Giới thiệu
Thanh Hóa là tình đất rộng, người đông, có bảy dân tộc anh em cùng sinh sống, đồng hành cùng lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Với cái nhìn địa – văn hóa, Thanh Hóa là vùng địa lí tự nhiên có tính chất tương đối khu biệt nằm ở cực Bắc Trung Bộ. Những đặc điểm riêng biệt về địa lí, lịch sử, văn hỏa đã tạo nên sắc thái riêng của tỉnh Thanh. Trong quá trình phát triển của lịch sử, hệ thống di sản văn hóa của các dân tộc tỉnh Thanh Hóa được sáng tạo, lưu giữ và trao truyền từ đời này sang đời khác với các loại hình khá đa dạng, phong phú và đặc sắc.
về di sản văn hóa vật thể, Thanh Hóa có đủ các loại hình theo quy định của Luật Di sản văn hóa, bao gồm: Di tích lịch sử – văn hóa; kiến trúc nghệ thuật; danh lam – thắng cảnh; di vật, cổ vật, bảo vật. Thanh Hóa có 1.535 di tích đã được kiểm kê, công bố, bảo vệ, trong đó có nhiều di tích, danh lam – thắng cảnh đã được công nhận xếp hạng, gồm: Di sản văn hóa thế giới; di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia và di tích cấp tỉnh; hàng ngàn di vật, cổ vật, trong đó có một số đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
(1). Theo báo cáo của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa. Số lượng di tích đã kiểm kê (đợt, năm 2017), có hồ sơ bảo vệ nhưng chưa công bố, khoảng gần 4.000.
Di sản văn hóa phi vật thể với nhiều loại hình phong phú và đa dạng, trong đó có nhiều loại hình đặc sắc như: Dân ca Đông Anh, trò Xuân Phả, hò Sông Mã của người Kinh: sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”, Xương, Pôồn – Pôông của người Mường; Kin Chiêng Boọc Mạy, dệt thổ cẩm của người Thái; các nghề thủ công truyền thống như: đúc đồng Trà Đông, nghề mộc Đạt Tài, nghề làm nước mắm Do Xuyên..,, trong đó, hàng chục di sản được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia,
Di sản văn hóa là loại tài sản quý giá không thể tái sinh và không thể thay thế nhưng dễ bị biến dạng do tác động của các yếu tố ngoại cảnh và con người… Tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), Nghị quyết số 33-NỌ/TW (Hội nghị lần thứ 9, BCH TW khóa XI); Kết luận số 82 – KL/TW của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Thanh Hóa về “Tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy đảng đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa (giai đoạn 2017 – 2025)”, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy biên soạn cuốn sách Di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa. Cuốn sách giới thiệu đến đông đảo cán bộ, đảng viên và Nhân dân trong tỉnh về hệ thống di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa, với những vấn đề khái quát, cơ bản nhất, từ đó nâng cao trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của cha ông đã sáng tạo và trao truyền cho các thế hệ mai sau, nhằm giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa và góp phần phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội.
Hệ thống di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa khá đa dạng và phong phú. Trong khuôn khổ có hạn, Ban Biên soạn chỉ lựa chọn những di sản tiêu biểu đại diện cho các loại hình di sản văn hóa vật thể và phi vật thể để giới thiệu đến bạn đọc. Các bài viết về di sản được sắp xếp theo thứ tự cấp xếp hạng (di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia), loại hình (di tích văn hóa, di tích lịch sừ cách mạng, di tích danh lam thắng cảnh). Mặc dù đã rất cố gắng, sống, trong quá trình biên soạn, cuốn sách không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy rất mong nhận được sự góp ý xây dựng của các nhà nghiên cứu và bạn đọc để lần tái bản, bổ sung hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách Di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa cùng bạn đọc.
BAN TUYÊN GIÁO TỈNH ỦY THANH HÓA
Mục lục
LỜI NÓI ĐẦU
Phần thứ nhất
TỔNG QUAN VỀ THANH HÓA VÀ HỆ THỐNG
DI SẢN VĂN HÓA TỈNH THANH HÓA
Phần thứ hai
DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ
TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG DI SẢN VĂN HÓA
VẬT THẾ
Về loại hình
Về niên đại
NHỮNG DI TÍCH TIÊU BIỂU
DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI VÀ DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT
DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI
THÀNH NHÀ HỒ – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LỊCH SỬ VÀ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT
LAM KINH – Hoàng Bá Tường
DI TÍCH LỊCH SỬ VÀ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT
ĐÈN BÀ TRIỆU – Hoàng Bá Tường
DI TÍCH KHẢO CỔ
HANG CON MOONG – Hoàng Bá Tường
ĐÈN THỔ LÊ HOÀN – Nguyễn Mạnh Hà
BẢO VẬT QUỐC GIA
TƯỢNG ĐỒNG HAI NGƯỜI
CÙNG NHAU THỔI KHÈN – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
TƯỢNG ĐỒNG CÔNG
HÌNH NGƯỜI QUA – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
KIẾM NGẮN NÚI NƯA – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
BIA VĨNH LĂNG – Nguyễn Mạnh Hà
TRỐNG ĐỒNG CẦM GIANG – Nguyễn Mạnh Hà
VẠC ĐỒNG CẨM THÚY – Nguyễn Mạnh Hà
BIA KHẮC NGUYÊN
CHÍ ĐỤC – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
BIA LÀNG
VUA LÊ THÁNH TÔNG – Vũ Thị Diễm Hương
TƯỢNG HOÀNG HẬU
TRỊNH THỊ NGỌC TRÚC – Vũ Thị Diễm Hương
BIA LÀNG
VUA LÊ HIẾN TÔNG – Vũ Thị Diễm Hương
Những di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ
tiêu biểu được xếp hạng cấp quốc gia, cấp tỉnh
PHỦ TRỊNH – Nguyễn Mạnh Hà
CHÙA SÙNG NGHIÊM
DIÊN THÁNH – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI CHỈ KHẢO CỔ
VĂN HÓA ĐỒNG SƠN – Vũ Thị Diễm Hương
ĐỀN THỜ
NGUYỄN VĂN NGHI – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
ĐÈN ĐỒNG CỜ
HÌNH NGƯỜI QUA – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
ĐỀN THỜ TRẦN KHÁT CHÂN – Nguyễn Mạnh Hà
CHÙA HOA LONG – Nguyễn Mạnh Hà
ĐỊA ĐIỂM
KHỞI NGHĨA BÀ TRIỆU – Nguyễn Mạnh Hà
KHU DI TÍCH
QUẬN CÔNG LÊ THÌ HIẾN – Nguyễn Mạnh Hà
ĐỀN THỜ LÊ HIỂM – Lê Hiếu, Nguyễn Mạnh Hà
ĐỀN THỜ VŨ UY – Nguyễn Mạnh Hà
ĐÈN THỜ TRẦN HƯNG ĐẠO – Nguyễn Mạnh Hà
ĐỀN THỜ LÝ THƯỜNG KIỆT – Nguyễn Mạnh Hà
LÀNG MIẾU TRIỆU TƯỜNG – Nguyễn Mạnh Hà
ĐÌNH ĐỘNG BỒNG – Nguyễn Mạnh Hà
ĐÌNH GIA MIÊU – Nguyễn Mạnh Hà
CHÙA VÍCH – Nguyễn Mạnh Hà
BẢNG MÔN ĐÌNH – Nguyễn Mạnh Hà
NGHÈ, ĐÌNH PHÚ KHÊ – Nguyễn Mạnh Hà
ĐỀN THỜ LÊ PHỤNG HIỂU – Nguyễn Mạnh Hà
CHÙA MẬT ĐA – Vũ Thị Diễm Hương
ĐÈN CỔ TIÊN – Vũ Thị Diễm Hương
ĐÌNH LÀNG GẠO – Vũ Thị Diễm Hương
ĐÈN THỜ ĐÀO DUY TỪ – Vũ Thị Diễm Hương
ĐỀN THỜ TỐNG DUY TÂN – Vũ Thị Diễm Hương
ĐỀN THỜ QUANG TRUNG – Vũ Thị Diễm Hương
THÁI MIẾU NHÀ HẬU LÊ – Vũ Thị Diễm Hương
ĐỀN SÒNG SƠN – Vũ Thị Diễm Hương
NHÀ THỜ LƯƠNG BẰNG – Nguyễn Mạnh Hà
ĐÈN ĐỒNG CỜ – Nguyễn Mạnh Hà
DI TÍCH
KHẢO CỔ HỌC QUỲ TRỪ – Nguyễn Mạnh Hà
LÀNG CỔ ĐÔNG SƠN – Vũ Thị Diễm Hương
CĂN CỨ BA ĐÌNH – Nguyễn Mạnh Hà
Di tích lịch sử cách mạng…
CỤM DI TÍCH LỊCH SỬ
CÁCH MẠNG HÀM HẠ – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG
NHÀ THỜ HỌ VƯƠNG – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG YÊN TRƯỜNG XÃ THỌ LẬP, HUYỆN THỌ XUÂN – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH
CHIẾN KHU NGỌC TRẠO – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LƯU NIỆM
BÁC HỒ RỪNG THÔNG – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
ĐỊA ĐIỂM LƯU NIỆM
HỘI VĂN NGHỆ VIỆT NAM – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LÒ CAO
KHÁNG CHIẾN HẢI VƯƠNG – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG XÃ YÊN TRƯỜNG,
HUYỆN YÊN ĐỊNH – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH CẦU HÀM RỒNG – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG
BẾN PHÀ GHÉP – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
Một số danh thắng tiêu biểu
HÒN TRỐNG MÁI – Nguyễn Mạnh Hà
ĐỘNG TỪ THỨC – Nguyễn Mạnh Hà
VƯỜN QUỐC GIA BẾN EN – Nguyễn Mạnh Hà
THÁC MUÔN – Nguyễn Mạnh Hà
KHU DI TÍCH DANH THẮNG
CẨM LƯƠNG – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
THÁC MA HAO – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
Phần thứ ba
DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ
TỔNG QUAN VỀ DI SẢN
VĂN HÓA PHI VẬT THẾ – Hoàng Bá Tường
MỘT SỐ DI SẢN VĂN HÓA
PHI VẬT THỂ TIÊU BIỂU – Nguyễn Mạnh Hà
TRÒ DIỄN XUÂN PHẢ – Nguyễn Mạnh Hà
TRÒ DIỄN PỒN PÔÔNG – Nguyễn Mạnh Hà
KIN CHIÊNG BOỌC MẠY – Nguyễn Mạnh Hà
DÒN CA ĐÔNG ANH – Nguyễn Mạnh Hà
CHÈO LÀNG MƯNG – Nguyễn Mạnh Hà
HÁT XƯỜNG – Nguyễn Mạnh Hà
NHẠC CỒNG CHIÊNG – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI CẦU NGƯ – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI ĐỀN ĐỒNG CƯỚC – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI TRÒ CHIỀNG – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI LAM KINH – Hoàng Bá Tường
LỄ HỘI ĐÈN BÀ TRIỆU – Hoàng Bá Tường
LỄ HỘI LÊ HOÀN – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI ĐỀN TRẦN – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
LỄ HỘI ĐỀN SÒNG SƠN – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI ĐỀN NƯA – AM TIÊN – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI MAI AN TIÊM – Nguyễn Mạnh Hà
LỄ HỘI ĐÌNH THI – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ ĐÚC ĐỒNG TRÀ ĐÔNG – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ DỆT CHIẾU CÓI – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ MỘC ĐẠT TÀI – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ DỆT
CHẾ TÁC ĐÁ LÀNG NHỒI – Nguyễn Mạnh Hà
CHÈ LAM PHÙ QUẢNG – Nguyễn Mạnh Hà
RƯỢU CHI NÊ – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ DỆT NHIỄU HỒNG ĐÔ – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ DỆT THỔ CẨM
CỦA NGƯỜI THÁI – Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ RÈN TẤT TÁC- Nguyễn Mạnh Hà
NGHỀ LÀM NƯỚC MẮM
DO XUYÊN – BA LÀNG – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
Phần thứ tư
CÔNG TÁC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY
GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH THANH HÓA
THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY
GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH THANH HÓA
Những kết quả đạt được
Những hạn chế tồn tại và nguyên nhân
MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ
DI SẢN VĂN HÓA TỈNH THANH HÓA
Những thách thức đối với di sản văn hóa
Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn và
phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Thanh Hóa
KẾT LUẬN
PHỤ LỤC 01 – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
HỆ THỐNG DI TÍCH, DANH THẮNG TỈNH THANH HÓA
PHỤ LỤC 02 – Nguyễn Thị Ánh Tuyết
DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ TỈNH THANH HÓA
TÀI LIỆU THAM KHẢO
