thủ Quốc Tử Giám, trực tiếp trông coi việc tu sửa Văn Miếu và thúc đẩy việc học của sĩ tử. Ông còn cùng Dương Trí Trạch đề xuất tăng cường điều kiện cho các kỳ thi, đặc biệt là thi hương ở địa phương, tạo thuận lợi cho việc tuyển chọn nhân tài.
Khi về quê trí sĩ, ông mở lớp dạy học, đào tạo nhiều học trò thành đạt, sau này giữ các chức vụ quan trọng trong triều đình và địa phương, góp phần tiếp nối truyền thống học vấn và phụng sự đất nước.
Qua đời
Sau 40 năm phục vụ đất nước, năm Mậu Thân (1668) vua đã phong ông làm “Quốc Lão”, được tham dự các việc cơ mật trong triều. Cũng thời gian này ông đã xin nghỉ hưu ba lần mới được chấp nhận. Khi về, ông được thăng Thái Bảo, chúa Trịnh đã tặng ông đôi câu đối thêu vào cờ:
Điền đỉnh nại, nhiếp âm dương, triều đình trụ thạch.
Hoàn quy mô, định hiệu lệnh, quốc gia đống lương.
Nghĩa là:
Nêm canh định vạc, điều hoà khí âm dương, làm cột đá cho triều đình.
Định ra các hiệu lệnh, hoàn thành được quy mô, là rường cột của Nhà nước.
Đến năm Quý Mùi (1673) triều đình lại mời ông ra làm Tể tướng, coi việc sáu bộ, tham tán việc cơ mật.
Ngày 28 tháng 10 năm ất Mão (1675) Phạm Công Trứ qua đời tại quê nhà, thọ 76 tuổi. Triều đình cho xây dựng đền thờ ông, vua Lê thương tiếc phong tặng “Thái tể, thụy là Trung Cầu“.
Nhận định
Sử gia Phan Huy Chú nhận định về ông như sau:
Ông là người thâm trầm giản dị, chắc chắn… đặt ra phép tắc, sửa soạn kỷ cương, đè nén những kẻ cậy thế nhũng lạm, yêu chuộng những người có phong cách tiết tháo, được đời khen là bậc tể tướng tốt. Ông lại ham đọc sách, đến già vẫn không mỏi. Có đức tốt, có danh vọng, công lao sự nghiệp là bậc hiền tể thứ nhất sau đời Trung hưng.”1
Thờ tự
Ngày nay đền thờ tể tướng Phạm Công Trứ nằm tại ở làng Thanh Xá, xã Nghĩa Hiệp, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, di tích Đền thờ Phạm Công Trứ đã được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1995.
Ngày nay, hàng năm hai lần nhân dân địa phương cùng các con cháu trong dòng họ lại tế lễ, mở hội vào ngày 17 tháng 3 âm lịch (kỷ niệm ngày sinh) và ngày 28/10 (ngày mất) nhằm ôn lại truyền thống hào hùng của ông.
Chú thích
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Grand Chancellor Pham Cong Tru (1600–1675)
Background
Pham Cong Tru was born in Lieu Xuyen village (Lieu Xa canton, Duong Hao district, Thuong Hong prefecture, Hai Duong province), now Thanh Xa hamlet, Nghia Hiep commune, Yen My district, Hung Yen province. He was a prominent meritorious official and a talented politician under the Trinh lords. Owing to his outstanding contributions and virtue, he was ranked among the 39 great officials who “assisted the court with merit, talent, and moral integrity” during the Later Le Restoration period. He held the title of Quoc Lao (Senior State Elder) and was ennobled as Thai Bao Yen Quan Cong.
Official Career
Pham Cong Tru’s political career began with his success in the imperial examinations. In the Mau Thin examination of the 10th year of the Vinh To era (1628), he passed the palace examination, earning the degree of Third-Rank Doctor (Tien si), and was appointed as a Compiler at the Hanlin Academy.
He subsequently held various positions: Surveillance Commissioner of Thanh Hoa (1631), Prefect of Phung Thien (1639), Vice Governor of Thanh Hoa (1640), Minister of the Court of Imperial Sacrifices (1642), Vice Chief Censor with the title Khanh Yen Ba (1645), Chief Censor (1646), Minister of Rites with the title Yen Quan Cong (1657), Junior Guardian cum Grand Scholar of the Dong Cac and Participant in State Affairs (1661), Minister of Personnel (1664), Senior State Elder participating in court affairs (1668), and Chief Administrator of the Six Ministries (1673).
Contributions in Economy, Politics, Culture, and Military Affairs
As Minister of Personnel in 1665, he ordered the Censorate to inspect government offices. Numerous violations by officials were uncovered and strictly punished, restoring discipline and strengthening the rule of law. As a result, laws were enforced rigorously, scholars strove for self-cultivation, officials upheld integrity, and society became stable and peaceful.
In the economic sphere, he proposed the “Binh le” policy—household registration surveys across localities to ensure fair tax allocation. He also introduced the “Ngu luong” system to standardize units of measurement, making trade and economic management more transparent and efficient.
As Participant in State Affairs, he further refined the system for evaluating officials, established regulations on moral education, promoted filial piety, and reviewed land and population registers to adjust taxation. His policies were trusted and implemented by Lord Trinh Tac, contributing to political stability. Contemporaries regarded him as a model grand chancellor.
During the Trinh–Nguyen wars, he participated in five southern campaigns in 1643, 1655, 1660, 1661, and 1671. Despite prolonged warfare and major battles, neither side achieved decisive victory.
He also helped suppress internal rebellions. In 1645, when Trinh Lich and Trinh Sam revolted, he and Dao Quang Nhieu advised the Trinh court to act swiftly before the rebels could grow stronger. Thanks to this decisive action, the internal uprising was quickly quelled.
In cultural matters, he contributed significantly to reinforcing Confucian social order. He promulgated the “Educational Regulations of the Le Dynasty,” consisting of 47 articles to restore hierarchy and moral standards. In 1666, he also proposed honoring 13 loyal ministers of the Early Le period as tutelary deities and establishing temples for their worship.
As head of the Ministry of Rites, he recommended reforms in ceremonial practices, clearly defined court attire for officials, and provided guidelines on proper dress in accordance with traditional customs for both men and women. He also repeatedly petitioned for a ban on smoking due to its harmful effects on health and society.
During the 1661 southern campaign with King Le Than Tong, he, along with officials such as Tran Dang Tuyen and Nguyen Van Thieu, composed and exchanged 18 poems depicting landscapes and people of the regions they passed through. These works reflected both refined sensitivity to nature and the determination of the army to stabilize Thuan Hoa.
In education, he served as Director of the Imperial Academy, overseeing the restoration of the Temple of Literature and promoting scholarly studies. Together with Duong Tri Trach, he proposed improving examination conditions, especially provincial exams, to facilitate the selection of talent.
After retiring, he opened a school in his hometown, training many successful students who later held important positions in the court and local administration, continuing the tradition of learning and service to the nation.
Death
After 40 years of service, in 1668 he was granted the title “Quoc Lao” and allowed to participate in confidential court affairs. Around this time, he requested retirement three times before it was accepted. Upon retiring, he was promoted to Thai Bao. Lord Trinh presented him with a pair of embroidered couplets:
“Dien dinh nai, nhiep am duong, trieu dinh tru thach. Hoan quy mo, dinh hieu lenh, quoc gia dong luong.”
Meaning:
“Balancing the cauldron, harmonizing yin and yang, a pillar of the court. Establishing regulations, completing institutions, a main beam of the state.”
In 1673, the court invited him back to serve again as Grand Chancellor, overseeing the Six Ministries and advising on confidential matters.
On the 28th day of the 10th month of the Year of the At Mao (1675), Pham Cong Tru passed away at his hometown at the age of 76. The court ordered the construction of a temple in his honor, and the king posthumously granted him the title “Thai Te” with the posthumous name “Trung Cau.”
Assessment
Historian Phan Huy Chu commented:
“He was profound, simple, and resolute… he established regulations, restored discipline, suppressed corrupt officials, and valued those of integrity. He was praised as a good grand chancellor. He also loved reading and remained tireless even in old age. With virtue, reputation, and achievements, he was the foremost worthy grand chancellor after the Restoration period.”
Worship
Today, the temple dedicated to Grand Chancellor Pham Cong Tru is located in Thanh Xa village, Nghia Hiep commune, Yen My district, Hung Yen province. It was recognized as a National Historical and Cultural Relic in 1995.
Every year, local people and descendants hold ceremonies and festivals twice: on the 17th day of the 3rd lunar month (his birth anniversary) and on October 28 (his death anniversary), to commemorate his legacy and heroic tradition.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Pháp
Le Grand Chancelier Pham Cong Tru (1600 – 1675)
Origines
Pham Cong Tru était originaire du village de Lieu Xuyen (canton de Lieu Xa, district de Duong Hao, préfecture de Thuong Hong, province de Hai Duong), aujourd’hui correspondant au hameau de Thanh Xa, commune de Nghia Hiep, district de Yen My, province de Hung Yen. Il fut un mandarin méritoire exemplaire ainsi qu’un homme politique talentueux sous les seigneurs Trinh. Grâce à ses mérites et à sa grande vertu, il fut classé parmi les 39 grands dignitaires « ayant rendu des services méritoires et possédant talent et vertu » de l’époque de la Restauration des Le, et occupa les fonctions de Quoc lao, recevant le titre de Thai bao Yen Quan cong.
Carrière mandarine
La carrière politique de Pham Cong Tru débuta avec sa réussite aux examens impériaux. Lors de la session Mau Thin, sous la 10e année de l’ère Vinh To (1628), il réussit l’examen de la cour (thi Dinh), obtenant le titre de Docteur du troisième rang (Tien si), et fut nommé compilateur à l’Académie Han Lam.
Par la suite, il occupa successivement les postes suivants : Hien sat su de la province de Thanh Hoa (1631), gouverneur de Phung Thien (1639), administrateur (Tham chinh) de Thanh Hoa (1640), directeur du Thai Thuong Tu (1642), vice-censeur en chef avec le titre de Khanh Yen ba (1645), censeur en chef (1646), ministre des Rites avec le titre de Yen Quan cong (1657), Thiếu bảo et grand académicien du Dong Cac, puis Tham tung (1661), ministre de l’Intérieur (Lai bo Thuong thu) (1664), Thai bao et Quoc lao participant aux affaires de la cour (1668), puis responsable des six ministères (1673).
Contributions économiques, politiques, culturelles et militaires
En tant que ministre de l’Intérieur en 1665, il ordonna au Censorat d’inspecter les administrations locales. De nombreuses fautes des mandarins furent découvertes et sévèrement sanctionnées, contribuant à rétablir la discipline administrative. Grâce à cela, les lois furent appliquées avec rigueur, les lettrés s’efforcèrent de se perfectionner, les fonctionnaires préservèrent leur intégrité, et la société connut une période de stabilité et de paix.
Sur le plan économique, il proposa la mise en œuvre de la politique dite « Binh le », consistant à recenser les ménages afin d’établir une répartition équitable des impôts. Il instaura également la règle des « Ngu luong » pour unifier les unités de mesure, facilitant ainsi les échanges et la gestion économique.
En tant que Tham tung, il perfectionna le système d’évaluation des mandarins, promulgua des règles d’éducation morale encourageant la piété filiale, et révisa les registres fonciers et fiscaux. Ses politiques, approuvées par le seigneur Trinh Tac, contribuèrent à stabiliser l’ordre public. Ses contemporains le considéraient comme un chancelier modèle.
Durant la guerre Trinh–Nguyen, il participa à cinq campagnes militaires vers le Sud (en 1643, 1655, 1660, 1661 et 1671). Malgré de nombreuses batailles, aucun camp ne parvint à une victoire décisive.
Il contribua également à réprimer des troubles internes. En 1645, lors de la rébellion de Trinh Lich et Trinh Sam, il conseilla, avec Dao Quang Nhieu, une intervention rapide du pouvoir, ce qui permit d’éteindre rapidement la révolte.
Sur le plan culturel, il joua un rôle important dans la consolidation de l’ordre social confucéen. Il promulgua les « Règlements éducatifs de la dynastie Le » en 47 articles, visant à restaurer la hiérarchie sociale et les normes morales. En 1666, il proposa d’honorer 13 fidèles ministres de la première période des Le, en les divinisant et en leur érigeant des sanctuaires.
À la tête du ministère des Rites, il recommanda de réformer les cérémonies, de codifier les vêtements officiels des mandarins, et d’orienter les usages vestimentaires traditionnels pour hommes et femmes. Il présenta également plusieurs mémoriaux visant à interdire le tabac en raison de ses effets néfastes.
Lors de la campagne de 1661 avec le roi Le Than Tong, il composa, avec d’autres mandarins, 18 poèmes décrivant les paysages et les habitants des régions traversées, reflétant à la fois la sensibilité esthétique et la détermination militaire.
Dans le domaine de l’éducation, en tant que directeur du Quoc Tu Giam, il supervisa la restauration du Van Mieu et encouragea les études. Il proposa aussi d’améliorer les conditions des examens, notamment les examens provinciaux, afin de favoriser la sélection des talents.
Après sa retraite, il ouvrit une école dans son village, formant de nombreux élèves qui occupèrent plus tard des fonctions importantes dans l’administration.
Décès
Après 40 années de service, en 1668, il fut nommé « Quoc Lao » et participa aux affaires confidentielles de la cour. Il demanda à plusieurs reprises sa retraite avant qu’elle ne soit acceptée. À son départ, il reçut le titre de Thai Bao, et le seigneur Trinh lui offrit un couplet honorifique :
« Stabilisant le chaudron de l’État, harmonisant le yin et le yang, pilier de la cour.
Établissant les lois, structurant le royaume, colonne maîtresse de l’État. »
En 1673, la cour le rappela pour exercer la fonction de chancelier.
Il mourut le 28e jour du 10e mois de l’année At Mao (1675), à l’âge de 76 ans. La cour fit construire un temple en son honneur, et le roi lui conféra à titre posthume le titre de « Thai te » avec le nom honorifique « Trung Cau ».
Appréciation
L’historien Phan Huy Chu écrivit :
« C’était un homme profond, simple et ferme… il établit des règles, restaura la discipline, réprima les abus des puissants, estima les hommes intègres ; il fut loué comme un excellent chancelier. Il aimait la lecture et ne s’en lassa jamais. Par sa vertu, sa renommée et ses mérites, il fut le premier des sages chanceliers après la Restauration. »
Culte
Aujourd’hui, son temple se situe dans le village de Thanh Xa, commune de Nghia Hiep, district de Yen My, province de Hung Yen. Ce site a été classé monument historique et culturel national en 1995.
Chaque année, deux cérémonies commémoratives y sont organisées : le 17e jour du 3e mois lunaire (anniversaire de naissance) et le 28 octobre (date de décès), afin d’honorer sa mémoire et perpétuer sa tradition.
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Trung
宰相范公著（1600—1675）
身世
范公著（Pham Cong Tru）原籍辽川村（属辽舍总、唐豪县、上洪府、海阳镇），今属兴安省安美县义协社清舍村。他是黎中兴时期一位杰出的功臣，同时也是郑主时代卓越的政治家。凭借显著的功绩与高尚的德行，他被列入黎中兴时期“三十九位有功有德重臣”之中，曾任国老，并被封为太保安郡公。
仕途经历
范公著的政治生涯始于科举成功。永祚十年戊辰科（1628年），他参加殿试，考中第三甲同进士出身（进士），初授翰林院校讨。
此后，他历任：清化处宪察使（1631）、奉天府尹（1639）、清化处参政（1640）、太常寺卿（1642）、副都御史（封庆安伯，1645）、都御史（1646）、礼部尚书（封安郡公，1657）、少保兼东阁大学士、参从（1661）、吏部尚书（1664）、太保国老参预朝政（1668）、掌六部事（六部尚书之长，1673）。
经济、政治与文化军事方面的贡献
任吏部尚书期间（1665年），范公著命御史台考察各衙门事务，查出并严惩多名官员的违法行为，从而恢复法纪，使法律得以严明执行，士人竞相修德，官员谨守气节，社会秩序趋于稳定，被视为一段清平时期。
在经济方面，他提出实施“平例法”，即在各地登记户籍，以作为合理分配赋税的依据。同时推行“五量法”，统一民间度量衡，使经济交换与管理更加透明、便利。
任参从期间，他继续完善官员考核制度，制定教化条例，提倡孝道，同时清查丁田簿籍并调整赋税。这些政策深得郑柞（Trinh Tac）信任并加以推行，有效稳定社会治安，当时人称其为典范宰相。
在郑—阮战争时期，他多次参与南征，共计五次（1643、1655、1660、1661、1671年）。虽战事频繁，双方仍长期未分胜负。
他不仅参与对外军事，还参与平定内乱。1645年郑历与郑参叛乱时，他与陶光饶（Dao Quang Nhieu）及时献策，使叛乱在尚未壮大前即被平定。
在文化方面，他大力整顿儒家教化，颁布《黎朝教化条例》共47条，以规范社会秩序与伦理。1666年，他又建议表彰黎初十三位忠臣，封为福神，并立祠祭祀。
作为礼部首长，他倡议整顿礼制，明确官员朝服制度，并指导男女服饰符合传统风俗；同时多次上疏请求禁烟，以防其对社会与健康的不良影响。
1661年随黎神宗（Le Than Tong）南征期间，他与陈登选（Tran Dang Tuyen）、阮文绍（Nguyen Van Thieu）等人唱和诗作18首，描绘沿途风物与人情，既体现审美情怀，也反映军队稳定顺化地区的意志。
在教育方面，他曾任国子监监守，主持文庙修缮并推动士子学习；又与杨智泽（Duong Tri Trach）建议改善考试条件，特别是地方乡试，以利选拔人才。
致仕归乡后，他开设学馆，培养出许多后来担任朝廷及地方要职的人才，延续学术传统，服务国家。
逝世
任职四十年后，戊申年（1668年）被封为“国老”，参与朝廷机密事务。其间他三次请求致仕方获准。归乡时加授太保，郑主赐对联云：
“调鼎鼐，协阴阳，朝廷柱石； 定规模，立号令，国家栋梁。”
意为：调和阴阳、安定政局，是朝廷的支柱；制定法度、确立规模，是国家的栋梁。
癸未年（1673年），朝廷再度起用他为宰相，总理六部并参赞机务。
乙卯年十月二十八日（1675年），范公著卒于家乡，享年76岁。朝廷为其建祠祭祀，黎帝追赠“太宰”，谥号“忠求”。
评价
史学家潘辉注（Phan Huy Chu）评价说：
“其人为人深沉简朴而稳重……制定法度，整饬纲纪，抑制权势贪腐之徒，推崇有节操之士，为世所称为良相。又勤于读书，至老不倦。德高望重，功业卓著，实为中兴以后第一贤相。”
祭祀
今范公著祠位于兴安省安美县义协社清舍村，1995年被列为国家级历史文化遗迹。
每年当地民众及其后裔举行两次祭典：农历三月十七日（诞辰纪念）与十月二十八日（忌日），以缅怀其功业与精神传统。
参考资料
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
