Đền thờ Chu Văn An (Chí Linh, Hải Dương)

Tên gọi và vị trí địa lý

Đền thờ thầy Chu Văn An tọa lạc trên núi Phượng Hoàng, thuộc địa phận phường Văn An, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương.

Lịch sử và nhân vật

Đền thờ Chu Văn An là nơi thờ phụng người thầy giáo với tấm gương mẫu mực về tâm đức sáng ngời. Chu Văn An tên chữ là Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, sinh tại thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (nay thuộc xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội). Ông là một học giả tài năng, đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) nhưng không theo con đường quan trường mà quyết định mở trường dạy học tại Huỳnh Cung, bên sông Tô Lịch. Sau này, ông được Vua Trần Minh Tông mời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, nơi ông giảng dạy cho các Thái tử và hỗ trợ triều đình.

Cuối triều Trần, thế cục rối ren, Chu Văn An đã can gián vua Trần Dụ Tông, dâng “thất trảm sớ” xử lý những quan lại tham nhũng để ổn định việc nước, nhưng các nỗ lực của ông không thành công. Ông quyết định cáo quan, ông về ẩn dật tại núi Phượng Hoàng, tiếp tục dạy học, viết sách và tìm thuốc chữa bệnh cho dân.

Khi qua đời, Chu Văn An được Vua Trần Nghệ Tông phong tước Văn Trinh công, hiệu Tiều Ẩn Khang Tiết tiên sinh, sắc phong Thượng Đẳng Thần và cho phối thờ tại Văn Miếu. Sử thần Ngô Sĩ Liên có lời bàn rằng:

“Văn Trinh Công thờ vua thì nói thẳng trước mặt; việc xuất hay xử đều có lí lẽ, rèn đúc nhân tài thành công khanh; cao thượng, tiết tháo, thiên tử cũng không bắt nổi làm tôi, nét mặt nghiêm nghị mà đạo làm thầy được tôn; lời nói lẫm liệt mà kẻ nịnh phải sợ. Đáng là bậc tôn sư của nhà nho nước Nam ta”. 

Kiến trúc cảnh quan

Đền thờ Chu Văn An gồm ba khu di tích chính: Đền thờ, Lăng mộ thầy và Điện Lưu Quang – nơi thầy từng dạy học. Đền thờ được xây dựng trên một khu đất cao, rộng và linh thiêng, gọi là Phượng Sơn linh tử, bao quanh bởi rừng thông, tạo nên không gian trang nghiêm và yên tĩnh. Kiến trúc của đền theo hình chữ Nhị (二), với kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, mỗi mái có ngói liệt và tám góc đao cong. Đền có 5 gian tiền tế và một gian hậu cung. Chính giữa gian tiền tế là ban thờ công đồng, phía sau là ban thờ gia tiên họ Chu, bên phải là ban thờ sơn thần núi Phượng Hoàng, còn bên trái là ban thờ các môn sinh của thầy. Nghệ thuật trang trí trong đền mang đậm yếu tố tứ linh và tứ quý, với hình ảnh long, ly, quy, phượng, tùng, cúc, trúc, mai. Các bức y môn được sơn son thiếp vàng, với hình ảnh rồng chầu hoa cúc, tạo nên vẻ đẹp uy nghi, trang trọng. Trước đền là đôi rồng đá mang đậm phong cách kiến trúc thời Trần.

Khoảng 600m từ đền thờ, ta sẽ đến khu lăng mộ của thầy Chu Văn An. Theo truyền thuyết, mộ thầy được đặt ở vị trí đầu của chim Phượng, biểu trưng cho đỉnh cao của công lý và đức hạnh. Cách mộ khoảng 50m về phía Tây, có một giếng nhỏ, nơi du khách thường dừng lại để uống nước. Người dân tin rằng nước giếng chứa khí thiêng sông núi, khi uống vào sẽ mang lại may mắn và sức mạnh tinh thần.

Khoảng 100m từ đền thờ về phía Tây là Điện Lưu Quang, nơi thầy Chu Văn An từng dạy học. Điện được xây dựng bằng gỗ lim, tọa lạc tại một vị trí thoáng đãng, với kiến trúc chữ Đinh, chồng diêm tám mái, thể hiện sự tôn vinh một danh nhân. Các đầu đao trên mái điện cong vút thanh thoát, nóc được đắp nổi hình lưỡng long chầu nhật, tạo ra vẻ đẹp uy nghi, trang trọng. Trong điện, người ta tìm thấy một tượng đá cao 80cm, và dân gian truyền lại rằng đó chính là tượng của thầy Chu Văn An.

Hiện vật

• Tượng thờ thầy giáo Chu Văn An, tượng bằng đồng, nặng 100 kg.
• Bia đá Vô đề niên hiệu Tự Đức thứ 10 (1857). Nội dung: Hành trạng của Chu Văn An tiên sinh. Ông người đời Trần, người thôn Văn xã Quang Liệt huyện Thanh Đàm. Tính tình thẳng thắn cương trực, thích đọc sách, vui với việc dạy dỗ học trò để làm sáng tỏ đạo thánh hiền, tránh điều tà thuyết đã đạt được rất nhiều thành tựu, nhiều học trò nổi tiếng như Lê Thích hay Phạm Sư Mạnh dù đã thành danh nhưng cũng xin được làm đệ tử lễ bái mong được đàm đạo chữ nghĩa cùng tiên sinh. Triều Trần suy vi, nịnh thần dâng Thất trảm sớ, ông buông áo về vui thú điền viên, du chơi lên núi Kiệt Đặc, thấy 72 ngọn núi trong đó có ngọn Phượng Hoàng có suối chảy nước nhỏ giọt mà thành thạch bích, phong cảnh rất đẹp nên đã dựng nhà ở đó tự mang hiệu là Tiều Ẩn, mỗi khi có dịp đại hội mới về kinh. Vua Trần nhiều lần mời vào triều nhưng ông rất mực từ chối. Vua Trần Dụ Tông băng, Dương Nhật Lễ tiếm vị, cho đến khi Nghệ Tông khôi phục quốc một thời gian thì tiên sinh qua đời tại quê nhà, vua sai quan đến dụ tế, ban thụy là Văn Trinh, phục ban hiệu Khang Tiết tiên sinh. Vào năm Đinh Dậu niên hiệu Minh Mệnh thứ 18 (1837) lễ bộ nghị định điển thờ. Tiếp đến là khắc lại các trước thơ của tiên sinh trên bia để lưu truyền.
• Bức đại tự với hàng chữ “vệ dực chính đạo”.

Sự kiện và lễ hội

Hàng năm, tại đền thờ Chu Văn An, lễ khai bút đầu xuân được tổ chức vào ngày 6 tháng Giêng. Trong buổi lễ, các câu thư pháp Hán Nôm “Chính – Học – Thuần – Hành” cùng 10 chữ Quốc ngữ “Tâm – Đức – Chí – Nghĩa – Trung – Tài – Minh – Trí – Thành – Vinh” được trưng bày, thể hiện những giá trị quan trọng trong giáo dục và đạo đức. Đây là một truyền thống văn hóa đã được duy trì từ khi thầy Chu Văn An mở lớp dạy học tại đây.

Bên cạnh lễ khai bút, lễ hội đền Chu Văn An mùa thu diễn ra từ ngày 1 đến 25 tháng 8 âm lịch, với chính hội vào ngày 25. Lễ kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam được tổ chức vào ngày 20 tháng 11 dương lịch. Ngoài ra, lễ hội về nguồn diễn ra từ ngày 24 đến 26 tháng 11 âm lịch, với chính hội vào ngày 26. Trong những dịp này, du khách không chỉ dâng đồ tế lễ mặn mà còn có thể dâng bút, sách, vở để cầu mong thi cử, học hành và công danh thành đạt.

Đền thờ Chu Văn An trở thành một điểm du lịch tâm linh, thu hút đông đảo du khách, cán bộ, học sinh và sinh viên từ khắp mọi miền đất nước. Vì vậy, vào dịp đầu năm mới, du khách có thể dành một ngày để tham gia lễ khai bút, cầu nguyện cho con cháu và người thân có được thành công trong học hành và công danh. 

Xếp hạng

Năm 1998 đền thờ thầy giáo Chu Văn An  đã được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Tài liệu tham khảo

1. Đền thờ Chu Văn An, Cổng thông tin điện tử tỉnh Lạng Sơn, ngày 28/11/2023.
2. Hoài Lan, Đền thờ Chu Văn An với danh thơm Vạn thế sư biểu, Đài tiếng nói Việt Nam VOV5 World, ngày 03/02/2020.
3. Lê Đình Quân, Đền Chu Văn An – Ngôi đền thờ Chu Văn An, Ban Quan lý di tích Côn Sơn Kiếp Bạc, ngày 29/03/2021.