Thân thế
Lý Cao Tông (李高宗, 1173 – 1210), tên thật là Lý Long Trát (có tài liệu chép là Lý Long Cán 李龍𣉙), sinh ngày 25 tháng 5 năm Quý Tỵ (tức 6/7/1173) tại kinh đô Thăng Long, là hoàng tử thứ sáu của vua Lý Anh Tông, mẹ là Đỗ Thụy Châu, một phi tần trong hậu cung.
Mặc dù không phải con trưởng, Lý Long Trát được vua cha tin tưởng và chọn làm người kế vị sau khi truất phế người con cả là Lý Long Xưởng, do có những hành vi không xứng đáng. Khi mới ba tuổi, ông được lập làm Hoàng thái tử và chỉ một năm sau (năm 1175), vua cha băng hà, ông lên ngôi hoàng đế khi mới tròn bốn tuổi. Trước lúc lâm chung, Lý Anh Tông đã ủy thác việc phò tá ấu quân cho Tô Hiến Thành, một đại thần trung liệt và lão luyện trong triều.
Bối cảnh lịch sử
Sau khi vua Lý Anh Tông băng hà năm 1175, hoàng tử thứ sáu là Lý Long Trát (tức Lý Cao Tông), khi đó mới ba tuổi, được đưa lên ngôi nhờ sự ủng hộ kiên quyết của Thái úy Tô Hiến Thành. Trước đó, Chiêu Linh Thái hậu, chính thất của Anh Tông muốn lập con mình là Lý Long Xưởng, nguyên là thái tử, nhưng đã bị truất vì lỗi lầm lên ngôi. Tuy nhiên, trước ý chí cứng rắn và sự trung thành của Tô Hiến Thành, triều đình buộc phải thuận theo di chiếu, tôn phù Lý Long Trát (tức vua Cao Tông) lên làm vua.
Trong những năm đầu Lý Cao Tông lên ngôi, Tô Hiến Thành giữ chức phụ chính, lo toan toàn bộ việc nước và bảo vệ vững vàng ngai vàng của vị ấu quân. Tuy nhiên, đến năm 1179, ông lâm bệnh nặng và qua đời. Trước khi mất, ông tiến cử Trần Trung Tá, một người tài năng và thanh liêm lên Thái hậu để thay mình đảm đương việc chính sự. Tuy Thái hậu khen ngợi Trần Trung Tá, nhưng cuối cùng lại chọn Đỗ An Di, một người ít năng lực, làm phụ chính, khiến triều chính bắt đầu sa sút.
Sử thần Ngô Sĩ Liên đánh giá :
“Tô Hiến Thành nhân việc ký thác con côi, hết lòng trung thành, khéo xử trí khi biến cố, tuy bị gió lay sóng đập mà vẫn đứng vững như cột đá giữa dòng, khiến trên yêu dưới thuận, không thẹn với phong độ của đại thần đời xưa. Huống chi đến lúc sắp chết còn vì nước tiến cử người hiền, không vì ơn riêng, thái hậu không dùng lời nói của Hiến Thành là việc không may cho nhà Lý vậy.”[1]
Sau khi Tô Hiến Thành mất, tình hình trong triều lộ rõ bất ổn. Năm 1181, Lý Long Xưởng liên kết với các gia nhân và nô lệ gây rối, cướp bóc, âm mưu tạo phản. Tuy nhiên, năm sau, Thái hậu đưa Lý Kính Tu làm Đế sư để kèm cặp dạy dỗ vua nhỏ, đồng thời răn dạy dân chúng về trung hiếu. Nhờ đó, Long Xưởng và phe cánh của ông bị răn đe, không dám hành động liều lĩnh thêm.
Tuy được giữ ngôi nhờ sự phù tá của trung thần, khi trưởng thành, Lý Cao Tông lại không trở thành một vị minh quân. Từ năm 1190, ông bắt đầu sủng tín người nhà ngoại là Đàm Dĩ Mông (em của An Toàn nguyên phi), một người vừa vô học vừa bất tài, giao cho chức Thái phó, khiến triều chính ngày càng rối loạn và suy yếu, mở đầu cho giai đoạn suy vong kéo dài của triều Lý.
Sự nghiệp cai trị
Triều đại Lý Cao Tông (1175 – 1210) là một trong những giai đoạn đen tối nhất của vương triều Lý. Dưới sự trị vì kéo dài 37 năm của ông, Đại Việt dần trượt dài vào hỗn loạn, triều chính suy yếu, nhân dân đói khổ, xã hội phân hóa sâu sắc và quyền lực trung ương tan rã. Những sai lầm liên tiếp trong chính sự của Lý Cao Tông đã trực tiếp dẫn đến sự cáo chung của nhà Lý, mở đường cho nhà Trần sau này lên thay.
Lên ngôi năm 1175 khi mới ba tuổi, dưới sự bảo trợ của Thái úy Tô Hiến Thành, vị trung thần nổi tiếng cương trực và trung nghĩa. Giai đoạn đầu triều đại của ông còn tương đối ổn định nhờ vào sự điều hành cẩn trọng của Hiến Thành. Tuy nhiên, sau khi Tô Hiến Thành mất năm 1179, triều đình dần rơi vào tay các phe phái thân tộc và hoạn quan, đặc biệt là Đỗ An Di, Phạm Bỉnh Di và Đàm Dĩ Mông.
Khi trưởng thành và trực tiếp nắm quyền, Lý Cao Tông bộc lộ rõ bản chất tham lam, hoang phí và yếu kém về chính trị. Ông đắm chìm trong săn bắn, dạo chơi và mê tín dị đoan. Tháng 3 năm 1189, vua tổ chức một chuyến du hành dài khắp đất nước, hễ thấy nơi nào “có thần linh” liền lập miếu, xây đền, tốn kém tiền của, hao tổn sức dân.
Đặc biệt, từ năm 1197 trở đi, vua không ngừng cho xây cung điện xa hoa như cung Nghênh Thiềm, gác Kinh Thiên, bất chấp lời can gián của đại thần. Khi gác Kinh Thiên đang xây dở mà có chim khách làm tổ, bị xem là điềm thay ngôi đổi chủ, đại thần Cao Đường Long khuyên: “Trước cốt sửa đức, sau hãy khởi công mới phải.” Nhưng nhà vua phớt lờ, nghe lời hoạn quan Phạm Bỉnh Di, tiếp tục tăng tốc xây dựng khiến trăm họ ngày càng điêu đứng.
Xã hội rối loạn, trộm cướp nổi lên khắp nơi
Chính sách hà khắc, cưỡng bức lao dịch, tô thuế nặng nề cộng thêm thiên tai, đói kém kéo dài đã đẩy xã hội Đại Việt vào tình trạng rối loạn. Năm 1208, mất mùa trầm trọng, nạn đói lan rộng, người chết đói “đầy đường”, trong khi vua vẫn mê đắm xây cất và bỏ mặc quốc sự.
Sự bất mãn của dân chúng dẫn đến hàng loạt cuộc nổi dậy của nông dân và các lực lượng địa phương:
- Năm 1192: Cổ Hoằng (Thanh Hóa) nổi dậy.
- Năm 1198: Ngô Công Lý và Đinh Khả tự xưng dòng dõi Đinh Tiên Hoàng làm loạn ở Đại Hoàng.
- Năm 1203: Vua Chiêm Thành Bố Trì bị đánh lén khi xin tị nạn, quay lại cướp phá Nghệ An.
- Năm 1203: Phí Lang và Bảo Lương phản loạn ở Đại Hoàng Giang, đánh thắng quân triều đình.
- Năm 1207: Người Man ở vùng Tản Viên nổi dậy, quân triều không dẹp nổi, đến cuối thời Lý vẫn còn cát cứ.
Cùng thời điểm, biên giới phía Bắc cũng rối loạn khi nhà Tống quấy nhiễu, khiến dân chạy loạn khắp nơi.
Gian thần lộng quyền, triều đình chia rẽ
Cao Tông là một vị vua yếu đuối, dễ bị thao túng. Ông trao quyền cho các hoạn quan và thân tín mà không xét đến tài năng hay đức độ. Trong số đó, Phạm Du nổi lên như một nhân vật gây nhiều tai họa.
Năm 1207, Đoàn Thượng, hào trưởng Hồng Châu nổi dậy. Thay vì dẹp loạn dứt khoát, Phạm Du lại nhận hối lộ và bảo lãnh cho Đoàn Thượng, tạo tiền lệ liên minh giữa triều thần và phiến loạn. Năm 1209, Phạm Du được giao giữ quân ở Nghệ An, lợi dụng đói kém để tuyển quân riêng, tạo thế lực cát cứ. Khi bị triều đình tấn công, Du hợp binh với Đoàn Thượng, phản lại triều đình. Phải đến khi Phạm Bỉnh Di hai lần đem quân đánh mới dẹp được.
Tuy nhiên, Du tiếp tục dùng tiền đút lót để trở lại triều đình, gièm pha Bỉnh Di khiến vua bắt giam cả ông và con trai. Việc này làm bùng nổ Loạn Quách Bốc, một biến cố chính trị trọng đại khiến Cao Tông phải bỏ kinh đô chạy trốn.
Loạn Quách Bốc và sự trỗi dậy của họ Trần
Khi nghe tin Phạm Bỉnh Di bị bắt, tướng của ông là Quách Bốc kéo quân đánh thẳng vào Thăng Long, giết Du và con trai Bỉnh Di. Lý Cao Tông bỏ kinh thành chạy về Tam Nông (Phú Thọ). Hoàng thái tử Lý Sảm chạy về Hải Ấp (Thái Bình), nương nhờ Trần Lý, một hào trưởng địa phương, từ đó mở đầu cho sự trỗi dậy của nhà Trần.
Lý Sảm tự lập làm Thắng Vương, lấy con gái Trần Lý là Trần Thị Dung làm phi, phong Trần Lý làm Chinh Bắc Đại Nguyên Soái. Tô Trung Từ, cậu của Trần Thị Dung cũng được phong quyền lớn, sau này là người thao túng toàn bộ triều chính. Họ Trần nhanh chóng chiêu mộ được lực lượng mạnh mẽ, thảo phạt Quách Bốc, dẹp loạn, đưa Lý Cao Tông trở lại kinh thành cuối năm 1209.
Từ đây, quyền lực thực sự không còn trong tay nhà Lý, mà nằm trong tay Tô Trung Từ và dòng họ Trần.
Chiếu hối lỗi muộn màng
Năm 1207, trước cảnh nước loạn dân đói, vua Lý Cao Tông ban chiếu tự nhận lỗi với thần dân. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép:
“Vua chơi bời không điều độ, hình chính không rõ ràng, giặc cướp như ong, đói kém liền năm, cơ nghiệp nhà Lý từ đấy suy kém…”[2]
Sách Đại Việt sử lược chép lại bản chiếu đó:
“Trẫm đang lúc còn nhỏ mà phải gánh vác cái sự nghiệp lớn lao, ở chỗ kín tầng sâu xa mà không biết được những việc gian khổ của dân, lại tin dùng lời tâu rỗi của kẻ tiểu nhân để rước lấy sự oán trách của lớp người ở dưới. Nhân dân đã đều oán trách, Trẫm sẽ trông cậy vào ai? Bây giờ, Trẫm xin cái hối, Trẫm tự sửa chữa lỗi lầm để bắt đầu sống cùng với dân. Những người có đất đai, sản nghiệp bị mất về tay các quan thì được trả lại tất cả.”[3]
Đây là bản chiếu nhận lỗi đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam được ghi chép rõ ràng, thể hiện chút tỉnh ngộ muộn màng của nhà vua. Tuy nhiên, mọi sự đã quá muộn. Ba năm sau, năm 1210, Lý Cao Tông băng hà trong cảnh đất nước rối ren, vương quyền suy kiệt, quyền lực nhà Lý nằm trong tay họ Trần.
Sự nghiệp trị quốc của Lý Cao Tông là một tấm gương điển hình về sự suy đồi của nhà nước quân chủ chuyên chế, khi quyền lực rơi vào tay những người yếu kém, tham lam và nhu nhược. Triều đại của ông chất chứa tất cả những biểu hiện của sự sụp đổ: nhà vua hoang dâm, gian thần lộng quyền, xã hội rối loạn, chính trị phân hóa, kinh tế kiệt quệ và các thế lực địa phương nổi dậy khắp nơi. Cái chết của Lý Cao Tông cũng đánh dấu bước ngoặt cuối cùng trước khi nhà Trần thay thế nhà Lý, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử Đại Việt.
Tư tưởng – Tôn giáo
Tư tưởng – tôn giáo thời Lý Cao Tông (1175 – 1210) phản ánh sự giằng co giữa một bên là truyền thống Phật giáo giữ vai trò quốc giáo và một bên là những bất cập nội tại ngày càng lộ rõ trong đời sống tu hành. Phật giáo thời kỳ này tuy vẫn duy trì ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội và triều đình, song đã xuất hiện dấu hiệu suy thoái về kỷ cương, đạo hạnh.
Ngay từ năm 1179, Lý Cao Tông đã tổ chức khảo hạch tăng quan, cho thấy mối quan tâm đến việc thanh lọc, chỉnh đốn đội ngũ tăng sĩ. Đến năm 1198, trước tình trạng tăng đồ phát triển tràn lan, giới xuất gia lắm kẻ bất xứng, vua tiếp tục ra lệnh chọn lọc và loại bỏ những tăng sĩ không đủ tư cách. Điều này phản ánh nỗ lực duy trì sự nghiêm cẩn và phẩm chất đạo đức của Phật giáo trong bối cảnh đạo đức xã hội và chính trị đang rạn vỡ.
Mặt khác, triều đình Lý Cao Tông dường như không còn giữ được sự hòa hợp giữa đạo trị quốc và tinh thần tự cường. Trong khi đất nước lâm vào cảnh rối ren, vua vẫn đắm chìm trong vui chơi hưởng lạc, khiến cho những tiếng nói trung thực như của tăng phó Nguyễn Thường trở nên cấp thiết. Ông mạnh dạn khuyên can nhà vua:
“Tôi nghe bài tựa Kinh Thi nói: Âm nhạc làm loạn nước thì nghe như oán như giận. Nay dân loạn, nước khốn, chúa thượng thì rong chơi vô độ. Triều đình rối loạn, dân tâm ly tán, đó là triệu chứng mất nước.”[4]
Lời cảnh báo ấy không chỉ phản ánh quan điểm chính trị, đạo đức mang tính Nho giáo, mà còn thể hiện sự thức tỉnh của giới trí thức và tôn giáo trước nguy cơ suy vong của triều đại.
Như vậy, tư tưởng – tôn giáo thời Lý Cao Tông là tấm gương phản chiếu sự mâu thuẫn giữa hình thức và thực chất, giữa đạo lý trị quốc và thực tiễn tha hóa. Phật giáo tuy vẫn là trụ cột tinh thần, nhưng đang bước vào giai đoạn thử thách khắc nghiệt cả về tổ chức lẫn ảnh hưởng.
Gia quyến
Thân phụ: Vua Lý Anh Tông (trị vì 1138 – 1175), một vị vua có công giữ gìn sự ổn định của vương triều Lý sau thời kỳ Lý Thần Tông.
Thân mẫu: Linh Đạo Hoàng hậu, không rõ họ tên, là phi tần được sủng ái của vua Lý Anh Tông. Theo ghi chép, bà từng bị Chiêu Linh Thái hậu (mẹ vua Anh Tông) tìm cách hãm hại để lập người khác làm Thái tử, nhưng nhờ sự cương trực và minh xét của Tô Hiến Thành, hoàng tử Long Trát (sau là Lý Cao Tông) vẫn được lập làm vua.
Hậu cung:
- An Toàn Hoàng hậu – Đàm Thị: Là chính cung hoàng hậu, được phong hiệu “An Toàn”. Bà là thân mẫu của vua Lý Huệ Tông. Đàm Thị được biết đến là người hiền hậu, được con trai là Lý Huệ Tông hết mực tôn kính.
- Trung Phi – Vương Thị
- Hoàng Phi – Sở Thị
- Lan Phi – Triệu Thị
Hậu duệ: Sử sách ghi nhận Lý Cao Tông có ít nhất hai người con trai:
- Lý Sảm (1194 – 1226) tức vua Lý Huệ Tông, con trai của Đàm Thị (An Toàn Hoàng hậu). Ông kế vị năm 1210 trong bối cảnh triều đình suy yếu, là vị vua cuối cùng của triều Lý. Dưới thời trị vì của ông, họ Trần từng bước nắm quyền, ông bị Trần Thủ Độ ép nhường ngôi cho con gái là Lý Chiêu Hoàng. Năm 1226, một công cuộc chuyển giao quyền lực Lý – Trần đánh dấu sự sụp đổ của vương triều Lý tồn tại ở Đại Việt hơn hai thế kỷ.
- Lý Thầm (sinh 1201): Một hoàng tử ít được nhắc đến. Ông từng được Quách Bốc tôn lập làm vua trong loạn biến năm 1209 khi Cao Tông bỏ kinh chạy loạn. Sau khi Trần Lý Tô Trung Từ dẹp được loạn, ông không còn được nhắc đến. Kết cục của Lý Thầm không rõ, sử chỉ ghi “xét tội theo mức độ”, không nói rõ số phận của ông.
Dưới thời Lý Cao Tông, dù hậu cung khá đông nhưng sử sách chỉ ghi nhận lại hai hoàng tử, nhưng sự suy tàn của triều đại cùng những biến động chính trị khiến gia đình vua cũng chia lìa, chia rẽ. Lý Huệ Tông tiếp nối ngai vàng trong cảnh đất nước rối ren, còn Lý Thầm trở thành công cụ chính trị trong tay kẻ phản loạn rồi bị lãng quên trong sử sách. Điều này phản ánh sự rệu rã không chỉ trong triều chính mà cả trong hoàng tộc cuối thời Lý.
Cuối đời – thờ phụng
Cuối đời, vua Lý Cao Tông mất vào ngày 28 tháng Nhâm Ngọ, năm Canh Ngọ (tức ngày 15 tháng 11 năm 1210), tại cung Thánh Thọ, hưởng dương 38 tuổi, sau 35 năm trị vì đất nước. Trước lúc qua đời, ông đã ủy thác việc triều chính cho Đỗ Kính Tu, một trung thần còn được tín nhiệm trong những năm cuối triều. Thái tử Lý Sảm kế vị, tức vua Lý Huệ Tông, truy tôn cha miếu hiệu là Cao Tông, thụy hiệu rất dài và trang trọng: Ứng Thiên Ngự Cực Hoành Văn Hiến Vũ Linh Thiệu Chiếu Phù Chương Đạo Chí Nhân Ái Dân Lý Vật Duệ Mưu Thần Trí Cảm Hóa Cảm Chánh Thuần Phu Huệ Thị Từ Tuy Du Kiến Mỹ Công Toàn Nghiệp Thịnh Long Hiện Thần Cư Thánh Minh Quang Hiếu Hoàng Đế. Ông được an táng tại Thọ Lăng.
Tuy nhiên, sách Đại Việt sử ký toàn thư từng phê phán việc ghi chép thiếu sót trong quốc sử đời trước liên quan đến các lễ an táng của vua triều Lý, nhất là khi hầu hết các vị hoàng đế đều được ghi là táng tại “Thọ Lăng”. Sử thần Ngô Sĩ Liên nhận định có lẽ Lê Văn Hưu cho rằng như vậy là không hợp lễ nên bỏ qua, song “thế không phải là phép làm sử”. Cách nhìn này thể hiện tinh thần biên sử nghiêm cẩn, tôn trọng chuẩn mực ghi chép lịch sử đối với các nghi lễ hoàng gia.
“Lại xét sử cũ [chép việc an táng] các vua triều Lý, chỉ đối với Thái Tổ có chép táng ở Thọ Lăng; với Nhân Tông tuy có chép việc táng nhưng lấy tên đất làm tên lăng. Phàm việc an táng thiên tử là việc lớn của nước, quốc sử không thể không chép được. Có lẽ Lê Văn Hưu thấy đều gọi là Thọ lăng, cho là không đúng lễ nên bỏ đi, nhưng thế không phải là phép làm sử.”[5]
Cái chết của Lý Cao Tông đánh dấu bước trượt dài không thể cứu vãn của vương triều Lý. Vương quyền suy yếu, chính sự rối ren, thế lực quân sự và chính trị đã hoàn toàn ngả về phía họ Trần. Chỉ mười lăm năm sau, vào năm 1225, nhà Lý chính thức chấm dứt, nhường ngôi cho triều Trần, kết thúc một triều đại đã từng rực rỡ nhưng cũng tàn lụi trong hoang mang và hỗn loạn.
Nhận định – đánh giá
Các bộ sử lớn của dân tộc đều có những đánh giá rất nghiêm khắc về vai trò và trách nhiệm của Lý Cao Tông trong giai đoạn suy vong của triều Lý. Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận:
“Vua chơi bời vô độ, chính sự hình pháp không rõ ràng, giặc cướp nổi như ong, đói kém liền năm, cơ nghiệp nhà Lý từ đấy suy.”[6]
Không chỉ phê phán sự buông lỏng chính sự, sử thần còn chỉ rõ trách nhiệm cá nhân của Lý Cao Tông trong việc triều chính rối loạn, quan lại tham tàn, dân chúng oán thán, giặc giã nổi lên khắp nơi. Từ một vị vua được Tô Hiến Thành hết lòng phò tá, giữ yên ngôi báu, nhưng khi trưởng thành, Lý Cao Tông lại lao vào rong chơi, xây dựng, sủng nịnh gian thần, khiến quốc chính nghiêng ngửa, lòng người ly tán. Nhận định trong Toàn thư nêu rõ:
“Vua mê mải rong chơi, say đắm thanh sắc, ham tiền của, thích xây dựng, dạy tính lười tham cho các quan, gây lòng oán giận ở trăm họ, làm cho cơ đồ nhà Lý phải hao mòn, đến nỗi mất nước. Kinh thư có câu: “Ở trong mê sắc đẹp, ra ngoài mê săn bắn, ham rượu, thích nhạc, xây nhà cao, trổ tường đẹp, phạm một trong các điều ấy tất phải bại vong”. Vua phạm đủ các điều ấy, còn nói gì được nữa?”[7]
Sử gia Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án cũng không ngần ngại phê phán:
“Vua Cao Tôn ở ngôi vua 24 năm, oai quyền ở tay mình, người phò tá cũng không thiếu, thế mà nghe tên tặc thần Phạm Du tố cáo bậy, giết oan Bỉnh Di, mà phải chạy trốn, lặn lội nơi sông nước; Vua Huệ Tôn lúc ấy là Thái tử đi theo vua cha, lấy con gái nhà dân, cho họ hàng nó làm quan, rút cục vua Cao Tôn cũng nhờ họ nhà thuyền chài phù trì cho mới về được kinh đô, người ta thấy rằng văn võ bách quan của nhà Lý không còn ai và không có quân lính phòng bị, cũng là ý trời đem việc ấy làm cho nhà Trần nổi lên đó..”[8]
Theo các nhà nghiên cứu hiện đại, Lý Cao Tông là điển hình của một vị quân vương yếu kém cả về đạo đức chính trị lẫn năng lực trị quốc. Sự kiện ông lần lượt tin dùng, rồi lại giết oan những trung thần như Phạm Bỉnh Di, và lại mù quáng trọng dụng gian thần như Phạm Du, cho thấy bản chất bất định, vô nguyên tắc của triều chính thời ấy. Tình trạng “nay đánh mai hàng”, “quần hùng cát cứ” khắp nơi, quân triều đình tan rã, hoàng gia phải chia lìa mỗi người một ngả, là hệ quả trực tiếp của chính sách yếu hèn và buông lỏng kỷ cương của ông. Từ những sai lầm đó, sử gia đời sau thống nhất cho rằng Lý Cao Tông chính là người khởi đầu cho sự sụp đổ không thể cứu vãn của triều Lý.
Sử thần Ngô Sĩ Liên nhận định:
“Bởi Cao Tông rong chơi vô độ, giường mối bỏ hỏng, cho nên mới thế. Nhưng họ Lý nhân thế mà vong, họ Trần nhân thế mà hưng, ấy là do trời cả.”[9]
Chú thích
[1] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội, 1993, tr. 148, bản ebook.
[2] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[3] Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1993, tr. 91.
[4] Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tr. 156, bản ebook.
[5] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153 – 154.
[6] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[7] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
[8] Ngô Thì Sĩ, Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, 1991, tr. 64.
[9] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Trần Thạc Đức (1967), Phật giáo Việt Nam và hướng đi nhân bản đích thực, bản ebook của Thư viên Hoa sen.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- GS Vũ Ngọc Khánh (2003), Tám vị vua triều Lý, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, ebook.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử.
- Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
_________________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Ly Cao Tong (李高宗, 1173–1210), personal name Ly Long Trat (some sources record Ly Long Can, 李龍𣉙), was born on May 25 in the year Quy Ty (equivalent to July 6, 1173) in the capital Thang Long. He was the sixth son of King Ly Anh Tong; his mother was Do Thuy Chau, a concubine in the inner palace.
Although not the eldest son, Ly Long Trat was trusted by his father and chosen as heir after the deposition of the firstborn, Ly Long Xuong, for unworthy conduct. At the age of three he was made Crown Prince, and just a year later (1175), upon his father’s death, he ascended the throne at four years old. Before dying, Ly Anh Tong entrusted the guardianship of the young sovereign to To Hien Thanh, a loyal and seasoned grand minister.
Historical Context
After King Ly Anh Tong died in 1175, the sixth prince, Ly Long Trat (i.e., Ly Cao Tong), then only three, was enthroned with the firm support of Grand Commandant To Hien Thanh. Earlier, Chieu Linh Empress Dowager, principal consort of Anh Tong, had wished to enthrone her own son Ly Long Xuong, the former Crown Prince who had been deposed for misconduct. However, faced with To Hien Thanh’s steadfastness and loyalty, the court had to follow the late king’s testament and enthrone Ly Long Trat (King Cao Tong).
In the early years of Ly Cao Tong’s reign, To Hien Thanh served as regent, handling all state affairs and firmly safeguarding the young monarch’s throne. In 1179, he fell gravely ill and died. Before his death, he recommended Tran Trung Ta, a capable and upright man, to the Empress Dowager to assume responsibility for government. Though she praised Tran Trung Ta, she ultimately chose Do An Di, a man of lesser ability, as regent, and the administration began to decline.
Court historian Ngo Si Lien appraised him as follows:
“Using the pretext of a charge to care for an orphaned ruler, To Hien Thanh devoted himself with perfect loyalty and managed crises skillfully; though winds shook and waves beat, he stood firm like a stone pillar in midstream, winning love from above and harmony below, in no way unworthy of the bearing of great ministers of antiquity. All the more, when he was about to die he still recommended worthy men for the state, not favoring private gratitude. That the Empress Dowager did not heed Hien Thanh’s words was an ill fortune for the Ly house.” [1]
After To Hien Thanh’s death, instability within the court became evident. In 1181, Ly Long Xuong colluded with household retainers and slaves to cause disturbances, plunder, and plot rebellion. The next year, however, the Empress Dowager appointed Ly Kinh Tu as Imperial Preceptor to instruct and supervise the young king, while exhorting the people in loyalty and filial piety. As a result, Long Xuong and his faction were deterred from more reckless action.
Though he kept his throne thanks to loyal ministers, upon reaching adulthood Ly Cao Tong did not become an enlightened ruler. From 1190 onward, he favored a maternal relative, Dam Di Mong (brother of An Toan Consort), an ignorant and incompetent man, and appointed him Grand Preceptor (Thai pho), plunging the government further into disorder and decline and inaugurating a prolonged period of decay under the Ly.
Governance and Reign
The reign of Ly Cao Tong (1175–1210) was one of the darkest periods of the Ly dynasty. Over 37 years, Dai Viet slid into turmoil: the government weakened, the people suffered famine and hardship, society became sharply stratified, and central authority unraveled. Ly Cao Tong’s successive policy failures directly precipitated the Ly house’s demise, paving the way for the later ascent of the Tran.
He ascended in 1175 at age three under the tutelage of To Hien Thanh, a minister famed for rectitude and loyalty. The early phase remained relatively stable owing to Hien Thanh’s prudent stewardship. After To Hien Thanh died in 1179, however, the court gradually fell into the hands of kinship cliques and eunuchs—particularly Do An Di, Pham Binh Di, and Dam Di Mong.
As an adult exercising personal rule, Ly Cao Tong revealed himself as greedy, profligate, and politically inept. He indulged in hunting, pleasure jaunts, and superstition. In the third lunar month of 1189, he undertook a long royal progress across the realm; wherever a place was said to possess a “spirit,” he ordered shrines and temples built—wasting funds and exhausting the people.
From 1197 onward, he continuously ordered the construction of lavish palaces such as Nghenh Thiem Palace and Kinh Thien Pavilion, ignoring remonstrances. When a magpie nested in the unfinished Kinh Thien Pavilion—interpreted as an omen of dynastic displacement—the grandee Cao Duong Long cautioned: “First mend virtue; only then commence works.” The king disregarded this, heeding the eunuch Pham Binh Di and accelerating construction, driving the populace to greater distress.
Social Disorder and Widespread Banditry
Harsh policies, forced labor corvées, and heavy taxation—compounded by natural disasters and prolonged famine—threw Dai Viet into disorder. In 1208, a severe harvest failure and widespread famine left “corpses along the roads,” while the king remained obsessed with building and neglected state affairs.
Public discontent sparked a series of uprisings by peasants and local forces:
1192: Co Hoang (Thanh Hoa) rose in revolt.
1198: Ngo Cong Ly and Dinh Kha, claiming descent from Dinh Tien Hoang, rebelled in Dai Hoang.
1203: Bo Tri, king of Champa, after being ambushed while seeking asylum, returned to raid Nghe An.
1203: Phi Lang and Bao Luong rebelled at Dai Hoang Giang, defeating royal troops.
1207: Man tribes around Tan Vien rose; royal forces failed to pacify them, and their separatism persisted to the dynasty’s end.
At the same time, the northern border grew unsettled with Song incursions, causing civilians to flee in all directions.
Treacherous Ministers and a Divided Court
Cao Tong was weak and easily manipulated. He delegated power to eunuchs and favorites without regard to ability or virtue. Among them, Pham Du proved especially disastrous.
In 1207, local magnate Doan Thuong of Hong Chau rose in rebellion. Instead of suppressing the revolt decisively, Pham Du took bribes and vouched for Doan Thuong, setting a precedent for alliances between courtiers and insurgents. In 1209, Pham Du was placed in charge of forces in Nghe An; exploiting famine, he recruited a private army and carved out his own power base. When the court moved against him, he joined with Doan Thuong to rebel. Only after Pham Binh Di led troops twice was the revolt quelled.
Even then, Du bribed his way back to court, slandering Binh Di until the king imprisoned Binh Di and his son. This triggered the Quach Boc Rebellion, a major political upheaval that forced Cao Tong to flee the capital.
The Quach Boc Rebellion and the Rise of the Tran
Upon learning that Pham Binh Di had been arrested, his general Quach Boc marched straight on Thang Long, killed Pham Du, and slew Binh Di’s son. Ly Cao Tong abandoned the capital and fled to Tam Nong (Phu Tho). Crown Prince Ly Sam fled to Hai Ap (Thai Binh), taking refuge with local magnate Tran Ly, thereby beginning the rise of the Tran.
Ly Sam proclaimed himself Prince of Victory (Thang Vuong), took Tran Ly’s daughter Tran Thi Dung as consort, and appointed Tran Ly Grand Marshal for Pacification of the North (Chinh Bac Dai Nguyen Soai). To Trung Tu, Tran Thi Dung’s maternal uncle, also received great powers and later dominated the court. The Tran swiftly mustered strong forces, suppressed Quach Boc, and restored Ly Cao Tong to the capital at the end of 1209.
From this point, real power no longer belonged to the Ly but to To Trung Tu and the Tran clan.
A Belated Edict of Contrition
In 1207, amid chaos and famine, King Ly Cao Tong issued an edict confessing his faults. Dai Viet Su Ky Toan Thu records:
“The king indulged in play without moderation; penal and administrative affairs lacked clarity; banditry swarmed like bees; famine struck year after year; from then on the Ly enterprise declined …” [2]
Dai Viet Su Luoc preserves the text of that edict:
“I, still a child, was made to shoulder a great enterprise; dwelling deep within the palace, I did not know the people’s hardships, and I trusted the glib petitions of petty men, incurring the resentment of those below. If the people all resent me, in whom can I place my reliance? Now I confess and repent; I will correct my faults and begin to live together with the people. All lands and properties seized by officials from their rightful owners shall be returned in full.” [3]
This is the first clearly recorded royal self-admonitory edict in Vietnamese feudal history, showing the king’s faint late awakening. But it was too late. Three years later, in 1210, Ly Cao Tong died with the country in turmoil, royal authority depleted, and Ly power effectively in Tran hands.
Ly Cao Tong’s governance stands as a textbook case of the decay of autocracy when power falls to the weak, greedy, and craven. His reign embodied all the signs of collapse: a licentious monarch, overmighty favorites, social disorder, factionalized politics, a ruined economy, and ubiquitous local rebellions. His death marked the final turning point before the Tran replaced the Ly, inaugurating a new era in Dai Viet’s history.
Thought and Religion
Religious and intellectual life under Ly Cao Tong (1175–1210) reflects a tension between the Buddhist tradition—as the state religion—and growing internal shortcomings within monastic life. Buddhism still enjoyed broad influence in society and court, yet signs of declining discipline and virtue had appeared.
As early as 1179, Ly Cao Tong organized examinations for monastic officials, showing concern for screening and rectifying the clergy. By 1198, as the number of monks swelled indiscriminately and many in the sangha proved unworthy, he again ordered selection and removal of monks lacking proper qualifications. This shows an effort to uphold Buddhist rigor and moral standards amid a broader social and political unraveling.
At the same time, the court no longer harmonized governance with a spirit of self-strengthening. While the country was in chaos, the king remained sunk in pleasures, making admonitions like those of Deputy Monk Nguyen Thuong all the more urgent. He boldly remonstrated:
“I have heard the Preface to the Book of Odes say: When music throws a state into disorder, it sounds like resentment and anger. Now the people are in turmoil, the country in distress, yet Your Majesty indulges in unrestrained outings. The court is in disorder, the people’s hearts scattered—these are signs of a state’s downfall.” [4]
This warning reflects not only a Confucian political-ethical viewpoint but also an awakening among intellectuals and religious figures to the dynasty’s peril.
Thus, thought and religion under Ly Cao Tong mirror the contradiction between form and substance—between the ethics of governance and corrupt practice. Buddhism remained a spiritual pillar but entered a severe test of both organization and influence.
Family
Father: King Ly Anh Tong (r. 1138–1175), credited with preserving the Ly dynasty’s stability after Ly Than Tong.
Mother: Linh Dao Empress, personal name unknown, a favored consort of Ly Anh Tong. Records state Chieu Linh Empress Dowager (mother of Anh Tong) once tried to harm her to enthrone another Crown Prince, but thanks to To Hien Thanh’s integrity and discernment, Prince Long Trat (later Ly Cao Tong) was still enthroned.
Harem:
An Toan Empress — Dam Thi: Principal consort bearing the style An Toan. She was the mother of King Ly Hue Tong and is known for kindness; her son held her in the highest respect.
Middle Consort — Vuong Thi
Imperial Consort — So Thi
Orchid Consort — Trieu Thi
Issue: Chronicles record at least two sons of Ly Cao Tong:
Ly Sam (1194–1226), i.e., King Ly Hue Tong, son of Dam Thi (An Toan Empress). He succeeded in 1210 amid a weakened court and was the last Ly ruler. Under his reign the Tran gradually seized power; Tran Thu Do forced him to cede the throne to his daughter Ly Chieu Hoang. In 1226, the Ly–Tran transfer of power marked the collapse of the Ly after more than two centuries.
Ly Tham (b. 1201): A little-mentioned prince. In the 1209 turmoil when Cao Tong fled the capital, Quach Boc briefly set him up as king. After Tran Ly and To Trung Tu suppressed the rebellion, he disappears from the record. His fate is unknown; the chronicles only say he was “punished according to degree,” without specifying the outcome.
Although Ly Cao Tong’s harem was sizable, only two princes are recorded. The dynasty’s decline and political upheavals also fractured the royal family: Ly Hue Tong inherited the throne amid chaos, while Ly Tham became a political pawn of rebels and was then forgotten—reflecting decay not only in governance but within the royal house itself at the Ly’s end.
Final Years and Veneration
In his final years, Ly Cao Tong died on the 28th day of the Nhan Ngo month in the year Canh Ngo (i.e., November 15, 1210) at Thanh Tho Palace, aged 38, after 35 years on the throne. Before his death, he entrusted state affairs to Do Kinh Tu, a loyal minister still trusted in the dynasty’s last years. Crown Prince Ly Sam succeeded as Ly Hue Tong, posthumously granting his father the temple name Cao Tong and a very long, ornate posthumous title: Ung Thien Ngu Cuc Hoanh Van Hien Vu Linh Thieu Chieu Phu Chuong Dao Chi Nhan Ai Dan Ly Vat Due Muu Than Tri Cam Hoa Cam Chanh Thuan Phu Hue Thi Tu Tuy Du Kien My Cong Toan Nghiep Thinh Long Hien Than Cu Thanh Minh Quang Hieu Hoang De. He was interred at Tho Lang.
However, Dai Viet Su Ky Toan Thu criticizes earlier national histories for omissions regarding royal funerary rites of Ly kings, especially since most emperors are simply said to be buried at “Tho Lang.” Historian Ngo Si Lien suggests Le Van Huu may have omitted details, deeming the formula improper, but adds “that is not the way to write history,” reflecting strict historiographical standards concerning royal rites.
“As for the old histories’ [accounts of the burials of] Ly kings, only for Thai To do they note interment at Tho Lang; for Nhan Tong, though burial is recorded, the tomb is named after the locale. The burial of a Son of Heaven is a great affair of the state; the national history cannot omit it. Perhaps Le Van Huu saw that all were called Tho Lang and, taking this as improper, left it out—but that is not the proper method of history.” [5]
Ly Cao Tong’s death marked the Ly dynasty’s irreversible slide. Royal authority had ebbed, governance lay in ruins, and military and political power had shifted wholly to the Tran. Just fifteen years later, in 1225, the Ly formally ended, yielding the throne to the Tran, closing a dynasty once brilliant yet extinguished in confusion and chaos.
Assessments
The great national histories judge Ly Cao Tong’s role and responsibility in the Ly’s decline with severity. Dai Viet Su Ky Toan Thu notes:
“The king gave himself to excess in pleasures; penal and administrative affairs were unclear; bandits swarmed; famine struck year after year; from then on the Ly enterprise declined.” [6]
Beyond criticizing lax governance, historians assign Ly Cao Tong personal responsibility for administrative chaos, rapacious officials, popular resentment, and rebellions nationwide. From a monarch whom To Hien Thanh had loyally supported to secure the throne, Ly Cao Tong devolved into amusements, construction mania, and the favoring of treacherous ministers, tilting the polity and alienating the people. Toan Thu states plainly:
“The king was infatuated with outings and pleasures, intoxicated with women and song, greedy for wealth, and fond of construction; he inculcated laziness and avarice among officials, aroused the people’s resentment, and depleted the Ly enterprise to the point of losing the country. The Classics say: ‘Within the palace he is lost in feminine beauty; without, in the hunt; he loves wine and delights in music; he builds tall halls and carves ornate walls—committing any one of these leads to ruin.’ The king committed them all—what more is there to say?” [7]
Historian Ngo Thi Si in Viet Su Tieu An was equally unsparing:
“King Cao Ton reigned 24 years with full authority in his own hands and no lack of counselors, yet he listened to the slander of the traitorous minister Pham Du, unjustly killed Binh Di, and had to flee, wandering by river and lake. Hue Ton, then Crown Prince, followed his father, took a commoner’s daughter to wife, and gave offices to her kin. In the end, Cao Ton had to rely on a family of boatmen to restore him to the capital. People saw that among the Ly civil and military officials none remained, and there were no troops for defense—Heaven used this to raise up the Tran.” [8]
Modern scholars concur that Ly Cao Tong typified a ruler deficient in both political ethics and statecraft. His alternating favor and injustice—first trusting then unjustly killing loyalists like Pham Binh Di, while blindly elevating villains like Pham Du—reveal a government without principle. The prevailing “fight today, submit tomorrow,” the splintering of regional strongmen, the collapse of royal forces, and the royal family’s dispersal were direct outcomes of his weakness and laxity. Later historians thus generally agree that Ly Cao Tong set in motion the Ly dynasty’s irretrievable fall.
Historian Ngo Si Lien concludes:
“Because Cao Tong indulged in unrestrained pleasures and let the warp and weft of rulership rot, things came to this pass. But the Ly thereby fell, and the Tran thereby rose—such was Heaven’s doing.” [9]
Notes
[1] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội, 1993, tr. 148, bản ebook.
[2] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[3] Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1993, tr. 91.
[4] Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tr. 156, bản ebook.
[5] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153 – 154.
[6] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[7] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
[8] Ngô Thì Sĩ, Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, 1991, tr. 64.
[9] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Trần Thạc Đức (1967), Phật giáo Việt Nam và hướng đi nhân bản đích thực, bản ebook của Thư viên Hoa sen.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- GS Vũ Ngọc Khánh (2003), Tám vị vua triều Lý, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, ebook.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử.
- Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
____________________
Tiếng Pháp (français’)
Origines
Ly Cao Tong (李高宗, 1173-1210), nom personnel Ly Long Trat (certaines sources donnent Ly Long Can 李龍𣉙), naît le 25e jour du 5e mois de l’année Quy Ty (soit le 6/7/1173) à la capitale Thang Long. Il est le sixième prince du roi Ly Anh Tong et fils de Do Thuy Chau, une concubine du harem.
Bien qu’il ne soit pas l’aîné, Ly Long Trat est jugé digne de confiance par son père, qui l’élit comme successeur après avoir déposé son fils aîné Ly Long Xuong pour conduite indigne. À l’âge de trois ans, il est fait prince héritier; un an plus tard (1175), à la mort de son père, il monte sur le trône à tout juste quatre ans. Avant de s’éteindre, Ly Anh Tong confie la régence du jeune souverain à To Hien Thanh, grand dignitaire loyal et chevronné.
Contexte historique
Après la mort de Ly Anh Tong en 1175, le sixième prince Ly Long Trat (c’est-à-dire Ly Cao Tong), alors âgé de trois ans, est porté sur le trône grâce au soutien résolu du grand commandant To Hien Thanh. Auparavant, la reine douairière Chieu Linh, épouse principale d’Anh Tong, voulait faire monter son propre fils Ly Long Xuong, ancien prince héritier déchu pour ses fautes. Mais face à la fermeté et à la loyauté de To Hien Thanh, la cour dut se plier au testament du défunt roi et reconnaître Ly Long Trat (le futur Cao Tong) comme souverain.
Dans les premières années du règne de Ly Cao Tong, To Hien Thanh exerce la régence, gère l’ensemble des affaires de l’État et consolide solidement le trône du jeune roi. En 1179, il tombe gravement malade et meurt. Avant de disparaître, il recommande Tran Trung Ta, homme compétent et intègre, à la reine mère pour lui succéder aux affaires. Bien que la reine mère loue Tran Trung Ta, elle choisit finalement Do An Di, personnage peu capable, comme régent, ce qui entraîne le déclin du gouvernement.
Le chroniqueur Ngo Si Lien jugea :
« To Hien Thanh, ayant reçu la charge de l’orphelin, fit preuve d’une loyauté totale et d’un sens avisé dans l’adversité. Secoué par vents et vagues, il resta ferme tel un pilier de pierre au milieu du courant, si bien que le haut l’apprécia et le bas lui obéit; il ne déshonora pas la stature des grands ministres d’autrefois. Qui plus est, au seuil de la mort, il recommanda encore un homme de valeur pour l’État, sans songer à ses faveurs personnelles. Que la reine mère n’ait pas suivi la parole de Hien Thanh fut un malheur pour la maison Ly. » [1]
Après la mort de To Hien Thanh, l’instabilité à la cour devint manifeste. En 1181, Ly Long Xuong s’allia à des gens de maison et des esclaves pour semer le trouble, piller et comploter une rébellion. L’année suivante, la reine mère nomma Ly Kinh Tu maître impérial (De su) afin d’encadrer et d’instruire le jeune roi, tout en exhortant le peuple à la loyauté et à la piété filiale. Long Xuong et ses partisans furent ainsi dissuadés de nouvelles audaces.
Bien que son trône ait été sauvé par des ministres fidèles, une fois adulte Ly Cao Tong ne se révéla pas prince éclairé. À partir de 1190, il favorisa Dam Di Mong (frère de An Toan Nguyen phi), parent du côté maternel, homme à la fois inculte et incompétent, qu’il nomma grand précepteur (Thai pho), ce qui troubla davantage le gouvernement et inaugura une longue phase de déclin des Ly.
Règne
Le règne de Ly Cao Tong (1175-1210) compte parmi les périodes les plus sombres de la dynastie Ly. Durant ses 37 années de pouvoir, Dai Viet glissa vers le chaos: gouvernement affaibli, peuple affamé, société profondément fracturée et pouvoir central désagrégé. Les fautes répétées de Ly Cao Tong en matière de gouvernement menèrent directement à l’agonie de la maison Ly, ouvrant la voie à l’avènement ultérieur des Tran.
Monté sur le trône en 1175 à trois ans, sous la tutelle de To Hien Thanh, ministre célèbre pour sa droiture, la première phase du règne demeura relativement stable grâce à l’administration prudente du régent. Mais après la mort de To Hien Thanh en 1179, la cour passa progressivement sous la coupe des clans et eunuques, notamment Do An Di, Pham Binh Di et Dam Di Mong.
Parvenu à l’âge de gouverner, Ly Cao Tong révéla une nature avide, prodigue et politiquement faible. Il se complut dans la chasse, les plaisirs et les superstitions. En mars 1189, il effectua une longue tournée dans le royaume; chaque lieu réputé « habité par un esprit » voyait surgir temple et sanctuaire, au prix de lourdes dépenses et de la corvée imposée au peuple.
Surtout, à partir de 1197, il ne cessa d’ordonner la construction de palais somptueux comme le palais Nghenh Thiem et la tour Kinh Thien, en dépit des remontrances des ministres. Alors que la tour Kinh Thien était en chantier, des pies y firent leur nid, perçues comme un présage de changement dynastique; le dignitaire Cao Duong Long l’exhorta: « Qu’il faut d’abord corriger sa vertu, puis entreprendre les travaux. » Le roi, sourd aux avis, écouta l’eunuque Pham Binh Di et accéléra les constructions, plongeant davantage la population dans la détresse.
Désordre social et flambée du brigandage
Politiques sévères, corvées forcées, fiscalité écrasante, et — pour couronner — catastrophes naturelles et famines prolongées jetèrent Dai Viet dans le désordre. En 1208, une disette sévère ravagea le pays, les morts de faim « jonchaient les routes », tandis que le roi persistait à bâtir et à négliger les affaires.
Le mécontentement populaire déclencha une série de soulèvements paysans et locaux :
1192 : révolte de Co Hoang (Thanh Hoa).
1198 : Ngo Cong Ly et Dinh Kha, se disant descendants de Dinh Tien Hoang, se soulèvent à Dai Hoang.
1203 : le roi de Chiem Thanh Bo Tri, attaqué par traîtrise alors qu’il cherchait asile, revient piller Nghe An.
1203 : Phi Lang et Bao Luong se rebellent à Dai Hoang Giang et battent les troupes royales.
1207 : soulèvement des « Man » dans la région de Tan Vien; les troupes royales échouent à les soumettre; à la fin des Ly, la zone reste sous domination locale.
Au même moment, la frontière du Nord est troublée par les incursions des Song, poussant les populations à fuir.
Faveurs aux intrigants et divisions de la cour
Cao Tong fut un souverain faible, aisément manipulé. Il confia le pouvoir à des eunuques et favoris sans égard au mérite. Parmi eux, Pham Du se distingua par les calamités qu’il provoqua.
En 1207, Doan Thuong, chef local de Hong Chau, se révolta. Au lieu de réprimer fermement, Pham Du accepta des pots-de-vin et cautionna Doan Thuong, établissant un précédent d’alliance entre courtisans et rebelles. En 1209, chargé des troupes à Nghe An, Du profita de la famine pour enrôler une armée privée et bâtir sa puissance. Attaqué par la cour, il s’allia à Doan Thuong contre le pouvoir. Il fallut deux campagnes de Pham Binh Di pour le mater.
Du soudoya ensuite pour revenir à la cour, calomnia Binh Di et fit arrêter ce dernier et son fils. Cela déclencha la révolte de Quach Boc, événement politique majeur contraignant Cao Tong à fuir la capitale.
La révolte de Quach Boc et l’ascension des Tran
Apprenant l’arrestation de Pham Binh Di, son général Quach Boc marcha sur Thang Long, tua Du et le fils de Binh Di. Ly Cao Tong abandonna la capitale et se réfugia à Tam Nong (Phu Tho). Le prince héritier Ly Sam gagna Hai Ap (Thai Binh) chez le notable local Tran Ly, amorçant l’ascension de la maison Tran.
Ly Sam se proclama Thang Vuong, épousa Tran Thi Dung, fille de Tran Ly, et nomma Tran Ly Grand Commandant pacificateur du Nord (Chinh Bac Dai Nguyen Soai). To Trung Tu, oncle de Tran Thi Dung, reçut de grands pouvoirs et devint plus tard l’homme fort de la cour. Les Tran recrutèrent rapidement une force puissante, vainquirent Quach Boc, rétablirent l’ordre et ramenèrent Ly Cao Tong à la capitale à la fin de 1209.
Dès lors, le pouvoir réel échappa aux Ly pour passer entre les mains de To Trung Tu et du clan Tran.
Un édit de repentir trop tardif
En 1207, face au pays en proie au désordre et aux famines, Ly Cao Tong publia un édit reconnaissant ses fautes. Le Dai Viet su ky toan thu note :
« Le roi se livre à des plaisirs immodérés; lois et peines sont confuses; les brigands pullulent comme des abeilles; les famines se succèdent — dès lors, la fortune des Ly décline… » [2]
Le Dai Viet su luoc conserve le texte de l’édit :
« Je fus encore enfant lorsque je dus porter la charge immense de l’empire. Retiré dans les profondeurs du palais, j’ignorais les peines du peuple. J’ajoutai foi aux paroles vaines des petits hommes et attirai sur moi la rancœur de ceux d’en bas. Le peuple m’en veut — en qui puis-je me fier ? À présent, je me repens, je corrige mes fautes pour commencer à vivre avec le peuple. Ceux dont les terres et biens furent confisqués par des fonctionnaires les recouvreront tous. » [3]
Il s’agit du premier édit d’aveu de faute clairement consigné dans l’histoire féodale du Viet Nam, signe d’un réveil tardif du roi. Mais il était trop tard. Trois ans plus tard, en 1210, Ly Cao Tong mourut alors que le pays était en plein désordre, l’autorité royale épuisée et le pouvoir réel passé aux Tran.
Le règne de Ly Cao Tong illustre la décadence de la monarchie autocratique quand le pouvoir tombe aux mains d’hommes faibles, cupides et pusillanimes. Son époque cumule tous les signes d’effondrement : roi débauché, intrigants tout-puissants, société en proie au chaos, politique fragmentée, économie exsangue et seigneuries locales en insurrection. La mort de Ly Cao Tong marque le dernier tournant avant la substitution des Tran aux Ly, inaugurant une nouvelle période de l’histoire de Dai Viet.
Pensée et religions
La pensée et la vie religieuse sous Ly Cao Tong (1175-1210) reflètent la tension entre, d’une part, la tradition bouddhique — religion d’État — et, d’autre part, les dysfonctionnements internes de la vie monastique. Si le bouddhisme conserve une profonde influence sur la société et la cour, on voit poindre des signes de relâchement disciplinaire et moral.
Dès 1179, Ly Cao Tong organise des examens pour les fonctionnaires monastiques (khao hach tang quan), preuve d’un souci d’épuration et de redressement du clergé. En 1198, devant la prolifération désordonnée des bonzes et l’indignité de certains, il ordonne un nouveau tri, écartant ceux qui n’ont pas la stature requise. Cela témoigne d’efforts pour maintenir l’exigence et l’éthique bouddhiques dans un contexte de délitement social et politique.
Par ailleurs, la cour de Ly Cao Tong ne sut plus harmoniser art de gouverner et esprit de résilience. Tandis que le pays sombrait, le roi s’abandonnait aux plaisirs, rendant d’autant plus pressantes les admonestations de figures droites comme le vice-abbé Nguyen Thuong :
« J’ai lu dans la préface du Livre des Odes : quand la musique corrompt un État, elle sonne plainte et colère. Or, le peuple est en désordre, le pays souffre, et le souverain se divertit sans mesure. La cour est en confusion, les cœurs se dispersent — c’est le présage de la perte du royaume. » [4]
Cet avertissement, d’inspiration confucéenne, reflète aussi l’éveil des lettrés et religieux face au péril de la dynastie.
En somme, la sphère intellectuelle et religieuse sous Ly Cao Tong révèle la contradiction entre formes et substance, entre éthique de gouvernement et réalité de la corruption. Le bouddhisme reste un pilier spirituel, mais entre dans une épreuve sévère tant sur le plan organisationnel que quant à son influence.
Famille
Père : Ly Anh Tong (règne 1138-1175), souverain qui maintint la stabilité des Ly après le règne de Ly Than Tong.
Mère : Linh Dao Hoang hau, nom personnel inconnu, concubine favorite de Ly Anh Tong. Selon les chroniques, la reine douairière Chieu Linh (mère d’Anh Tong) tenta de l’évincer pour faire établir un autre prince héritier; grâce à la droiture et à la clairvoyance de To Hien Thanh, le prince Long Trat (futur Ly Cao Tong) fut tout de même établi roi.
Harem :
An Toan Hoang hau – Dam Thi : impératrice principale, titrée « An Toan », mère de Ly Hue Tong; réputée vertueuse et vénérée par son fils.
Trung phi – Vuong Thi
Hoang phi – So Thi
Lan phi – Trieu Thi
Descendance : les chroniques attestent au moins deux fils :
Ly Sam (1194-1226), c’est Ly Hue Tong, fils de Dam Thi (An Toan Hoang hau). Il succède en 1210 dans un contexte de faiblesse dynastique; dernier souverain des Ly. Sous son règne, les Tran s’emparent progressivement du pouvoir; Tran Thu Do l’oblige à céder le trône à sa fille Ly Chieu Hoang. En 1226, le transfert Ly-Tran consacre la chute d’une dynastie plus que bicentenaire.
Ly Tham (né en 1201) : prince peu mentionné. Quach Boc le proclama roi lors des troubles de 1209, lorsque Cao Tong quitta la capitale. Après la répression menée par Tran Ly et To Trung Tu, il n’est plus cité; les annales notent qu’il fut « jugé selon la gravité de ses fautes » sans préciser son sort.
Malgré un harem fourni, les sources ne mentionnent que deux princes. Le déclin dynastique et les bouleversements politiques déchirèrent même la famille royale : Ly Hue Tong hérita du trône dans le chaos, tandis que Ly Tham, instrumentalisé par des rebelles, sombra dans l’oubli. Cela reflète la désagrégation non seulement du gouvernement mais aussi de la maison royale à la fin des Ly.
Fin de vie et culte
Ly Cao Tong meurt le 28e jour du mois Nham Ngo, année Canh Ngo (soit le 15/11/1210), au palais Thanh Tho, à 38 ans, après 35 ans de règne. Avant de mourir, il confie les affaires à Do Kinh Tu, ministre encore estimé dans les dernières années. Le prince héritier Ly Sam lui succède sous le nom de Ly Hue Tong et décerne à son père le nom de temple Cao Tong et une très longue titulature posthume : Ung Thien Ngu Cuc Hoanh Van Hien Vu Linh Thieu Chieu Phu Chuong Dao Chi Nhan Ai Dan Ly Vat Due Muu Than Tri Cam Hoa Cam Chanh Thuan Phu Hue Thi Tu Tuy Du Kien My Cong Toan Nghiep Thinh Long Hien Than Cu Thanh Minh Quang Hieu Hoang De. Il est inhumé au Tombeau Tho Lang.
Cependant, le Dai Viet su ky toan thu critique les lacunes des chroniques antérieures quant aux rites funéraires des rois Ly, la plupart étant simplement dits enterrés à « Tho Lang ». Ngo Si Lien suppose que Le Van Huu jugea ces mentions contraires au rituel et les omis, mais estime que « telle n’est pas la méthode de l’historien ».
« À l’examen des anciennes chroniques, pour les rois Ly, seul Thai To est dit enterré à Tho Lang; pour Nhan Tong, on indique le lieu d’inhumation par le nom de la terre. Les funérailles d’un Fils du Ciel sont une affaire d’État; la chronique ne saurait les passer sous silence. Peut-être Le Van Huu trouva-t-il impropre que tous les tombeaux fussent dits Tho Lang et s’en abstint, mais cela n’est pas la manière d’écrire l’histoire. » [5]
La mort de Ly Cao Tong scelle la longue glissade de la dynastie Ly. L’autorité royale déchue, l’appareil politique en lambeaux, le pouvoir militaire et politique bascule entièrement vers les Tran. Quinze ans plus tard, en 1225, la maison Ly s’éteint au profit des Tran, mettant fin à une dynastie jadis brillante mais éteinte dans l’angoisse et le tumulte.
Jugements et appréciations
Les grandes chroniques nationales portent un jugement sévère sur le rôle et la responsabilité de Ly Cao Tong dans le déclin des Ly. Le Dai Viet su ky toan thu écrit :
« Le roi se livre immodérément aux plaisirs; l’administration et les peines ne sont pas claires; les brigands pullulent; les famines se succèdent — à partir de là, la fortune des Ly décline. » [6]
Au-delà de la négligence gouvernementale, les chroniqueurs soulignent la responsabilité personnelle de Ly Cao Tong dans le désordre de la cour, la rapacité des fonctionnaires, l’exaspération du peuple et la multiplication des révoltes. D’un trône maintenu par le dévouement de To Hien Thanh, il bascula, adulte, dans les divertissements, les constructions et la faveur des intrigants, faisant chanceler l’État et disperser les cœurs. Le Toan thu précise :
« Le roi se complaît aux plaisirs, s’enivre de beauté, aime l’argent, raffole de bâtir, encourage la paresse cupide chez ses ministres, suscite la rancœur des cent familles et épuise la fortune des Ly jusqu’à la perte du royaume. Les Classiques disent : “S’enfermer dans la débauche, s’adonner à la chasse, aimer le vin et la musique, bâtir maisons hautes et murs ouvragés — commettre ne serait-ce qu’un de ces travers mène à la ruine.” Le roi les a tous commis — que dire de plus ? » [7]
L’historien Ngo Thi Si, dans le Viet su tieu an, ne ménage pas non plus ses critiques :
« Cao Ton régna 24 ans, l’autorité en main, entouré de soutiens, et pourtant, sur la seule calomnie du traître Pham Du, il fit injustement tuer Binh Di, dut fuir et errer sur les eaux. Hue Ton, alors prince héritier suivant son père, épousa la fille d’un particulier, nomma sa parenté, et finalement Cao Ton dut son retour à la capitale au secours d’une famille de pêcheurs — on vit alors qu’il ne restait plus ni hauts fonctionnaires ni troupes aux Ly; c’est ainsi que le Ciel permit l’essor des Tran. » [8]
Pour les chercheurs modernes, Ly Cao Tong incarne un souverain faible tant moralement que dans l’art de gouverner. Le fait d’avoir tour à tour promu puis fait périr des loyaux tels Pham Binh Di, tout en couvrant des intrigants comme Pham Du, révèle l’arbitraire et l’absence de principes du gouvernement. Le « frapper aujourd’hui, rallier demain », la seigneurie morcelée, l’armée royale en déroute, la famille impériale éclatée — tout cela découle de politiques timorées et d’un relâchement de la discipline. De telles erreurs conduisent les historiens à considérer Ly Cao Tong comme l’artisan du naufrage irréversible des Ly.
Ngo Si Lien conclut :
« Parce que Cao Tong se livra sans mesure aux plaisirs et négligea les fondements, il en advint ainsi. Mais si les Ly périrent et les Tran prospérèrent, c’est l’œuvre du Ciel. » [9]
Notes
[1] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội, 1993, tr. 148, bản ebook.
[2] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[3] Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1993, tr. 91.
[4] Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tr. 156, bản ebook.
[5] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153 – 154.
[6] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[7] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
[8] Ngô Thì Sĩ, Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, 1991, tr. 64.
[9] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Trần Thạc Đức (1967), Phật giáo Việt Nam và hướng đi nhân bản đích thực, bản ebook của Thư viên Hoa sen.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- GS Vũ Ngọc Khánh (2003), Tám vị vua triều Lý, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, ebook.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử.
- Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
_____________________
Tiếng Trung (中文)
身世
李高宗（1173—1210，名李龍𣉙，亦有文献作李龍𣉙），生于癸巳年五月二十五日（即1173年7月6日）于京师昇龍，是李英宗的第六子，母为杜瑞珠，后宫妃嫔。
虽非长子，李龍𣉙因长兄李龍（暢/昶）失德被废而获父帝信任，被选为继承人。三岁被立为皇太子；次年（1175年）英宗崩，年仅四岁的他即位。临终前，李英宗以辅佐幼主之任嘱托于大臣苏宪城，此人以忠烈老成著称于朝。
历史背景
1175年李英宗崩后，第六子李龍𣉙（即李高宗）年仅三岁，在太尉苏宪城坚决拥戴下登基。此前，英宗正室昭灵太后欲立其子李龍（暢/昶）为帝，此人本为太子，因过失被废。然而在苏宪城刚毅忠诚的坚持下，朝廷终依遗诏，奉李龍𣉙（高宗）即位。
高宗在位初年，由苏宪城摄政，综理国事，稳固幼主之位。至1179年，苏病笃而卒。临终前，他向太后举荐清廉有能的陈中佐以代己理政。太后虽称善陈中佐，终却任命能力较弱的杜安夷为辅政，自此朝政渐衰。
史臣吴仕连评曰：
“蘇憲城承孤寄以尽忠，能于变故之际善处之，虽风摇浪击，而屹立若中流之砥柱，使上下相悦，无愧于先世大臣之风。况且将死犹以国事荐贤而不以私恩，太后不纳其言，乃李氏之不幸也。”[1]
苏宪城卒后，朝局不稳之势遂显。1181年，李龍（暢/昶）结聚家人与奴仆作乱、劫掠，有叛谋。翌年，太后以李敬修为帝师，以训导幼主，且申饬民众以忠孝。于是李龍（暢/昶）及其党羽受其震慑，不敢轻举。
高宗赖忠臣辅翼而得位，然及其成人，并未成为明主。自1190年起，他宠信外戚譚以蒙（安全元妃之弟），其人无学无能，却授以太傅，致朝政日益紊乱、衰弱，开启李朝漫长的颓败阶段。
统治生涯
李高宗（1175—1210）在位时期，是李朝最为黯淡的阶段之一。其三十七年之治下，大越日趋混乱，朝纲废弛，民生困苦，社会深度分化，中央权力解体。高宗在政务上的连番失误，直接导致李朝走向终局，为后来陈氏代兴铺路。
1175年三岁即位，赖太尉苏宪城——以刚直忠义著称之名臣——庇护。其治初尚赖宪城谨慎调度而较为稳定。然自1179年苏卒后，朝政逐入宗亲外戚与宦官之手，尤以杜安夷、范秉彝、譚以蒙为甚。
及其亲政，李高宗贪侈荒怠、政术薄弱之性毕露。嗜猎游乐而信巫惑。1189年三月，遣游四方，凡闻“有神”之所，辄立庙建祠，糜费国用，劳瘁百姓。
尤自1197年起，屡建奢华宫观，如迎簟宫、景天阁，蔑弃群臣谏争。景天阁甫构而有喜鹊营巢，被视为“更代之兆”，大臣高堂隆谏曰：“先修德，后兴作，乃为上策。”帝不听，反信宦官范秉彝，促其营造，致百姓益困。
社会紊乱、盗贼蜂起
严苛之政、役使逼迫、赋税沉重，加以天灾饥馑，推大越社会入乱局。1208年岁歉饥重，饿殍盈道，而帝仍耽溺营造，荒废国政。
民怨沸腾，引发连绵叛乱与地方武装起事：
1192年：古弘（清化）起事。
1198年：吴公理与丁可自称丁先皇之后，在大黃作乱。
1203年：占城王蒲持求避难时遭袭，遂返攻乂安。
1203年：費郎、保良于大黃江反叛，击败朝军。
1207年：傘渊（傘圓）一带蛮人起事，朝军不克，至李末仍割据。
同时，北疆亦多事，宋人侵扰，民众流离。
奸臣弄权、朝廷分裂
高宗柔弱，易受操纵。任用宦官与私人，不问才德。其间以范猷尤为祸首。
1207年，洪州豪长段尚起兵。范猷非但不力剿，反受贿为之保请，开朝臣与逆党勾连之先。1209年，范猷督军于乂安，乘饥招聚私兵，坐大成势。既为朝讨，又联兵段尚，反噬朝廷。直至范秉彝再三用兵，方得摧之。
然范猷复以赂复入朝，诋毁范秉彝，帝遂囚其父子。此举激发郭卜之乱，致高宗弃都奔逃。
郭卜之乱与陈氏崛起
闻范秉彝被执，其将郭卜即率兵直捣昇龍，遂诛范猷并范秉彝之子。李高宗弃京走三农（富寿）。皇太子李闪出奔海邑（太平），依附地方豪长陈禮，自此陈氏崛起之端倪启。
李闪自立为胜王，纳陈禮之女陈氏容为妃，封陈禮为征北大元帅。陈氏之舅苏中從亦擅权，后把持朝政。陈氏迅速招聚劲旅，讨郭卜，平乱，于1209年末奉李高宗还京。
自此，实权不复在李室，而在苏中從与陈氏之手。
追悔诏（迟来之悔）
1207年，天下骚然、民饥国乱，李高宗下诏自咎。《大越史记全书》载：
“帝游乐无度，刑政不明，寇盗如蜂，饥馑连年，自此李之基业衰矣……”[2]
《大越史略》亦录其诏：
“朕方在冲龄，遽任鸿业，处幽深之地，不知民间艰苦，而信小人之便佞，致下民怨怼。民既怨怼，朕将所恃为何？今朕自陈悔过，自新以与民共生。凡田宅产业为官夺者，悉还其主。”[3]
此为越南封建史上明确记载的首个帝王自责诏，表露帝王迟来的省悟。然而为时已晚。三年后（1210），李高宗于国乱权移之际崩逝，李氏之权尽归陈氏。
高宗治世，堪为专制君主制堕落之镜鉴：凡荒淫之君、佞臣擅权、社会紊乱、政局分裂、经济凋敝、方镇蜂起之象，无不毕具。其死，成为李朝为陈氏所代之前之最后转折。
思想与宗教
李高宗时（1175—1210）之思想—宗教，反映一端为仍居“国教”地位的佛教传统，一端为出家队伍纪纲德行日益败坏的矛盾。佛教虽在社会与朝廷中仍具深远影响，但已现纪律与道行之衰。
1179年，高宗举行僧官考核，显示其整肃僧侣队伍之意。至1198年，因僧众泛滥、僧品不洁，复下令甄别，黜退不称者。此表明在社会与政治伦理裂解之中，仍尝试维持佛教之严肃与德性。
另一方面，高宗朝似已难维系“治国之道”与“自强精神”之和合。国乱民困之际，帝反沉溺逸乐，故僧副阮常直谏甚切。他言：
“闻《诗》序曰：‘乐乱邦，则其声如怨如怒。’今民乱国困，而陛下纵游无度。朝廷紊乱，民心离散，此亡国之征也。”[4]
此非唯儒家政治伦理之表达，亦显学人与宗教界对王朝危局之警觉。
综上，高宗时之思想—宗教，乃形与实、治国伦理与腐化现实之冲突之镜。佛教虽仍为精神支柱，然正经受组织与影响双重严峻考验。
家属
父：李英宗（在位1138—1175），李朝维持稳定之君。
母：灵道皇后（名讳不详），英宗所宠妃。记载称，曾为英宗母昭灵太后所构陷，欲立他子为太子，赖苏宪城刚正明断，皇子龍𣉙（后为李高宗）终得立为帝。
后宫：
安全皇后·譚氏：中宫皇后，封号“安全”，系李惠宗之生母。其性贤淑，深为子惠宗敬重。
中妃·王氏
皇妃·楚氏
兰妃·趙氏
后嗣（史载至少二子）：
李闪（1194—1226），即李惠宗，譚氏（安全皇后）所生。1210年即位于朝局羸弱之时，为李朝末帝。其在位期间，陈氏渐次擅权；后被陈守度迫让位于其女李昭皇。1226年完成李—陈权力更替，标志延续两百余年的李朝覆灭。
李沉（生于1201）：史载寥寥。1209年高宗出奔之乱中，被郭卜拥立为帝。及陈禮、苏中從平乱之后，不复见载。其结局不明，史仅曰“按罪轻重”，未详其终。
高宗时虽后宫殷繁，然史仅见二皇子之记。王朝衰败与政局剧变，亦使宗室离散分裂。李惠宗承位于内外交困；李沉则为逆党挟制之具，终湮没史册。此亦映照李末不仅朝政败坏，宗室亦日就潰烂。
末年与祀奉
李高宗卒于庚午年壬午月二十八日（即1210年11月15日），于圣寿宫，年三十八，在位三十五年。临终前，以朝政托于忠臣杜景修。太子李闪即位，是为李惠宗；追尊父庙号“高宗”，赐上长而尊之谥：
“应天御极宏文宪武灵绍昭扶章道至仁爱民理物叡谋神智感化感正纯敷惠施慈柔建美功全业盛隆现神居圣明光孝皇帝”，葬于寿陵。
然《大越史记全书》曾批评前代国史于李朝帝王葬仪记载多缺失，尤其多称“寿陵”，失之简略。史臣吴仕连以为，或以为不合礼而删去，然“此非修史之法”。此见其修史严谨，重王家礼制记述之精神。
“又按旧史书李朝诸帝葬事，唯对太祖书葬于寿陵；对仁宗虽书葬而以地名为陵名。凡天子葬礼，国史不可不书。或以皆称寿陵为非礼而阙之，然此非修史之法。”[5]
李高宗之死，标志李朝滑入不可挽回之境。王权凋敝，政事混乱，军政之势尽归陈氏。仅十五年后（1225年），李朝终止，让位于陈，告终一度辉煌而以惶惑与混沌收场之王朝。
评价
历代大史皆对李高宗于李朝衰亡期之角色与责任有严厉评判。《大越史记全书》云：
“帝游乐无度，刑政不明，寇盗如蜂，饥馑连年，自此李之基业衰。”[6]
史臣不仅诋其弛政，更指明其个人责任：朝纲紊乱、官吏贪暴、民怨四起、盗乱蜂起。高宗本为苏宪城竭力辅翼而稳居帝位，然及其成人，乃沉湎游兴、好大喜功、宠任奸臣，致国政倾危、人心离散。《全书》又曰：
“帝沉湎游乐，迷恋声色，贪财好建，启诸臣惰贪之习，激百姓怨愤，耗李氏基业，至于失国。《经》曰：‘处内而迷于色，出外而迷于猎，嗜酒好乐，构高屋饰丽墙，犯此之一者，必有败亡。’帝备举诸恶，复何言哉？”[7]
史家吴时仕于《越史纂要》亦直斥：
“高宗在位二十四年，威权在己，辅弼不乏，乃听贼臣范猷妄诉，枉杀秉彝，致奔遁江湖；惠宗时为太子从父出奔，纳民女为妃，擢其戚里为官。卒赖渔舟之家扶持，乃得返京。人见李朝文武百官无可用者，且无宿卫，此亦天以是机而兴陈氏也。”[8]
今人研究谓：李高宗乃德政与治能皆弱之典型。其一方面误杀忠臣如范秉彝，一方面复盲目重用奸阉如范猷，显示其政务失据、无原则。天下“朝战夕降”、群雄割据、朝军涣散、宗室离散，皆其软弱与弛纪之直接后果。故后世多谓高宗乃李朝不可逆转之崩坏之肇端。
史臣吴仕连亦云：
“由高宗游纵无度，纲纪废弛，乃至于此。然李氏因之而亡，陈氏因之而兴，亦天也。”[9]
注释
[1] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội, 1993, tr. 148, bản ebook.
[2] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[3] Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1993, tr. 91.
[4] Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, tr. 156, bản ebook.
[5] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153 – 154.
[6] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 147.
[7] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
[8] Ngô Thì Sĩ, Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, 1991, tr. 64.
[9] Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên…, Sđd, tr. 153.
参考书目
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Khuyết danh (1993), Đại Việt sử lược, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh.
- Trần Thạc Đức (1967), Phật giáo Việt Nam và hướng đi nhân bản đích thực, bản ebook của Thư viên Hoa sen.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- GS Vũ Ngọc Khánh (2003), Tám vị vua triều Lý, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, ebook.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử.
- Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
