Giới thiệu
Cuốn tiểu thuyết viết theo kiểu chương hồi, tài liệu về việc thống nhất đất nước của triều đại nhà Lê, gồm tổng cộng 17 chương, được sáng tác bởi một dãy tác giả thuộc Ngô gia văn phái. Đây là một tác phẩm hiếm hoi mang tính lịch sử và văn học đặc sắc trong thư viện văn học cổ Việt Nam.
Tác phẩm miêu tả chân thực về những biến động trong xã hội phong kiến cuối thế kỷ 18. Các nhân vật ở tầng lớp quý tộc không còn được tôn trọng như trước, họ được mô tả đời thường và không hoàn hảo. Tại triều đình, vua không thể thống trị; ở phủ liêu, chúa không kiểm soát được. Vua Cảnh Hưng phải chịu đựng sống trong bất lợi; Trịnh Tông trở thành con rối của quân sĩ kiêu hùng; Lê Chiêu Thống bị dân chúng căm ghét vì việc bán nước và chiều chuộng tướng Tôn Sĩ Nghị của nhà Thanh; hình ảnh giám quốc Lê Duy Cận được miêu tả như “được cắt nhỏ trong túi da”. Ngoài triều, quan lại và tướng tá trở nên bất lương, không còn trung thành với nguyên tắc của vua. Mai Doãn Khuê lập kế cho quân sĩ rồi lại kích động chống lại chúng; Nguyễn Cảnh Thước công khai yêu cầu tiền thưởng và lột sạch áo của vua Chiêu Thống khi ông đang chạy trốn. Hoàng Lê nhất thống chí phản ánh một phần cuộc sống của nhân dân dưới thời nhà Lê suy vong: không có trật tự, không an toàn và không đủ ấm no trước sự đe dọa từ chiến tranh và nạn đói.
Mục lục
GIỚI THIỆU VĂN BẢN
HỒI THỨ NHẤT
Đặng Tuyên phi được yêu dấu, đứng đầu hậu cung Vương Thế tử bị truất ngôi, ra ờ nhà kín.
HỒI THỨ HAI
Lập Điện Đô, bảy quan nhận di chúc
Giết Huy Quận, ba quân phò Trịnh Vương
HỒI THỨ BA .
Dương Nguyên cữu bàn chém kiêu binh,
Nguyễn Quốc sư mưu trừ nội loạn
HỒI THỨ TƯ
Nhờ ngoại viện, Hữu Chỉnh rửa thù thầy
Tỏ lòng trung, Trần Quán chết theo chúa
HỒI THỨ NĂM
Phò chính thống, Thượng công vào điện
Kết duyên lành, Công chúa lên xe
HỒI THỨ SÁU
Chúa Tây Sơn lẻn rút quân về nước
Quân Đông Giang mưu khởi nghĩa phò vương
HỒI THỨ BẢY
Phò Lê đế, đạo Vũ Thành lại ra quân
Đốt Trịnh cung, chúa An Đô phải bò nước
HỒI THỨ TÁM
Dương Trọng Tế bị dâng tù trước nhà Thái học
Hoàng Phùng Cơ phải tự tử ở ngoài Tây thành
HỒI THỨ CHÍN
Tướng Tây Sơn Vũ Văn Nhậm đem quân lẫn ngoài bờ cõi
Quan Bình chương Trần Công Xán vâng mệnh bàn việc biên cương
HỒI THỨ MƯỜI
Lân Dương hầu phò chúa vượt biển đến Yên Quảng Bằng công Chỉnh mời vua qua sông đi Lạng Sơn.
HỒI THỨ MƯỜI MỘT
Tây Sơn lại kéo vào thành chiếm giữ đất nước
Chiêu Thong ba phen tính chước khôi phục Kinh đô
HỒI THỨ MƯỜI HAI
Lê sứ thần qua đất Bắc xin quân Tôn Đốc bộ tới ải Nam truyền hịch.
HỒI THỨ MƯỜI BA
Khiếp thanh thế, giặc mạnh rút lui
Nhờ viện binh, vua xưa trở lại.
HỒI THỨ MƯỜI BỐN
Đánh Ngọc Hồi, quân Thanh bị thua trận
Bỏ Thăng Long Chiêu Thong tron ra ngoài.
HỒI THỨ MƯỜI LĂM
Dẹp yên cõi Bắc, Nguyễn Huệ được phong.
Đánh phá Cao Bằng, Duy Chi bị hại.
HỒI THỨ MƯỜI SÁU
Te Linh đường, sứ Thanh bị lừa
Chết Yên Kinh, vua Lê nuốt hận.
HỒI THỨ MƯỜI BẢY
Mất thành Thăng Long, vua Cảnh Thịnh bị bắt
Tảng lăng Bàn Thạch, Nguyễn hoàng phi chết theo.
