Thân thế
Trương Đăng Quế sinh ngày 1 tháng 11 năm Quý Sửu (1793) tại làng Mỹ Khê, huyện Bình Sơn, phủ Quảng Ngãi (nay thuộc xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi). Gia tộc ông vốn có nguồn gốc ở huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Từ đầu thế kỷ XVII, tổ đời thứ sáu của dòng họ là Trương Đăng Trường theo các chúa Nguyễn vào Nam lập nghiệp, làm quan đến chức Cai quản, được phong tước Nham Lĩnh bá, rồi định cư tại làng Mỹ Khê.
Dòng họ Trương Đăng là một gia đình có truyền thống làm quan nhiều đời. Cha ông là Trương Đăng Phác, từng giữ chức Tri phủ dưới triều Tây Sơn. Mẹ ông là Đỗ Thị Thiết. Hai ông bà có tám người con, gồm bốn trai và bốn gái, trong đó Trương Đăng Quế là người con thứ năm. Chính nền tảng gia đình có truyền thống quan lại và học vấn đã tạo điều kiện để ông sớm theo đuổi con đường khoa cử và bước vào sự nghiệp chính trị dưới triều Nguyễn.
Phụng sự dưới thời Gia Long và Minh Mạng
Thuở nhỏ, Trương Đăng Quế có tiếng văn hay. Năm 1801, khi ông lên tám tuổi thì cha mất. Tuy nhiên, nhờ chăm học nên đến năm Gia Long thứ 18 (1819), ông đỗ Hương tiến (tức Cử nhân, là học vị cao nhất lúc bấy giờ). Theo sử Nguyễn thì ông chính là người đầu tiên ở Quảng Ngãi đạt được học vị này.
Sau khi được bổ làm Hành tẩu bộ Lễ dưới triều vua Gia Long, Trương Đăng Quế nhanh chóng được trọng dụng dưới thời vua Minh Mạng. Năm 1820, ông được thăng Biên tu, đồng thời được tuyển làm Hoàng tử trực học, cùng Doãn Văn Xuân và Ngô Hữu Vĩ, trực tiếp giảng dạy các hoàng tử trong cung.
Trong những năm tiếp theo, ông liên tục được thăng chức, lần lượt giữ các chức Thị độc sung Tán thiện (1826), Thượng bảo Thiếu khanh (1828), Thị lang bộ Công kiêm làm việc tại Nội các (1830), rồi chuyển sang Thị lang bộ Lễ, phụ trách khảo hạch giáo chức tại Quốc Tử Giám.
Năm 1831, ông được cử ra Bắc Thành kiểm tra sổ đinh và quân số. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông được thăng Tham tri bộ Hộ, kiêm quản Vũ khố, giữ chức Độc quyển kỳ thi Đình, rồi tiếp tục thăng Thượng thư bộ Binh, kiêm giữ ấn Viện Đô sát và trở thành đại thần Cơ mật viện.
Khi cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi bùng nổ năm 1833, trên cương vị Thượng thư bộ Binh, Trương Đăng Quế là một trong những đại thần chủ chốt tham gia hoạch định chiến lược quân sự và điều phối việc đàn áp. Sau khi cuộc nổi dậy kết thúc năm 1835, ông được ban hàm Thái tử Thiếu bảo và được cử làm Chủ khảo khoa thi Hội.
Đầu năm 1836, ông giữ chức Kinh lược đại thần, phụ trách kinh lý sáu tỉnh Nam Kỳ. Hoàn thành nhiệm vụ, ông được thăng Hiệp biện Đại học sĩ, tiếp tục giữ vai trò trong Cơ mật viện và quản lý bộ Binh. Cuối năm đó, khi cuộc nổi dậy của Lê Duy Hiển ở Thanh Hóa kéo dài, ông tự nguyện xin làm Kinh lược sứ Thanh Hóa, trực tiếp chỉ huy việc bình định và lập công lớn. Năm 1837, ông được thưởng Kỷ lục quân công, đồng thời kiêm quản Khâm Thiên giám.
Từ năm 1838 đến 1840, Trương Đăng Quế tiếp tục đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như quản lý Quốc Tử Giám, Chủ khảo kỳ thi Hội, Độc quyển kỳ thi Đình, kiêm giữ ấn bộ Lễ, được phong tước Tuy Thịnh nam và phụ trách việc xây dựng lăng vua Minh Mạng.
Đầu năm 1841, khi vua Minh Mạng lâm bệnh nặng, Trương Đăng Quế là một trong số rất ít đại thần được triệu vào hầu bên cạnh long sàng. Trước lúc băng hà, Minh Mạng giao cho ông phò tá Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Miên Tông kế vị, đồng thời căn dặn tân quân phải hết sức tin cậy và trọng dụng Trương Đăng Quế. Sau khi Minh Mạng qua đời, ông là một trong những đại thần nhận di chiếu và tham gia đưa Thiệu Trị lên ngôi, từ đó trở thành vị đại thần có ảnh hưởng lớn nhất trong triều đình đầu thời Thiệu Trị.
Phụng sự dưới triều Thiệu Trị và Tự Đức
Sau khi Thiệu Trị lên ngôi năm 1841, Trương Đăng Quế tiếp tục giữ vị trí đại thần hàng đầu của triều đình. Ông được phong Văn Minh điện Đại học sĩ, gia hàm Thái bảo, kiêm quản bộ Binh, Cơ mật viện và giữ chức Tổng tài Quốc sử quán, phụ trách cả quân sự, cơ mật và quốc sử.
Năm 1842, ông theo vua tuần du Bắc Thành với cương vị Ngự tiền đại thần, sau đó được phong tước Tử và ban kim tiền hạng nhất. Năm 1844, vì sức khỏe giảm sút, ông xin nghỉ một thời gian và nhân đó đề nghị triều đình phục dụng con cháu Mạc Thiên Tứ, được nhà vua chấp thuận. Năm 1846, con trai ông là Trương Đăng Trụ được cưới An Mỹ Công chúa, thể hiện sự tín nhiệm đặc biệt của hoàng gia đối với gia tộc Trương Đăng.
Năm 1847, ông được thăng tước Tuy Thạnh bá, tên được khắc trên cỗ thần công đầu tiên Bảo đại định công. Trước khi băng hà, vua Thiệu Trị còn cử ông làm Phụ chính đại thần, cùng các đại thần nhận di chiếu và phò lập vua Tự Đức.
Dưới triều vua Tự Đức, Trương Đăng Quế được phong Cần Chánh điện Đại học sĩ, tấn phong Tuy Thạnh Quận công và tiếp tục là trụ cột của triều đình. Năm 1849, ông giữ chức Kinh diên giảng quan, trực tiếp giảng sách và cố vấn cho nhà vua.
Những năm sau, ông được giao nhiều trọng trách như duyệt binh, khảo sát đê điều Bắc Kỳ và đề xuất các biện pháp chỉnh đốn thủy lợi, đều được Tự Đức chấp thuận. Dù nhiều lần xin nghỉ vì tuổi cao, ông vẫn được giữ lại để tiếp tục phụ trách bộ Binh.
Khi quân Pháp tấn công Đà Nẵng (1858) rồi chiếm Gia Định (1859), Trương Đăng Quế chủ trương phải củng cố phòng thủ trước khi tính đến hòa nghị. Ông được giao đôn đốc xây dựng phòng tuyến ở Quảng Nam. Trước tình thế ngày càng bất lợi, ông nhiều lần xin từ chức, tự nhận chưa làm tròn trách nhiệm và còn xin nộp một nửa bổng lộc để bổ sung quân phí.
Đến năm 1863, vua Tự Đức mới chấp thuận cho ông cáo lão về quê. Tuy nghỉ hưu, ông vẫn thường được triều đình hỏi ý kiến về các vấn đề trọng đại và nhiều kiến nghị của ông về dùng người, chống tham nhũng, cải cách tài chính được đưa ra xem xét.
Tháng 2 năm 1865, Trương Đăng Quế qua đời, hưởng thọ 72 tuổi. Vua Tự Đức truy tặng ông hàm Thái sư, ban thụy hiệu Văn Lượng và ca ngợi là “Lưỡng triều cố mệnh lương thần”. Năm 1875, ông được đưa vào thờ tại Thế Miếu ở Huế, ghi nhận công lao của một đại thần phụng sự qua nhiều triều vua Nguyễn.
Di cảo văn chương
Vốn có một kiến thức uyên bác, một tâm hồn nhạy cảm và yêu thơ nên đi đến đâu ông cũng để lại nhiều bài thơ, được sử Nguyễn khen là “bình hòa điển nhã. Ông có chân trong Tùng Vân thi xã (còn gọi là Mặc Vân thi xã) do Tùng Thiện Vương (là học trò và là con rể ông) làm “chủ súy”. Sáng tác của Trương Đăng Quế khá nhiều, tiêu biểu là các tập:
Quảng Khê văn tập (Tập văn Quảng Khê)
Trương Quảng Khê thi văn (Thơ văn Trương Quảng Khê)
Trương Quảng Khê tiên sinh tập tự (Tuyển tập của tiên sinh Trương Quảng Khê)
Khi làm Tổng tài ở sử quán, ông tham gia biên soạn các bộ sử và điển lệ:
Đại Nam liệt truyện tiền biên (Truyện các nhân vật nước Đại Nam, phần tiền biên)
Đại Nam thực lục tiền biên (Ghi chép xác thực sử nước Đại Nam, phần tiền biên)
Đại Nam hội điển toát yếu (Tóm lược những điều cốt yếu của điển lệ nước Đại Nam)
Nam Giao nhạc chương (Âm nhạc lễ Nam Giao),…
Ngoài ra, thơ văn của ông còn được chép trong các sách: Đại Nam anh nhã tiền biên (Lời hay ý nhã của nước Đại Nam, phần tiền biên), Quốc triều hàn quyển (Vườn văn của bản triều), Thi tấu hợp biên (Hợp biên các bài thơ và tấu), Thịnh thế giai văn tập (Tập văn hay đời thịnh), Thúy Sơn thi tập (Tập thơ về núi Thúy Sơn), Từ uyển xuân hoa (Hoa xuân vườn văn),v.v…
Gia đình
Đại thần Trương Đăng Quế có năm con trai:
Trương Quang Trụ lấy An Mỹ công chúa, được bổ làm Phò mã Đô uý, tâp phong tước Hầu.
Trương Quang Đản, làm quan trải đến chức Phụ chính đại thần, Tổng tài Quốc sử quán.
Trương Văn Để, được bổ làm Chủ sự, dần trải đến chức Tham tri bộ Binh. Năm 1885, ông phò vua Hàm Nghi chạy ra Quảng Trị, nhưng vì bệnh phải ở lại Cam Lộ. Sau vâng ý chỉ của Tam cung đưa xa giá về kinh (Huế), nên theo vua không kịp, rồi ốm chết ở Quảng Trị. Khi Đồng Khánh lên ngôi cho tước hết chức hàm của ông, đến năm Thành Thái thứ hai (1890), nhờ Trương Quang Đản dâng sớ kêu oan, nhà vua mới cho khai phục nguyên hàm.
Trương Quang Du, được bổ làm Hàn lâm viện Biên tu, rồi Thương viện tỉnh vụ Quảng Ngãi.
Trương Quang Duyệt, được bổ làm Hàn lâm Cung phụng.
Trong số cháu của Trương Đăng Quế, có Trương Quang Chử (con của phò mã Quang Trụ với thứ thất) cũng lấy một công chúa con vua Dục Đức, là Phúc Lâm Công chúa Nhàn Gia; và Trương Đăng Trình, là người thi đỗ Tiến sĩ “đầu tiên” của tỉnh Quảng Ngãi.
Tôn vinh
Lăng mộ của Trương Đăng Quế ngày nay tọa lạc tại xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi. Khu mộ được triều đình nhà Nguyễn cho xây dựng năm 1865, từng bị hư hại nặng nề do bom đạn Mỹ năm 1971. Đến những năm 1992, 1993, 2000 được các con cháu họ Trương trùng tu và trả về nguyên trạng. Đây là một khu lăng mộ hoành tráng, được xây dựng kỳ công cả về quy mô lẫn mỹ thuật. Mộ có cấu trúc truyền thống của các mộ cổ thời Nguyễn, với nhiều lớp, được ngăn cách bằng các cổng, bình phong. Mộ được xây theo dạng mai rùa, một kiểu mộ thường gặp của các quý tộc, đại thần nhà Nguyễn. Quanh mộ có một vòng tường thấp hơn so với vòng tường bên ngoài. Trên bia mộ khắc dòng chữ của vua Tự Đức ban tặng: Lưỡng triều cố mệnh lương thần Trương Văn Lượng chi mộ (mộ của bề tôi giỏi chịu mệnh tiên đế phó thác qua hai triều là Trương Văn Lượng). Văn Lượng là tên thụy mà vua ban cho ông. Phía trước khu mộ còn có nhà một bia để ghi nhớ công lao của Tuy thạnh Quận công Trương Đăng Quế. Đây là nơi đặt tấm bia đã tạc bài văn bia Thần đạo của Tuy Lý vương, một người học trò nổi tiếng của Trương Đăng Quế.
Ngày nay, nhiều địa phương ở Quảng Ngãi, Thành phố Hồ Chí Minh cũng lấy tên ông đặt cho các tuyến đường nội thị trọng yếu. Nhà thờ và lăng mộ Trương Đăng Quế được xây dựng tại làng Mỹ Khê Tây, huyện Bình Sơn, nay thuộc xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Truong Dang Que (1793–1865)
Background
Truong Dang Que was born on the 1st day of the 11th lunar month in the Quy Suu year (1793) in My Khe village, Binh Son district, Quang Ngai prefecture (now Tinh Khe commune, Quang Ngai city, Quang Ngai province). His family originally came from Thach Ha district, Ha Tinh province. From the early 17th century, the sixth-generation ancestor of the clan, Truong Dang Truong, followed the Nguyen lords southward to establish a new life, serving as an official up to the rank of Cai quan, was granted the title Nham Linh Ba, and settled in My Khe village.
The Truong Dang clan was a family with a multi-generational tradition of official service. His father was Truong Dang Phac, who had served as Tri phu (Prefect) under the Tay Son dynasty. His mother was Do Thi Thiet. The couple had eight children—four sons and four daughters—of whom Truong Dang Que was the fifth child. This family background of officialdom and scholarship provided the foundation for him to pursue the examination path early and enter political career under the Nguyen dynasty.
Service Under Gia Long and Minh Mang
In his youth, Truong Dang Que was known for his elegant writing. In 1801, when he was eight years old, his father passed away. However, thanks to his diligent studies, by the 18th year of Gia Long (Ky Mao, 1819), he passed the Huong tien (i.e., Cu nhan/Provincial Graduate, the highest academic degree at that time). According to Nguyen dynasty records, he was the very first person from Quang Ngai to achieve this degree.
After being appointed as Hanh tau of the Ministry of Rites under Gia Long, Truong Dang Que was quickly favored under Minh Mang. In 1820, he was promoted to Bien tu, and concurrently selected as Hoang tu truc hoc (Tutor to the Princes), together with Doan Van Xuan and Ngo Huu Vi, directly teaching the princes in the palace.
In the following years, he was continuously promoted, successively holding the positions of Thi doc sung Tan thien (1826), Thuong bao Thieu khanh (1828), Thi lang of the Ministry of Public Works concurrently working at the Cabinet (1830), then transferred to Thi lang of the Ministry of Rites, responsible for examining teachers at the Quoc Tu Giam (Imperial Academy).
In 1831, he was sent to Bac Thanh to inspect population registers and troop numbers. After completing this mission, he was promoted to Tham tri of the Ministry of Finance, concurrently managing the Arsenal, serving as Doc quyen (Chief Reader) for the Dinh examination (Palace Examinations), then further promoted to Thuong thu of the Ministry of War, concurrently Keeper of the Seal of the Censorate, and became a grand minister of the Co Mat Vien (Privy Council).
When the Le Van Khoi uprising broke out in 1833, in his capacity as Thuong thu of the Ministry of War, Truong Dang Que was one of the key grand ministers involved in formulating military strategy and coordinating suppression efforts. After the uprising ended in 1835, he was bestowed the rank of Thai tu Thieu bao (Junior Guardian to the Heir Apparent) and was appointed Chief Examiner for the Hoi examination (Metropolitan Examinations).
In early 1836, he held the post of Kinh luoc dai than (Imperial Commissioner), responsible for administering the six southern provinces. After completing this mission, he was promoted to Hiep bien Dai hoc si, continuing to serve in the Privy Council and manage the Ministry of War. At the end of that year, when Le Duy Hien’s uprising in Thanh Hoa dragged on, he volunteered to serve as Kinh luoc su of Thanh Hoa, directly commanding the pacification and achieving great merit. In 1837, he was awarded Ky luc quan cong (Record of Military Merit), while concurrently managing the Khai Thien Giam (Imperial Observatory).
From 1838 to 1840, Truong Dang Que continued to hold many important positions, including managing the Quoc Tu Giam, serving as Chief Examiner for the Hoi examination, Doc quyen for the Dinh examination, concurrently keeping the seal of the Ministry of Rites, was granted the title Tuy Thinh Nam, and was placed in charge of constructing Emperor Minh Mang’s tomb.
In early 1841, when Emperor Minh Mang fell seriously ill, Truong Dang Que was among the very few grand ministers summoned to attend at the emperor’s bedside. Before his death, Minh Mang entrusted him with supporting the eldest prince Nguyen Phuc Mien Tong to succeed the throne, while also instructing the new monarch to place complete trust in and highly value Truong Dang Que. After Minh Mang’s death, he was among the grand ministers who received the imperial will and participated in placing Thieu Tri on the throne, thereby becoming the most influential grand minister in the early Thieu Tri court.
Service Under Thieu Tri and Tu Duc
After Thieu Tri ascended the throne in 1841, Truong Dang Que continued to hold the position of leading grand minister of the court. He was appointed Van Minh dien Dai hoc si, bestowed the rank of Thai bao (Grand Guardian), concurrently managed the Ministry of War and the Privy Council, and served as Tong tai (Chief Compiler) of the National History Office, responsible for military affairs, state secrets, and national history.
In 1842, he accompanied the emperor on a tour of Bac Thanh as Ngu tien dai than (Imperial Attendant Grand Minister), after which he was granted the title of Tu and awarded a first-class gold coin. In 1844, due to declining health, he requested a leave of absence and took the opportunity to propose that the court reinstate the descendants of Mac Thien Tu, which was approved by the emperor. In 1846, his son Truong Dang Tru married Princess An My, demonstrating the royal family’s special trust in the Truong Dang clan.
In 1847, he was promoted to the title Tuy Thanh Ba, and his name was inscribed on the first divine cannon, Bao dai dinh cong. Before his death, Emperor Thieu Tri also appointed him as Phu chinh dai than (Regent), together with other grand ministers to receive the imperial will and support the enthronement of Emperor Tu Duc.
Under Emperor Tu Duc, Truong Dang Que was appointed Can Chinh dien Dai hoc si, promoted to Tuy Thanh Quan Cong (Duke of Tuy Thanh), and continued to be the pillar of the court. In 1849, he served as Kinh dien giang quan (Lecturer at the Imperial Lectures), directly lecturing and advising the emperor.
In subsequent years, he was entrusted with many important responsibilities such as reviewing troops, surveying dikes in Bac Ky, and proposing measures to improve irrigation, all of which were approved by Tu Duc. Though he repeatedly requested retirement due to advanced age, he was retained to continue managing the Ministry of War.
When the French attacked Da Nang (1858) and then captured Gia Dinh (1859), Truong Dang Que advocated strengthening defenses before considering negotiations. He was tasked with supervising the construction of defensive lines in Quang Nam. Facing the increasingly unfavorable situation, he repeatedly requested to resign, acknowledging that he had not fully fulfilled his responsibilities, and even offered to surrender half his salary to supplement military funds.
It was not until 1863 that Emperor Tu Duc finally permitted him to retire to his hometown. Though retired, he was still frequently consulted by the court on major issues, and many of his recommendations on personnel appointments, anti-corruption, and financial reform were taken into consideration.
In February 1865, Truong Dang Que passed away at the age of 72. Emperor Tu Duc posthumously conferred upon him the rank of Thai su (Grand Preceptor), bestowed the posthumous title Van Luong, and praised him as “Luong trieu co menh luong than” (Excellent minister entrusted with imperial mandates across two reigns). In 1875, his spirit tablet was installed at The Mieu (Ancestral Temple) in Hue, recognizing the contributions of a grand minister who served through multiple Nguyen reigns.
Literary Legacy
Possessing profound erudition, a sensitive soul, and a love for poetry, wherever he went he left behind many poems, which Nguyen dynasty records praise as “balanced, elegant, and refined.” He was a member of the Tung Van poetry society (also known as Mac Van poetry society), led by Tung Thien Vuong (who was both his student and son-in-law). Truong Dang Que’s literary output was considerable, with notable collections including:
- Quang Khe van tap (Collected Prose of Quang Khe)
- Truong Quang Khe thi van (Poetry and Prose of Truong Quang Khe)
- Truong Quang Khe tien sinh tap tu (Selected Works of Master Truong Quang Khe)
As Tong tai at the history office, he participated in compiling the following historical and institutional works:
- Dai Nam liet truyen tien bien (Biographies of Dai Nam Figures, Preliminary Volume)
- Dai Nam thuc luc tien bien (Veritable Records of Dai Nam, Preliminary Volume)
- Dai Nam hoi dien toat yeu (Summary of Essential Institutions of Dai Nam)
- Nam Giao nhac chuong (Music of the Nam Giao Ceremony)
Additionally, his poetry and prose are recorded in works such as: Dai Nam anh nha tien bien (Elegant Words of Dai Nam, Preliminary Volume), Quoc trieu han quyen (Literary Garden of the Dynasty), Thi tau hop bien (Combined Collection of Poems and Memorials), Thanh the giai van tap (Collection of Fine Writings from a Prosperous Era), Thuy Son thi tap (Poetry Collection on Thuy Son Mountain), Tu uyen xuan hoa (Spring Flowers of the Literary Garden), etc.
Family
Grand Minister Truong Dang Que had five sons:
- Truong Quang Tru married An My Princess, was appointed Pho ma Do uy (Imperial Son-in-Law and Captain), and inherited the title of Marquis.
- Truong Quang Dan served as an official, reaching the positions of Phu chinh dai than (Regent) and Tong tai of the National History Office.
- Truong Van De was appointed Chu su, gradually rising to Tham tri of the Ministry of War. In 1885, he accompanied Emperor Ham Nghi in flight to Quang Tri but had to remain in Cam Lo due to illness. Later, following the imperial order of the Tam cung (Three Palaces), he escorted the imperial carriage back to the capital (Hue), thus failing to keep up with the emperor, and died of illness in Quang Tri. When Dong Khanh ascended the throne, all his ranks and titles were revoked; only in the second year of Thanh Thai (1890), thanks to Truong Quang Dan’s memorial pleading his case, was he reinstated to his original ranks.
- Truong Quang Du was appointed Bien tu at the Han Lam Vien (Hanlin Academy), then served in the Thuong vien (Commercial Affairs) of Quang Ngai province.
- Truong Quang Duyet was appointed Han Lam Cung phung (Hanlin Attendant).
Among Truong Dang Que’s grandsons, Truong Quang Chu (son of Pho ma Quang Tru by a concubine) also married a princess—Princess Phuc Lam Nhan Gia, daughter of Emperor Duc Duc; and Truong Dang Trinh was the first person from Quang Ngai province to pass the Tien si (Doctoral) examination.
Commemoration
Truong Dang Que’s tomb is today located in Tinh Khe commune, Son Tinh district, Quang Ngai province. The tomb complex was constructed by the Nguyen court in 1865, and suffered severe damage from American bombing in 1971. It was restored to its original state by Truong clan descendants in 1992, 1993, and 2000. This is a grand tomb complex, meticulously built in both scale and artistry. The tomb follows the traditional structure of Nguyen-era ancient tombs, with multiple tiers separated by gates and screens. The tomb is built in the “mai rua” (turtle-shell) style, a common tomb form for Nguyen dynasty nobles and high officials. Surrounding the tomb is a low wall, lower than the outer enclosing wall. The stele bears an inscription bestowed by Emperor Tu Duc: “Luong trieu co menh luong than Truong Van Luong chi mo” (Tomb of the excellent minister entrusted with imperial mandates across two reigns, Truong Van Luong). Van Luong was the posthumous name bestowed by the emperor. In front of the tomb complex stands a stele house commemorating the merits of Tuy Thanh Quan Cong Truong Dang Que, housing a stele inscribed with the “Than dao” (Spirit Path) epitaph written by Tuy Ly Vuong, one of Truong Dang Que’s famous students.
Today, many localities in Quang Ngai and Ho Chi Minh City have named major inner-city streets after him. The ancestral temple and tomb of Truong Dang Que are located in My Khe Tay village, Binh Son district, now part of Tinh Khe commune, Son Tinh district, Quang Ngai province.
References
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp
Truong Dang Que (1793-1865)
Biographie
Truong Dang Que naquit le 1er novembre 1793 (année Quy Suu) au village de My Khe, district de Binh Son, préfecture de Quang Ngai (aujourd’hui commune de Tinh Khe, ville de Quang Ngai, province de Quang Ngai). Sa famille était originaire du district de Thach Ha, province de Ha Tinh. Au début du XVIIe siècle, le sixième ancêtre de la lignée, Truong Dang Truong, suivit les seigneurs Nguyen vers le Sud pour y établir sa carrière, occupant le poste de Cai quan et recevant le titre de Nham Linh ba, avant de s’installer au village de My Khe.
La famille Truong Dang était une lignée de mandarins héréditaires. Son père, Truong Dang Phac, avait été préfet (Tri phu) sous la dynastie Tay Son. Sa mère, Do Thi Thiet, lui donna huit enfants, quatre garçons et quatre filles, dont Truong Dang Que était le cinquième. Cette base familiale, alliant tradition administrative et érudition, lui permit de s’engager très tôt dans la voie des examens et de commencer sa carrière politique sous la dynastie des Nguyen.
Service sous les règnes de Gia Long et de Minh Mang
Dès son enfance, Truong Dang Que était réputé pour son talent littéraire. En 1801, à l’âge de huit ans, il perdit son père. Cependant, grâce à son assiduité aux études, il obtint en 1819 (18e année de l’ère Gia Long, année Ky Mao) le grade de Huong tien (c’est-à-dire Cu nhan, le plus haut grade académique de l’époque). Selon les chroniques des Nguyen, il fut le premier originaire de Quang Ngai à atteindre ce grade.
Après avoir été nommé commis au ministère des Rites (Hanh tau bo Le) sous Gia Long, Truong Dang Que fut rapidement mis à contribution sous le règne de Minh Mang. En 1820, il fut promu rédacteur (Bien tu) et sélectionné comme précepteur des princes impériaux (Hoang tu truc hoc), en compagnie de Doan Van Xuan et Ngo Huu Vi, pour enseigner directement les princes au palais.
Au cours des années suivantes, il fut promu sans interruption, occupant successivement les postes de lecteur impérial (Thi doc) et de conseiller (Sung Tan thien) en 1826, de vice-ministre du Trésor (Thuong bao Thieu khanh) en 1828, de vice-ministre des Travaux publics (Thi lang Bo Cong) tout en travaillant au Cabinet impérial (Noi cac) en 1830, puis fut transféré au ministère des Rites (Thi lang Bo Le), chargé de l’évaluation des enseignants à l’Université impériale (Quoc Tu Giam).
En 1831, il fut envoyé au Bac Thanh (Région du Nord) pour inspecter les registres de recensement et les effectifs militaires. Après avoir accompli cette mission, il fut promu sous-secrétaire d’État au ministère des Finances (Tham tri Bo Ho), tout en supervisant les arsenaux (Vu kho), et fut nommé examinateur en chef des épreuves du palais (Doc quyen ky thi Dinh). Il fut ensuite promu ministre de la Guerre (Thuong thu Bo Binh), cumulant la direction du Bureau de contrôle (Vien Do sat) et devint membre du Conseil privé (Co mat vien).
Lorsque la rébellion de Le Van Khoi éclata en 1833, en tant que ministre de la Guerre, Truong Dang Que fut l’un des hauts dignitaires clés participant à l’élaboration de la stratégie militaire et à la coordination de la répression. Après la fin de la rébellion en 1835, il reçut le titre de tuteur adjoint du prince héritier (Thai tu Thieu bao) et fut nommé examinateur en chef des examens du palais (Chu khao khoa thi Hoi).
Au début de l’année 1836, il occupa le poste de grand commissaire impérial (Kinh luoc dai than), chargé de l’administration des six provinces de Cochinchine. Ayant mené à bien sa mission, il fut promu Grand Secrétaire (Hiep bien Dai hoc si), continua à siéger au Conseil privé et à gérer le ministère de la Guerre. À la fin de cette même année, face à la rébellion prolongée de Le Duy Hien à Thanh Hoa, il se porta volontaire pour être commissaire impérial (Kinh luoc su) de Thanh Hoa, dirigeant directement les opérations de pacification et y remportant de grands succès. En 1837, il fut récompensé par une mention exceptionnelle pour ses mérites militaires (Ky luc quan cong), tout en supervisant l’Observatoire impérial (Kham Thien giam).
De 1838 à 1840, Truong Dang Que continua d’occuper d’importantes fonctions : direction de l’Université impériale (Quoc Tu Giam), examinateur en chef des examens du palais (Chu khao ky thi Hoi), examinateur en chef des épreuves du palais (Doc quyen ky thi Dinh), cumulant la direction du ministère des Rites (Bo Le). Il fut anobli du titre de Tuy Thinh nam et chargé de la construction du mausolée de l’empereur Minh Mang.
Au début de l’année 1841, lorsque l’empereur Minh Mang tomba gravement malade, Truong Dang Que fut l’un des rares hauts dignitaires convoqués auprès de son lit. Avant de mourir, Minh Mang lui confia la mission de soutenir le prince héritier Nguyen Phuc Mien Tong pour lui succéder, recommandant au futur souverain de placer toute sa confiance en Truong Dang Que. Après la mort de Minh Mang, il fut l’un des dignitaires à recevoir le testament impérial et à participer à l’intronisation de Thieu Tri, devenant ainsi le plus influent des hauts dignitaires au début du règne de Thieu Tri.
Service sous les règnes de Thieu Tri et de Tu Duc
Après l’accession au trône de Thieu Tri en 1841, Truong Dang Que continua d’occuper les plus hautes fonctions. Il fut nommé Grand Secrétaire du Palais Van Minh (Van Minh dien Dai hoc si), reçut le titre honorifique de tuteur impérial (Thai bao), cumulant la direction du ministère de la Guerre (Bo Binh), du Conseil privé (Co mat vien) et des Archives historiques nationales (Tong tai Quoc su quan), supervisant à la fois les affaires militaires, les secrets d’État et l’histoire nationale.
En 1842, il accompagna l’empereur lors de sa tournée d’inspection au Bac Thanh en tant que grand dignitaire de la suite impériale (Ngu tien dai than), puis fut anobli du titre de Tu et reçut une médaille d’or de première classe. En 1844, en raison d’une santé déclinante, il demanda un congé et profita de l’occasion pour proposer à la cour de rétablir les descendants de Mac Thien Tu, ce que l’empereur approuva. En 1846, son fils Truong Dang Tru épousa la princesse An My (An My Cong chua), témoignant de la confiance particulière de la famille impériale envers la lignée Truong Dang.
En 1847, il fut élevé au titre de Tuy Thanh ba et son nom fut gravé sur le premier canon sacré Bao dai dinh cong. Avant de mourir, l’empereur Thieu Tri le nomma régent (Phu chinh dai than), aux côtés d’autres dignitaires, pour recevoir le testament impérial et soutenir l’avènement de l’empereur Tu Duc.
Sous le règne de Tu Duc, Truong Dang Que fut nommé Grand Secrétaire du Palais Can Chinh (Can Chinh dien Dai hoc si), promu au titre de Tuy Thanh Quan cong et continua d’être le pilier de la cour. En 1849, il occupa le poste de conférencier impérial (Kinh dien giang quan), enseignant directement les classiques et conseillant l’empereur.
Les années suivantes, il se vit confier de lourdes responsabilités, telles que l’inspection des troupes, l’examen du système de digues au Tonkin et la proposition de mesures pour améliorer l’hydraulique agricole, toutes approuvées par Tu Duc. Bien qu’il ait demandé à plusieurs reprises sa retraite en raison de son âge avancé, il fut maintenu en poste pour continuer à diriger le ministère de la Guerre.
Lorsque les forces françaises attaquèrent Da Nang en 1858 puis s’emparèrent de Gia Dinh en 1859, Truong Dang Que préconisa de renforcer les défenses avant d’envisager toute négociation de paix. Il fut chargé de superviser la construction de lignes défensives à Quang Nam. Face à une situation de plus en plus défavorable, il demanda à plusieurs reprises sa démission, reconnaissant ne pas avoir pleinement rempli ses responsabilités, et proposa même de verser la moitié de ses émoluments pour contribuer aux frais militaires.
Ce n’est qu’en 1863 que l’empereur Tu Duc accepta sa retraite. Bien qu’à la retraite, il fut régulièrement consulté par la cour sur les affaires importantes, et nombre de ses suggestions concernant la nomination des fonctionnaires, la lutte contre la corruption et la réforme financière furent examinées.
En février 1865, Truong Dang Que mourut à l’âge de 72 ans. L’empereur Tu Duc lui conféra à titre posthume le titre de Grand Précepteur (Thai su) et lui attribua le nom posthume de Van Luong, le louant comme “un bon ministre ayant reçu la mission des souverains de deux règnes” (Luong trieu co menh luong than). En 1875, sa tablette fut placée au temple des Souverains (The Mieu) à Hue, en reconnaissance des mérites de ce haut dignitaire qui servit sous plusieurs règnes de la dynastie des Nguyen.
Œuvres littéraires posthumes
Doté d’une vaste érudition, d’une âme sensible et d’une passion pour la poésie, il laissa partout où il passa de nombreux poèmes, que les chroniques des Nguyen qualifient de “paisibles et élégants”. Il fut membre du Tùng Vân thi xã (également appelé Mặc Vân thi xã), dont le “chef” était le prince Tùng Thiện (Tùng Thiện Vương), son élève et gendre. Les œuvres de Truong Dang Que sont assez nombreuses, parmi lesquelles :
- Quang Khe van tap (Recueil de prose de Quang Khe)
- Truong Quang Khe thi van (Poèmes et prose de Truong Quang Khe)
- Truong Quang Khe tien sinh tap tu (Œuvres choisies de Maître Truong Quang Khe)
En tant que directeur général des Archives historiques (Tong tai), il participa à la compilation de plusieurs ouvrages historiques et codes :
- Dai Nam liet truyen tien bien (Biographies des personnages du Dai Nam, première partie)
- Dai Nam thuc luc tien bien (Chroniques authentiques du Dai Nam, première partie)
- Dai Nam hoi dien toat yeu (Résumé essentiel des codes et rituels du Dai Nam)
- Nam Giao nhac chuong (Musique des rites du sacrifice au Ciel), etc.
En outre, sa poésie et sa prose sont également recueillies dans : Dai Nam anh nha tien bien, Quoc trieu han quyen, Thi tau hop bien, Thinh the giai van tap, Thuy Son thi tap, Tu uyen xuan hoa, etc.
Famille
Le grand dignitaire Truong Dang Que eut cinq fils :
- Truong Quang Tru épousa la princesse An My, fut nommé prince consort (Pho ma Do uy) et hérita du titre de marquis (Hau).
- Truong Quang Dan occupa des fonctions jusqu’à celles de régent (Phu chinh dai than) et de directeur général des Archives historiques (Tong tai Quoc su quan).
- Truong Van De fut nommé directeur adjoint (Chu su), puis promu sous-secrétaire d’État au ministère de la Guerre (Tham tri Bo Binh). En 1885, il accompagna l’empereur Ham Nghi dans sa fuite vers Quang Tri, mais, souffrant, dut rester à Cam Lo. Sur ordre des Trois Palais (Tam cung), il ramena le palais impérial à Hue (Huế), mais ne put suivre l’empereur à temps et mourut malade à Quang Tri. Lorsque l’empereur Dong Khanh monta sur le trône, il fut déchu de tous ses titres et fonctions. Ce n’est qu’en 1890 (2e année de l’ère Thanh Thai), grâce à une requête de Truong Quang Dan, que l’empereur le rétablit dans ses fonctions initiales.
- Truong Quang Du fut nommé rédacteur à l’Académie Hanlin (Han lam vien Bien tu), puis chargé des affaires de la province de Quang Ngai (Thuong vien tinh vu Quang Ngai).
- Truong Quang Duyet fut nommé académicien à l’Académie Hanlin (Han lam Cung phung).
Parmi les petits-enfants de Truong Dang Que, on compte Truong Quang Chu (fils du prince consort Quang Tru et d’une concubine), qui épousa la princesse Phuc Lam, Nhàn Gia, fille de l’empereur Duc Duc ; et Truong Dang Trinh, qui fut le premier docteur ès lettres (Tiến sĩ) de la province de Quang Ngai.
Hommages
Le mausolée de Truong Dang Que se trouve aujourd’hui dans la commune de Tinh Khe, district de Son Tinh, province de Quang Ngai. Le site funéraire fut construit par la cour des Nguyen en 1865, mais subit de graves dommages lors des bombardements américains en 1971. Dans les années 1992, 1993 et 2000, il fut restauré par les descendants de la famille Truong et rendu à son état d’origine. Il s’agit d’un mausolée imposant, d’une construction remarquable tant par ses dimensions que par son esthétique. La tombe suit la structure traditionnelle des sépultures anciennes de la dynastie des Nguyen, avec plusieurs niveaux délimités par des portes et des paravents (binh phong). La tombe est construite en forme de carapace de tortue (mai rua), un style courant pour les sépultures des nobles et des hauts dignitaires des Nguyen. Un mur bas entoure la tombe, lui-même ceint d’un mur extérieur. Sur la stèle funéraire est gravée l’inscription de l’empereur Tu Duc : Luong trieu co menh luong than Truong Van Luong chi mo (Tombeau du bon ministre ayant reçu la mission des souverains de deux règnes, Truong Van Luong). « Van Luong » est le nom posthume que l’empereur lui avait accordé. Devant le site funéraire se dresse également un pavillon abritant une stèle commémorant les mérites du Tuy Thanh Quan cong Truong Dang Que. C’est là que se trouve la stèle sur laquelle est gravée l’inscription de la Voie des Esprits (Than dao), rédigée par le prince Tuy Ly (Tuy Ly vuong), l’un des élèves les plus célèbres de Truong Dang Que.
Aujourd’hui, plusieurs localités de Quang Ngai et de Ho Chi Minh-Ville ont donné son nom à d’importantes artères urbaines. La maison ancestrale (nha tho) et le mausolée de Truong Dang Que furent construits au village de My Khe Tay, district de Binh Son, aujourd’hui commune de Tinh Khe, district de Son Tinh, province de Quang Ngai.
Références
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung
张登桂（1793-1865）
身世
张登桂生于癸丑年（1793年）十一月初一日，出生于广义省平山县美溪村（今属广义省广义市净溪社）。其家族原籍河静省石河县。自十七世纪初，其家族第六代始祖张登长随阮主南来立业，官至该管，封岩岭伯，遂定居于美溪村。
张登家族是世代为官的家族。其父张登朴，曾在西山朝担任知府。其母杜氏铁。二老有八名子女，四男四女，张登桂排行第五。正是这种官宦与学问并重的家族背景，为他早日走上科举之路并进入阮朝政治生涯创造了条件。
事奉嘉隆与明命朝
张登桂自幼以文才著称。1801年他八岁时父亲去世。然因勤学，至嘉隆十八年（己卯，1819年），他考中乡进（即举人，为当时最高学位）。据阮朝史载，他是广义省首位获此学位者。
在嘉隆朝被任命为礼部行走后，张登桂在明命朝迅速受到重用。1820年，他升任编修，同时被选为皇子直学，与尹文春和吴有纬一同在宫中直接教授诸皇子。
此后数年，他接连升迁，先后担任侍读充赞善（1826年）、尚宝少卿（1828年）、工部侍郎兼内阁办事（1830年），后转任礼部侍郎，负责在国子监考核教职。
1831年，他被派往北城核查丁籍和兵额。完成任务后，升任户部参知，兼管武库，担任殿试读卷官，后继续升任兵部尚书，兼掌都察院印信，成为机密院大臣。
1833年黎文傀起事爆发时，在兵部尚书任上，张登桂是参与制定军事战略和调遣镇压的核心大臣之一。1835年起事结束后，他被赐太子少保衔，并被任命为会试主考官。
1836年初，他担任经略大臣，负责经略南圻六省。完成任务后，升任协办大学士，继续在机密院任职并管理兵部。同年年底，清化黎维显起事延宕，他主动请任清化经略使，直接指挥平定并立下大功。1837年，他被奖赏纪录军功，同时兼管钦天监。
自1838年至1840年，张登桂继续担任多项重要职务，如管理国子监、会试主考官、殿试读卷官，兼掌礼部印信，封绥盛男，并负责修建明命帝陵寝。
1841年初，明命帝病重时，张登桂是极少数被召至御榻前侍候的大臣之一。临终前，明命帝托付他辅佐皇长子阮福绵宗继位，并叮嘱新君务必信任和重用张登桂。明命帝驾崩后，他是受遗诏并参与拥立绍治帝即位的大臣之一，从此成为绍治初年朝廷中最有影响力的大臣。
事奉绍治与嗣德朝
绍治帝登基后（1841年），张登桂继续位居朝廷首席大臣。他被封为文明殿大学士，加太保衔，兼管兵部、机密院，并担任国史馆总裁，负责军事、机要及国史。
1842年，他以御前大臣身份随帝巡幸北城，随后被封子爵并赐一等金钱。1844年，因健康不佳，他请求休假一段时间，并借此建议朝廷复用莫天赐子孙，获皇帝批准。1846年，其子张登柱迎娶安美公主，体现了皇室对张登家族的特别信任。
1847年，他晋封绥盛伯，其名被镌刻于第一门“保定定功”神功炮上。绍治帝驾崩前，还委任他为辅政大臣，与其他大臣共同受遗诏拥立嗣德帝。
在嗣德朝，张登桂被封为勤政殿大学士，晋封绥盛郡公，继续作为朝廷支柱。1849年，他担任经筵讲官，直接为皇帝讲书并提供咨询。
此后数年，他被委以多项重任，如阅兵、考察北圻堤防并提出整顿水利措施，均获嗣德帝批准。虽多次因年迈请求退休，仍被留任继续负责兵部。
当法军进攻岘港（1858年）后占领嘉定（1859年）时，张登桂主张先巩固防御再考虑和议。他被责成督促在广南修建防线。面对日益不利的局势，他多次请辞，自认未尽职责，并请求缴纳一半俸禄以补充军费。
至1863年，嗣德帝才准许他告老还乡。虽已退休，朝廷仍常就重大事务征询其意见，其关于用人、反腐、财政改革的许多建议被提交审议。
1865年二月，张登桂去世，享年七十二岁。嗣德帝追赠太师衔，赐谥文良，赞誉其为“两朝顾命良臣”。1875年，其牌位入祀顺化世庙，以表彰这位历经多朝阮帝的大臣之功绩。
遗稿文辞
张登桂学识渊博，且情感细腻、热爱诗歌，所到之处留下许多诗作，阮朝史称其诗“平和典雅”。他是松云诗社（亦称墨云诗社）成员，该社由他的学生兼女婿松善王担任“主帅”。张登桂的创作颇丰，代表作有：
- 《广溪文集》
- 《张广溪诗文》
- 《张广溪先生集序》
在史馆任总裁期间，他参与编纂了以下史书与典制：
- 《大南列传前编》
- 《大南实录前编》
- 《大南会典撮要》
- 《南郊乐章》
此外，其诗文还收录于《大南英雅前编》、《国朝翰苑》、《诗奏合编》、《盛世佳文集》、《翠山诗集》、《词苑春花》等书中。
家庭
大臣张登桂有五子：
- 张光柱，娶女安美公主，被任命为驸马都尉，袭封侯爵。
- 张光亶，官至辅政大臣、国史馆总裁。
- 张文抵，被任命为主事，渐升至兵部参知。1885年，他护送咸宜帝出奔广治，但因病留于甘露。后奉三宫懿旨护送御驾回京（顺化），未及随帝，病逝于广治。同庆帝即位后削夺其全部官衔，至成泰二年（1890年），因张光亶上疏鸣冤，皇帝方准恢复原衔。
- 张光悠，被任命为翰林院编修，后任广义商院省务。
- 张光阅，被任命为翰林供奉。
在张登桂的孙辈中，有张光渚（光柱与庶室之子）亦娶育德帝之女福林公女闲嘉为妻；另有张登呈，为广义省“首位”进士及第者。
尊荣
张登桂陵墓今位于广义省山净县净溪社。墓区由阮朝朝廷于1865年建造，1971年因美军轰炸严重损毁。至1992年、1993年、2000年，经张氏子孙重修，恢复原貌。这是一座规模宏伟、建造考究的陵墓，无论在规模还是艺术上均十分精良。墓具有阮朝古墓的传统结构，多层设计，由门楼和屏风相隔。墓呈龟形，为阮朝贵族、大臣常见的墓葬形制。墓周围有一圈矮于外圈的围墙。墓碑上刻有嗣德帝御赐文字：“两朝顾命良臣张文良之墓”。文良即皇帝所赐谥号。墓区前方还有一座碑亭，以纪念绥盛郡公张登桂之功。亭内立有石碑，镌刻其著名学生绥理王所撰之神道碑文。
如今，广义和胡志明市等多地均以他的名字命名重要的市内道路。张登桂祠堂和陵墓建于美溪西村（平山县），今属广义省山净县净溪社。
参考资料
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
