Thân thế
Giáp Hải, hiệu Tiết Trai, quê làng Dĩnh Kế, huyện Phượng Nhỡn (nay thuộc phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh), vốn gốc tổ ở Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội). Thuở nhỏ ông mồ côi cha, gia cảnh nghèo, sống tại quê mẹ ở làng Công Luận (Văn Giang, Hưng Yên). Một lần chơi bên bến sông, ông được một lái buôn cùng quê đưa về nuôi, cho ăn học, nhờ vậy việc học nhanh chóng tiến bộ.
Từ nhỏ, Giáp Hải đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ và khiêm nhường, được mọi người kính phục. Ông học một hiểu nhiều, ứng đối nhanh nhạy nhưng không ỷ tài, luôn chuyên cần dùi mài kinh sử. Tương truyền, ông có thể học suốt đêm không mệt; mỗi khi buồn ngủ, lại nhấm hạt hồ tiêu để tỉnh táo. Hằng ngày, ông thường ra chân núi Cốc Lâm (đồi Kế), ngồi dưới bóng cây chăm chú đọc sách.
Làm quan nhà Mạc
Năm 1538, Giáp Hải đỗ Tiến sĩ Đệ nhất giáp (Trạng Nguyên). Năm 1541, vì kị húy vua Mạc Phúc Hải, nên ông đổi tên thành Giáp Trừng. Khi này ông đã trải các chức Thượng thư bộ Lại, Thượng thư bộ Hình, Thượng thư bộ Lễ, Thượng thư bộ Binh, kiêm Đông các Đại học sĩ, Tri kinh diên sự Thiếu bảo, tước Luân quận công. Em trai Giáp Thanh được phong Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu tước Sùng Cẩn tử.
Năm 1549, cụ Giáp Đức Kỳ mất, an táng tại Ngọ Sơn (Núi Ngò). Bia chôn dưới mộ do đích thân 3 con Hãng – Trừng – Thanh kính soạn. Vì giữ nhiều trọng trách, trải làm quan 5 vị trí Thượng thư trong tổng số Lục bộ, ông nhiều lần được giao trọng trách ngoại giao, đàm phán vấn đề biên giới giữa nhà Mạc và nhà Minh. Năm 1558, đời Mạc Tuyên Tông, ông làm Đề điệu ở trường thi trấn Sơn Nam. Năm 1561, khi đang giữ chức Lại bộ Tả thị lang, Giáp Trừng được cử dẫn quân đi đánh tan giặc Hoàng Đình Ái.
Năm 1562, ông được giao chức Thượng thư bộ Lại, tước Kế Khê hầu. Năm 1566, đời Mạc Mậu Hợp, Giáp Trừng cùng Phạm Duy Quyết đến biên giới Lạng Sơn đón sứ thần Lê Quang Bí sau 18 năm đi sứ (1548- 1566) nhà Minh trở về. Năm 1573, ông giữ chức Tuyên phủ Đồng tri tới ải Nam Quan cùng nghị bàn với quan nhà Minh về việc giám sát biên giới. Người Minh kính nể gọi ông là Giáp Tuyên phủ. Giáp Trừng là người giỏi đối đáp và văn chương, nên đã 5 lần được triều đình giao việc đi sứ. Năm 1578, ông thăng Thượng thư bộ Lại, kiêm Đô ngự sử, Luân quận công. Thấy tình hình chính sự rối ren, ông dâng sớ nêu 6 điều cần phải tránh. Vua Mạc Mậu Hợp tuy không nghe, nhưng thăng hàm Thiếu bảo cho ông, ông từ chối nhưng không được. Năm 1579, ông thăng chức Binh bộ Thượng thư, chưởng Lục bộ sự (nắm quyền điều hành cả 6 bộ), kiêm chức Đông các Đại học sĩ (coi việc công văn giấy tờ cho vua), coi việc ở tòa Kinh diên (thầy dạy học cho thái tử).
Cuối đời, ông tự thấy quá vinh hiển, nhiều lần xin từ chức, nhưng không được. Năm 1582, Mạc Mậu Hợp thăng tước Sách quốc công cho ông, ông từ chối không được. Năm 1585, lại thăng làm Thái bảo. Sau nhiều lần xin, đến năm 1585, Giáp Hải được cho về nghỉ. Mạc Mậu Hợp ban cho đôi câu đối:
Trạng đầu, tể tướng đẩu nam tuấn,
Quốc lão, đế sư thiên hạ tôn”
Nghĩa là: đỗ trạng nguyên, làm tể tướng, danh cao như ngôi sao Đẩu của trời Nam; đã quốc lão, lại thầy của vua, được cả nước tôn trọng.
Tác phẩm
Giáp Hải không chỉ là nhà khoa bảng lừng lẫy, bậc tể thần của vương triều, mà còn được coi là hàng Bắc đẩu của học vấn nước Nam. Ông có các tác phẩm: “Tuy Phong tập”, “Ứng đáp bang giao tập”, “Cổ kim bang giao bị lãm”, “Cao lâu tỳ bà ký”, “Thuận minh”, “Tạ sĩ biểu”, “Kim khê”, ‘Ngọc kiều”. Nhưng phần lớn các tác phẩm này đã mất. Hiện chỉ còn: “Cổ kim bang giao bị lãm” (A.185) gồm các bài biểu, tấu, công văn, trong có chép lẫn bài của người khác, và một số văn thơ trong “Lịch triều hiến chương loại chí”, “Việt thi tục biên”, “Phong tục sử”,… và một số bài văn bia, trong đó tiêu biểu là văn bia “Tiên khảo Thái bảo Giáp phủ quân mộ chí”- bia mộ do đích thân ông soạn cho thân phụ Giáp Đức Kỳ. Bia khắc vào ngày 26 tháng 12 năm Kỷ Dậu niên hiệu Cảnh Lịch thứ 2 (1549).
Hầu hết các nguồn tài liệu và di sản văn hóa dân gian đều khẳng định tài năng và những cống hiến to lớn của Giáp Hải đối với triều đình nhà Mạc trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoại giao, ông nhiều lần được cử đi tiếp sứ nhà Minh, giải quyết vấn đề biên giới với tài ngoại giao xuất chúng, được vua quan nhà Minh thán phục và kính nể. Giáp Hải có tài làm thơ ứng đáp các sứ thần và chính ông đã soạn sách “Ứng đáp bang giao” gồm 10 quyển, chép các thư từ, biểu văn bang giao của các triều và bài thơ Vịnh Bèo (họa lại bài thơ của Mao Bá Ôn) của Giáp Hải, theo giáo sư Trần Quốc Vượng là một trong những bài thơ “ngoại giao” hay nhất trong kho tàng thi ca Việt Nam.
Thờ tự
Hiện nay trạng nguyên Giáp Hải được thờ tại đền thờ Trạng nguyên Giáp Hải thuộc thôn Đồi Cốc, xã Dĩnh Trì (TP Bắc Giang).
Năm 2015, Hội đồng Giáp tộc Việt Nam cùng cấp ủy, chính quyền xã Dĩnh Trì vận động nguồn kinh phí xã hội hóa xây dựng đền Sách Đá thờ ông và thân phụ tại đỉnh đồi Cốc, nơi gần 500 năm trước Trạng nguyên Giáp Hải đã chôn bia hộp đá.
Bia hộp đá được nhân dân thôn Cốc phát hiện năm 1998 và gìn giữ tại đình của thôn và nay đặt tại đền thờ Giáp Hải cùng thân phụ ông.
Bia hộp đá có dạng hình khối chữ nhật gồm hai phần thân bia và nắp đậy ốp khít vào nhau. Nắp đậy kích thước 72x49cm, dày 16cm. Lòng nắp và mặt thân bia đều được mài phẳng, nhẵn, khắc văn tự Hán cổ và chữ Nôm. Ba diềm cạnh khắc chìm họa tiết hoa dây cuốn trổ tay mướp. Diềm trên khắc chữ khổ to, nét kép “Thái Bảo Giáp phủ quân mộ chí”. Bia được khắc vào ngày 26 tháng 12 năm Kỷ Dậu niên hiệu Cảnh Lịch thứ 2 (1549).
Các nhà nghiên cứu xác định, bia hộp đá (sách đá) là hiện vật có giá trị độc đáo, tiêu biểu được tạo tác thời Mạc với họa tiết hoa văn và nghệ thuật khắc chữ tinh xảo.
Nội dung văn bia là tư liệu quý về thân thế, sự nghiệp của Trạng nguyên Giáp Hải; xác định ngôi mộ Khánh Sơn tiên sinh, thân phụ của ông. Văn bia còn làm sáng tỏ những huyền thoại ly kỳ liên quan đến thân phận trạng nguyên dưới triều nhà Mạc.
Với những giá trị lịch sử đó, năm 2017, Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận Bia hộp đá Đồi Cốc là Bảo vật quốc gia. Hằng năm vào ngày giỗ Trạng nguyên Giáp Hải (18/2 âm lịch), dân làng, du khách, con cháu dòng họ Giáp các nơi về đây thắp nhang tưởng nhớ công ơn của ông.
Chú thích
Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản giáo dục, 2007, tập 1, tr 306, 307
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản giáo dục, 2007
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Top Laureate (Trang Nguyen) Giap Hai (1517–1586)
Background
Giap Hai, courtesy name Tiet Trai, was born in Dinh Ke village, Phuong Nhan district (now Bac Giang ward, Bac Ninh province). His ancestral roots were in Bat Trang (Gia Lam, Hanoi). He lost his father at a young age and grew up in poverty, living in his mother’s hometown of Cong Luan village (Van Giang, Hung Yen).
One day, while playing by the riverbank, he was taken in by a merchant from his native region, who raised and educated him. Thanks to this opportunity, his studies progressed rapidly.
From childhood, Giap Hai was known for his intelligence, diligence, and humility, earning widespread respect. He could learn one thing and understand many, responded quickly and cleverly, yet never relied on his talent alone, always devoting himself to rigorous study of the Confucian classics. It is said that he could study all night without fatigue; whenever he felt sleepy, he would chew pepper seeds to stay awake. Every day, he often went to the foot of Coc Lam Mountain (Ke Hill), sitting under the trees to read attentively.
Official Career under the Mac Dynasty
In 1538, Giap Hai attained the highest rank in the imperial examination, becoming Trang Nguyen (Top Laureate). In 1541, due to the naming taboo of Emperor Mac Phuc Hai, he changed his name to Giap Trung.
Over his career, he held numerous high-ranking positions, including Minister of Personnel, Minister of Justice, Minister of Rites, and Minister of War, concurrently serving as Dong Cac Dai Hoc Si (Grand Academician), Tri Kinh Dien Su Thieu Bao (Junior Guardian and royal lecturer), and was granted the noble title Luan Quan Cong (Duke of Luan). His younger brother, Giap Thanh, was also ennobled.
In 1549, his father Giap Duc Ky passed away and was buried at Ngo Son (Ngo Mountain). The epitaph buried beneath the tomb was composed respectfully by his three sons: Hang, Trung, and Thanh.
Holding many key offices, Giap Hai served in five of the six central ministries and was repeatedly entrusted with diplomatic missions, particularly negotiations on border issues between the Mac and Ming dynasties.
In 1558, under Emperor Mac Tuyen Tong, he served as chief examiner in Son Nam. In 1561, while serving as Left Vice Minister of Personnel, he was appointed to lead troops and successfully suppress the rebellion of Hoang Dinh A.
In 1562, he was promoted to Minister of Personnel and granted the title Ke Khe Hau (Marquis of Ke Khe). In 1566, under Emperor Mac Mau Hop, he, together with Pham Duy Quyet, went to the Lang Son border to welcome envoy Le Quang Bi returning from an 18-year mission to the Ming court (1548–1566).
In 1573, he held the position of Tuyen Phu Dong Tri and went to Nam Quan Pass to negotiate border supervision with Ming officials, who admired him and called him “Giap Tuyen Phu.” Renowned for his eloquence and literary talent, he was sent on diplomatic missions five times.
In 1578, he was promoted again to Minister of Personnel, concurrently Censor-in-Chief, and Duke of Luan. Observing political disorder, he submitted a memorial outlining six necessary reforms. Although Emperor Mac Mau Hop did not adopt his proposals, he still promoted him to Thieu Bao, which Giap Hai unsuccessfully declined.
In 1579, he became Minister of War, overseeing all six ministries, while also serving as Grand Academician and royal tutor at the Kinh Dien court.
In his later years, feeling overly honored, he repeatedly requested retirement but was refused. In 1582, he was elevated to the title Sach Quoc Cong, which he could not decline. In 1585, he was further promoted to Thai Bao. After many petitions, he was finally allowed to retire in 1585.
Emperor Mac Mau Hop bestowed upon him a pair of parallel sentences:
“First in the examinations, prime minister of the southern realm,
A state elder and imperial teacher, honored by all under heaven.”
Works
Giap Hai was not only a distinguished scholar-official and high minister but also regarded as one of the brightest intellectual stars of Dai Viet. His works included: Tuy Phong Tap, Ung Dap Bang Giao Tap, Co Kim Bang Giao Bi Lam, Cao Lau Ty Ba Ky, Thuan Minh, Ta Si Bieu, Kim Khe, and Ngoc Kieu.
Most of these works have been lost. Only Co Kim Bang Giao Bi Lam (A.185) survives, containing memorials, official documents, and diplomatic writings (including some by others), along with scattered poems and prose preserved in historical compilations such as Lich Trieu Hien Chuong Loai Chi, Viet Thi Tuc Bien, and Phong Tuc Su.
Among his epigraphic works, the most notable is the stele inscription “Epitaph of the Tomb of My Late Father, Thai Bao Giap Duc Ky,” which he personally composed. The stele was engraved on the 26th day of the 12th month of the year Ky Dau, in the 2nd year of the Canh Lich reign (1549).
Historical records and folklore consistently affirm his great talent and significant contributions to the Mac court in politics, military affairs, and diplomacy. He was repeatedly sent to receive Ming envoys and resolve border issues with exceptional diplomatic skill, earning admiration from Ming officials.
He was also highly skilled in composing responsive diplomatic poetry. His work Ung Dap Bang Giao (10 volumes) recorded diplomatic correspondence and poems of various dynasties. His poem Vinh Beo (Ode to Duckweed), written in response to Mao Ba On, is regarded by Professor Tran Quoc Vuong as one of the finest diplomatic poems in Vietnamese literary history.
Worship and Legacy
Today, Giap Hai is worshipped at the Temple of Trang Nguyen Giap Hai in Doi Coc hamlet, Dinh Tri commune (Bac Giang City).
In 2015, the Giap clan association, together with local authorities, mobilized funds to build the Stone Stele Temple on Coc Hill, near the site where Giap Hai buried a stone epitaph nearly 500 years ago.
The stone stele was discovered by local villagers in 1998 and is now preserved at the temple. It is a rectangular stone chest consisting of a base and a tightly fitted lid. The lid measures 72 × 49 cm and is 16 cm thick. Both the inner surface of the lid and the stele face are finely polished and inscribed with classical Chinese and Nom characters. Decorative floral patterns are carved along the edges, and the top bears the large inscription: “Epitaph of Thai Bao Giap Phu Quan.”
Researchers consider this stone stele a unique and representative artifact of the Mac period, notable for its refined carving and artistic value. The inscription provides valuable documentation on Giap Hai’s life and career, as well as identifying the tomb of his father, Khánh Son Tien Sinh. It also helps clarify legendary accounts surrounding his life.
In recognition of its historical value, in 2017 the Prime Minister officially designated the Coc Hill stone stele as a National Treasure.
Every year, on the 18th day of the 2nd lunar month (his death anniversary), villagers, visitors, and descendants of the Giap lineage gather to offer incense in remembrance of his contributions.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản giáo dục, 2007
Tiếng Pháp
Lauréat suprême (Trang Nguyen) Giap Hai (1517–1586)
Origines
Giap Hai, nom de plume Tiet Trai, était originaire du village de Dinh Ke, district de Phuong Nhan (aujourd’hui quartier Bac Giang, province de Bac Ninh). Ses ancêtres venaient de Bat Trang (Gia Lam, Hanoi). Orphelin de père dès son jeune âge, il grandit dans la pauvreté et vécut dans le village maternel de Cong Luan (Van Giang, Hung Yen).
Un jour, alors qu’il jouait au bord du fleuve, un marchand originaire de sa région le recueillit, l’éleva et lui permit de poursuivre ses études. Grâce à cela, ses progrès scolaires furent rapides.
Dès l’enfance, Giap Hai était réputé pour son intelligence, sa diligence et son humilité, ce qui lui valut l’admiration de tous. Il apprenait peu mais comprenait beaucoup, répondait avec vivacité, sans jamais se reposer sur son talent, se consacrant assidûment à l’étude des classiques confucéens. Selon la tradition, il pouvait étudier toute la nuit sans fatigue ; lorsqu’il somnolait, il mâchait des grains de poivre pour rester éveillé. Chaque jour, il se rendait au pied du mont Coc Lam (colline Ke) pour lire sous les arbres.
Carrière sous la dynastie Mac
En 1538, Giap Hai obtint le plus haut rang aux examens impériaux, devenant Trang Nguyen (premier lauréat). En 1541, en raison du tabou du nom de l’empereur Mac Phuc Hai, il changea son nom en Giap Trung.
Au cours de sa carrière, il occupa de nombreuses fonctions importantes : ministre du Personnel, ministre de la Justice, ministre des Rites et ministre de la Guerre. Il fut également Dong Cac Dai Hoc Si (grand académicien), Tri Kinh Dien Su Thieu Bao (précepteur impérial), et reçut le titre de Luan Quan Cong (duc de Luan). Son frère cadet Giap Thanh fut aussi anobli.
En 1549, son père Giap Duc Ky mourut et fut enterré au mont Ngo (Ngo Son). L’épitaphe funéraire fut rédigée par ses trois fils : Hang, Trung et Thanh.
Ayant exercé de hautes responsabilités dans cinq des six ministères centraux, Giap Hai fut à plusieurs reprises chargé de missions diplomatiques, notamment pour négocier les questions frontalières entre les dynasties Mac et Ming.
En 1558, sous le règne de Mac Tuyen Tong, il fut nommé examinateur en chef dans la région de Son Nam. En 1561, alors qu’il occupait le poste de vice-ministre du Personnel, il fut chargé de diriger une expédition militaire qui mit fin à la rébellion de Hoang Dinh A.
En 1562, il devint ministre du Personnel et reçut le titre de Ke Khe Hau (marquis de Ke Khe). En 1566, sous Mac Mau Hop, il se rendit avec Pham Duy Quyet à la frontière de Lang Son pour accueillir l’envoyé Le Quang Bi, de retour après 18 années de mission auprès de la cour des Ming.
En 1573, il fut nommé Tuyen Phu Dong Tri et se rendit au col de Nam Quan pour négocier avec les autorités Ming la surveillance des frontières. Les officiels Ming, admiratifs, l’appelèrent « Giap Tuyen Phu ». Grâce à son éloquence et à son talent littéraire, il fut envoyé en mission diplomatique à cinq reprises.
En 1578, il fut promu ministre du Personnel, cumulant les fonctions de censeur en chef et de duc de Luan. Constatant les troubles politiques, il soumit un mémoire proposant six réformes. Bien que ses propositions ne soient pas adoptées, il fut néanmoins promu Thieu Bao, honneur qu’il tenta en vain de refuser.
En 1579, il devint ministre de la Guerre, chargé de superviser les six ministères, tout en restant grand académicien et précepteur impérial.
À la fin de sa vie, estimant avoir reçu trop d’honneurs, il demanda à plusieurs reprises à se retirer, sans succès. En 1582, il fut élevé au titre de Sach Quoc Cong, puis en 1585 à celui de Thai Bao. Ce n’est qu’en 1585 qu’il fut finalement autorisé à se retirer.
L’empereur Mac Mau Hop lui offrit ces sentences parallèles :
« Premier des lauréats, ministre suprême du Sud, brillant comme l’étoile polaire,
Ancien de l’État et maître de l’empereur, honoré par tout l’empire. »
Œuvres
Giap Hai fut non seulement un grand lettré et haut dignitaire, mais aussi considéré comme l’une des plus brillantes étoiles intellectuelles du Dai Viet. Parmi ses œuvres figurent : Tuy Phong Tap, Ung Dap Bang Giao Tap, Co Kim Bang Giao Bi Lam, Cao Lau Ty Ba Ky, Thuan Minh, Ta Si Bieu, Kim Khe, Ngoc Kieu.
La plupart de ces ouvrages sont aujourd’hui perdus. Seul Co Kim Bang Giao Bi Lam (A.185) subsiste, contenant des mémoires, documents officiels et écrits diplomatiques, ainsi que des textes conservés dans des recueils historiques comme Lich Trieu Hien Chuong Loai Chi, Viet Thi Tuc Bien ou Phong Tuc Su.
Parmi ses inscriptions épigraphiques, la plus notable est l’« Épitaphe de la tombe de mon défunt père, Thai Bao Giap Duc Ky », qu’il rédigea lui-même en 1549.
Les sources historiques et la tradition populaire reconnaissent unanimement son talent et ses contributions majeures dans les domaines politique, militaire et diplomatique. Il fut chargé à plusieurs reprises d’accueillir des envoyés Ming et de résoudre des questions frontalières, impressionnant ses homologues par son habileté diplomatique.
Il excellait également dans la poésie diplomatique. Son ouvrage Ung Dap Bang Giao (10 volumes) rassemble correspondances et poèmes diplomatiques. Son poème Vinh Beo est considéré comme l’un des plus remarquables exemples de poésie diplomatique vietnamienne.
Culte et héritage
Aujourd’hui, Giap Hai est vénéré au temple qui lui est dédié dans le hameau de Doi Coc, commune de Dinh Tri (ville de Bac Giang).
En 2015, des fonds ont été mobilisés pour construire un temple dédié à la stèle de pierre sur la colline Coc, lieu où il avait enfoui une stèle près de 500 ans auparavant.
Découverte en 1998, cette stèle de pierre est aujourd’hui conservée dans le temple. De forme rectangulaire, elle se compose d’un corps et d’un couvercle ajusté. Les surfaces polies portent des inscriptions en caractères chinois classiques et en chữ Nom, avec des motifs décoratifs raffinés.
Les chercheurs considèrent cet objet comme une pièce exceptionnelle de l’époque Mac. Son contenu constitue une source précieuse sur la vie et la carrière de Giap Hai, ainsi que sur la sépulture de son père.
En 2017, cette stèle a été reconnue comme Trésor national. Chaque année, le 18e jour du 2e mois lunaire, habitants, visiteurs et descendants se rassemblent pour lui rendre hommage.
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản giáo dục, 2007
Tiếng Trung
状元 甲海（Giap Hai，1517—1586）
身世
甲海（Giap Hai），号节斋（Tiet Trai），原籍颖计村（Dinh Ke），属凤壤县（Phuong Nhan，今北江坊，北宁省）。其祖籍为钵场（Bat Trang，嘉林，河内）。幼年丧父，家境贫寒，寄居于母乡公论村（Cong Luan，文江，兴安）。
一日，他在河边玩耍时，被一位同乡商人收养，供其读书，自此学业大进。
甲海自幼聪慧勤勉、谦逊有礼，深受众人敬重。他闻一知十，应对敏捷，却从不恃才自傲，始终刻苦研习经史。相传他能通宵读书而不倦，困倦时便嚼胡椒以提神。平日常至谷林山（Coc Lam，计岗）山脚，在树下专心读书。
仕宦于莫朝
1538年，甲海高中进士第一甲第一名，成为状元。1541年，因避莫福海（Mac Phuc Hai）帝名讳，改名甲澄（Giap Trung）。
其后历任吏部尚书、刑部尚书、礼部尚书、兵部尚书，兼东阁大学士、知经筵事少保，封伦郡公。其弟甲清（Giap Thanh）亦受封为崇谨子。
1549年，其父甲德祺（Giap Duc Ky）去世，葬于午山（Ngo Son）。墓志铭由三子行（Hang）、澄（Trung）、清（Thanh）恭撰。
甲海历任六部中五部尚书，多次奉命参与外交事务，尤其负责处理莫朝与明朝之间的边界谈判。
1558年，莫宣宗（Mac Tuyen Tong）时，任山南镇会试主考。1561年，莫福源（Mac Phuc Nguyen）时，任吏部左侍郎，奉命率军平定黄廷阿（Hoang Dinh A）之乱。
1562年，升任吏部尚书，封计溪侯。1566年，莫茂洽（Mac Mau Hop）时，与范惟决（Pham Duy Quyet）赴谅山边境迎接出使明朝十八年（1548—1566）归国的黎光秘（Le Quang Bi）。
1573年，任宣抚同知，至南关与明朝官员议定边境监管事宜。明人敬重其才，称之为“甲宣抚”。他以辞辩与文才著称，先后五次奉命出使。
1578年，升任吏部尚书，兼都御史、伦郡公。因见政局混乱，上疏陈六条弊政。虽未被采纳，仍被加封少保，辞而不获。
1579年，升任兵部尚书，总掌六部事务，兼东阁大学士，并任经筵讲官（太子之师）。
晚年自觉荣宠过盛，多次请求致仕未果。1582年，晋封策国公；1585年，又加封太保。屡请之后，始于1585年获准归休。
莫茂洽赐其对联：
“状头宰相斗南俊，
国老帝师天下尊。”
意为：既为状元，又为宰相，名望如南天斗星；既是国之元老，又为帝师，受天下尊崇。
著作
甲海不仅为显赫科举人物与朝廷重臣，亦为大越学界之北斗。其著作有：《随风集》《应答邦交集》《古今邦交备览》《高楼琵琶记》《顺明》《谢士表》《金溪》《玉桥》等。
然多已佚失，现仅存《古今邦交备览》（A.185），收录奏章、公文及外交文书（亦含他人作品），并散见于《历朝宪章类志》《越诗续编》《风俗史》等典籍及若干碑文之中。
其碑文中最著名者为《先考太保甲府君墓志》，为其亲撰父亲甲德祺之墓志，刻于景历二年己酉（1549年）十二月二十六日。
史籍与民间传说普遍肯定其在政治、军事与外交方面的卓越贡献。他多次奉命接待明使、处理边界事务，以卓越外交才能赢得明朝官员的敬佩。
他亦擅长应对诗赋，其所编《应答邦交》十卷，汇集历代外交文书及诗作。其中《咏萍》一诗（和毛伯温之作），据陈国旺（Tran Quoc Vuong）教授评价，为越南诗歌史上最出色的外交诗之一。
奉祀与遗产
今甲海祀于北江省北江市颖池社（Dinh Tri）谷岗村（Doi Coc）之状元甲海祠。
2015年，当地政府与甲氏宗族集资，于谷岗山顶建石册祠，以奉其及其父。
石册碑于1998年为村民发现，现保存于祠内。其形制为长方体，由碑身与碑盖构成，盖与身严密契合。盖尺寸为72×49厘米，厚16厘米。内外表面磨制光滑，刻有汉字与喃字，边饰缠枝花纹。碑额刻大字双线“太保甲府君墓志”。
学界认为，此石册碑为莫朝时期极具代表性的珍贵文物，其雕刻精美，艺术价值极高。碑文为研究甲海生平及其父墓葬提供了重要史料，并有助于澄清相关历史传说。
2017年，该石册碑被政府认定为国家级宝物。每年农历二月十八日（甲海忌日），当地民众与后裔皆前来祭祀纪念。
参考
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà xuất bản giáo dục, 2007
