Thân thế
Lê Hiến Tông (黎憲宗, 6 tháng 9 năm 1461 – 24 tháng 6 năm 1504), tên húy là Lê Tranh (黎鏳), là vị hoàng đế thứ sáu của triều Lê sơ trong lịch sử Đại Việt. Ông là Ông là đích trưởng tử của vua Lê Thánh Tông và Huy Gia Thuần Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng, con gái thứ hai của Trình quốc công Nguyễn Đức Trung.
Ông được nuôi dạy và giáo dưỡng rất cẩn trọng từ thuở nhỏ trong một môi trường đậm đà tinh thần Nho học và nghiêm ngặt về lễ giáo. Là hoàng tử trưởng của vua Thánh Tông và được xem là người kế vị chính danh, Lê Tranh sớm bộc lộ tư chất thông minh, ôn hòa, cẩn trọng, được các đại thần và sĩ phu trong triều yêu mến và kỳ vọng.
Bối cảnh lịch sử
Theo sử sách chép lại, Quang Thục Hoàng thái hậu (mẹ vua Thánh Tông) từng nhiều lần cầu tự. Bà sai Nguyễn Đức Trung đến cầu ở am Từ Công trên núi Phật Tích. Trong giấc mộng, Đức Trung thấy mình đến trước mặt Thượng đế để cầu xin hoàng tự. Thượng đế phán: “Cho sao Thiên Lộc giáng hạ, làm con của Nguyễn thị”, rồi trao một đứa bé cho ông bồng. Ngay sau đó, Huy Gia hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng có thai. Khi đủ ngày tháng, bà chiêm bao thấy rồng vàng từ trời bay xuống, nhập vào phòng, rồi sinh ra Lê Tranh. Những điềm mộng linh thiêng ấy khiến hoàng tử này ngay từ khi sinh ra đã được xem là người mang mệnh thiên tử.
Năm Quang Thuận thứ 3 (1462), Lê Tranh được vua cha sách lập làm Hoàng thái tử. Khi ấy ông mới hơn 1 tuổi. Huy Gia hoàng hậu lúc đó đang rất được sủng ái, nên Lê Tranh cũng nhận được sự yêu quý và chăm lo đặc biệt. Các sử thần chép rằng, ông có dáng vẻ rồng phượng, tướng mạo tuấn tú, thần khí tươi sáng, được coi là người sinh ra để kế nghiệp vương quyền. Vua Thánh Tông yêu quý ông, đích thân giáo dưỡng và cử những học sĩ giỏi nhất dạy dỗ.
Lê Tranh được nuôi dưỡng và học tập trong môi trường quy củ, tiếp xúc với tầng lớp sĩ phu Nho học, các đại thần trung nghĩa và thường xuyên dự bàn chính sự.
Đến năm Hồng Đức thứ 28 (1497), vua Thánh Tông qua đời sau 38 năm trị vì. Thái tử Lê Tranh lên ngôi hoàng đế, đổi niên hiệu là Cảnh Thống, đại xá thiên hạ, và lấy ngày sinh của mình làm Thiên Thọ Thánh tiết. Ông cũng tự xưng là Thượng Dương động chủ, nối tiếp cách gọi thi hóa của vua cha là “Thiên Nam động chủ”.
Khi lên ngôi, Lê Hiến Tông đã 37 tuổi, có đủ độ chín về tư chất, học vấn, kinh nghiệm chính sự, và sự từng trải trong triều đình. Ông kế vị trong bối cảnh quốc gia đang đạt đỉnh thịnh trị, các chính sách và thể chế đều đã được định hình vững chắc, chỉ cần tiếp nối, củng cố và giữ vững.
Sự nghiệp trị quốc
Lê Hiến Tông, húy là Lê Tranh, là vị hoàng đế thứ sáu của triều Lê sơ. Kế vị sau khi vua cha Lê Thánh Tông qua đời vào năm 1497, ông được đánh giá là người kế nghiệp xứng đáng, tiếp nối thời kỳ thịnh trị Hồng Đức, duy trì ổn định chính sự, nâng cao đời sống nhân dân và giữ vững kỷ cương quốc gia.
Khoan hòa, nhân hậu, gần gũi bề tôi
Lê Hiến Tông được sử sách miêu tả là vị hoàng đế ôn tồn, hòa nhã, thông minh và nhân từ. Sau mỗi buổi chầu, ông thường thân mật trò chuyện với các đại thần, hỏi han việc chính sự, khen chê điều phải trái, để hiểu sâu sắc tình hình thực tế và loại bỏ sự che giấu, xu nịnh. Phương pháp cai trị của ông không nghiêng về trừng phạt, mà thiên về khuyên bảo, sửa dạy nhẹ nhàng, tránh làm nhục người dưới quyền. Nhờ vậy, triều đình luôn hòa mục, mà lệnh vua được tuân theo không cần đến sự hà khắc.
Tự nhận mình kế thừa sự nghiệp của vua cha, Lê Hiến Tông thường nói:
“Thánh Tổ ta đã gây dựng nên cơ đồ, vua cha ta đã sửa sang mọi việc, ta nay chỉ nên lo giữ gìn nếp cũ, và mở mang sự nhân chính ra cho sáng rõ công đức của ông cha trước.”
Duy trì thể chế thời Hồng Đức
Lê Hiến Tông duy trì gần như toàn bộ thể chế chính trị – pháp luật – hành chính được đặt nền móng bởi Thánh Tông. Trong nước vẫn theo pháp luật Hồng Đức, vẫn tiếp tục tuyển chọn quan lại qua thi cử, và tăng cường giám sát chống tham nhũng, quan liêu.
Ông đặc biệt chú trọng đến nông nghiệp và đê điều, tự tay phê chuẩn các kế hoạch khai ngòi, đào sông, đắp đê, bảo vệ mùa màng. Nhiều sắc lệnh được ban ra nhằm tăng cường thủy lợi, kiểm tra mùa vụ, yêu cầu các địa phương tổ chức giám sát ruộng đồng hiệu quả. Quan lại về Kinh hoặc sứ triều đình đi các lộ đều được nhà vua hỏi kỹ về tình hình dân sinh, lúa má, mưa nắng.
Đối với quân ngũ và dân đinh, ông ra lệnh miễn tuyển đối với người nghèo túng (1501), thải hồi lính già yếu, giảm nhẹ thuế khóa và lao dịch cho dân. Đối với trộm cướp ở miền xa như Nghệ An, Thuận Hóa, ông không dùng biện pháp cứng rắn, mà ra chiếu chiêu an phủ dụ, khiến nhiều người tự ra thú tội, trở lại cuộc sống lương thiện.
Xử án công bằng, chống hình ngục oan sai
Hiến Tông rất thận trọng trong việc hình ngục. Tháng 8 năm 1498, ông ban hành sắc dụ cấm việc kéo dài xử án, yêu cầu các cơ quan như Hình bộ, Đình uý ty, Ngự sử đài… phải xử đúng hạn. Nếu để chậm trễ, che giấu, hay dung túng người có tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ông xem xét cẩn trọng mọi việc liên quan đến nhân mạng, thể hiện rõ tinh thần thượng tôn pháp luật và bảo vệ dân sinh.
Đối ngoại cẩn trọng
Năm 1499, nhà Minh sai hai đoàn sứ sang Đại Việt: một đoàn viếng Lê Thánh Tông, một đoàn phong Lê Hiến Tông làm An Nam quốc vương. Khi cáo từ, trưởng đoàn sứ Lương Trừ ca ngợi vua rằng:
“Hôm nay được thấy quốc vương tuổi đã lớn, thực là tướng thánh nhân, thực là tướng trường thọ, quả là phúc lớn của sinh linh phương Nam. Sao mà học rộng và ứng tiếp mọi việc nhanh chóng, mẫn tiệp đến thế.”
Đây là lời khen ngợi chính thức từ Trung Hoa, thể hiện uy tín và phong thái cao quý của Hiến Tông trong quan hệ ngoại giao quốc tế.
Phát triển giáo dục – thi cử liêm chính
Lê Hiến Tông tiếp tục chính sách giáo dục của thời Hồng Đức. Tháng 12 năm 1501, ông ra sắc chỉ quy định chi tiết thể lệ thi Hương cho các tỉnh, nhấn mạnh việc tuyển chọn nhân tài phải công bằng, nghiêm cẩn.
Ông tăng cường kiểm tra chống gian lận thi cử. Các quan giám khảo được lệnh khám xét kỹ lưỡng sĩ tử, ai mang theo tài liệu sẽ bị bắt giam, sung quân ba năm, cấm thi trọn đời. Đây là biện pháp quyết liệt nhằm làm trong sạch hệ thống tuyển dụng, bảo vệ sự nghiêm túc trong giáo dục.
Tháng 2 năm 1502, Hiến Tông tổ chức kỳ thi Hội, đích thân ra đầu đề văn sách với chủ đề trị quốc. Việc này thể hiện sự quan tâm đặc biệt của ông tới học vấn và nhân tài.
Quan tâm chế độ xã hội và chính sách nhân đạo
Nhiều chính sách xã hội dưới thời Hiến Tông mang tính nhân đạo sâu sắc. Năm 1498, ông ban chiếu cho phép con nuôi được hưởng quyền kế tập chức tước như con ruột, tạo điều kiện công bằng trong xã hội. Ông cũng có nhiều sắc chiếu khen ngợi người nghĩa khí, tiết liệt, hỗ trợ cô nhi, quả phụ, người nghèo khổ, giúp dân vượt qua khó khăn thiên tai.
Trong 7 năm trị vì, Lê Hiến Tông không tạo ra những đột phá lớn như vua cha, nhưng đã duy trì, củng cố và hoàn thiện hệ thống chính trị, pháp luật, xã hội được đặt nền móng từ thời Hồng Đức. Với phong cách trị quốc ôn hòa, nhân hậu, liêm chính và khôn khéo, ông giữ cho triều chính được ổn định, xã hội yên bình, dân chúng ấm no, tiếp nối một giai đoạn huy hoàng của triều Lê sơ. Sử sách ghi nhận ông là một minh quân mẫu mực, là biểu tượng của tấm gương trị nước bằng nhân chính và đức độ.
Gia quyến
Thân phụ, thân mẫu
Thân phụ: Vua Lê Thánh Tông (Lê Tư Thành)
Thân mẫu: Huy Gia Thuần Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng (徽嘉淳皇后 阮氏晅, 1441 – 1505), người xuất thân trong một gia đình quyền quý, con gái Thái úy Nguyễn Đức Trung.
Hậu phi
- Trang Thuận Duệ Hoàng hậu Nguyễn Thị Hoàn (莊順睿皇后 阮氏環): Người làng Bình Lăng, huyện Thiên Thi. Nguyên là Quý phi, mẹ đẻ của vua Lê Túc Tông, khi mất được truy tôn Hoàng hậu.
- Chiêu Nhân Duệ Hoàng hậu Nguyễn Thị Cận (昭仁睿皇后 阮氏瑾): Quê ở Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn. Là thân mẫu của vua Lê Uy Mục.
- Từ Trinh Liêm Hoàng hậu Mai Thị Ngọc Đỉnh (慈貞廉皇后 枚氏玉鼎, 1463 – 1526): Người xã Biện Hạ, huyện Vĩnh Phúc, con gái ông Mai Lũng. Vào cung năm 1479, được lập làm Chiêu nghi, đứng đầu hàng Cửu tần. Mẹ của An vương Lê Tuân; sau khi mất được truy phong làm Hoàng hậu.
- Quý phi Bùi Thị (貴妃 裴氏): Con gái Thượng thư bộ Binh, Quảng quận công Bùi Xương Trạch, quê ở xã Định Công, huyện Thanh Trì. Mẹ của Thông vương Lê Dung. Sau khi Trang Thuận Hoàng hậu mất sớm, bà được phong Quý phi và đặc biệt được Hiến Tông sủng ái, đến mức nơi đứng hầu của bà được dát vàng.
- Kính phi Nguyễn Thị (敬妃 阮氏): Người Hoa Lăng, huyện Thủy Đường. Là mẹ nuôi của vua Lê Uy Mục, không có con ruột.
Hậu duệ
Theo Lê triều ngọc phả, vua Lê Hiến Tông có 5 hoàng tử và 10 hoàng nữ. Các công chúa đều không ghi rõ tên trong sử liệu. Năm người con trai gồm:
Hoàng tử
- An vương Lê Tuân (安王 黎洵, 1482 – 1512): Con trưởng, mẹ là Từ Trinh Hoàng hậu. Có tính tình cương nghị, học rộng, nhưng nóng nảy và lập dị, từng có hành vi bất hiếu nên không được lập làm Thái tử.
- Uy Mục đế Lê Tuấn (威穆帝 黎濬, 1488 – 1509): Con của Chiêu Nhân Hoàng hậu Nguyễn Thị Cận. Sau này kế vị ngai vàng, tức vua Lê Uy Mục.
- Lê Túc Tông Lê Thuần (黎肅宗 黎㵮, 1488 – 1505): Con trai của Trang Thuận Hoàng hậu Nguyễn Thị Hoàn. Vì thông minh và hiếu học nên được lập làm Thái tử, sau nối ngôi cha, tức vua Lê Túc Tông.
- Thông vương Lê Dung (通王 黎溶): Con của Quý phi Bùi Thị.
- Minh vương Lê Trị (明王 黎治): Mẹ không rõ.
- Tư vương Lê Dưỡng (思王 黎瀁): Mẹ không rõ.
Công chúa: Vua Lê Hiến Tông có 10 vị công chúa nhưng không có ghi chép rõ tên.
Cuối đời – thờ phụng
Tháng 4 năm Giáp Tý (1504), vua Lê Hiến Tông ngự giá về Lam Sơn (Thanh Hóa) để bái yết tổ tiên. Tuy nhiên, trong chuyến hành trình trở về kinh thành, nhà vua bất ngờ phát bệnh. Theo ghi nhận của một số sử gia truyền thống, nguyên nhân khiến sức khỏe của Hiến Tông sa sút không chỉ do mệt mỏi vì đường xa mà còn do thói ham nữ sắc trong thời gian cuối đời, khiến thể trạng ngày một suy yếu mà không có biện pháp điều dưỡng thích đáng.
Chưa đầy một tháng sau, bệnh tình của nhà vua trở nặng, các đại thần và ngự y đều không thể cứu chữa được. Ngày 24 tháng 5 âm lịch năm 1504 (tức ngày 24 tháng 6 dương lịch), Lê Hiến Tông băng hà tại điện Đồ Trị, hưởng dương 44 tuổi. Cái chết đột ngột của ông để lại nhiều tiếc thương trong triều đình và sử sách, bởi ông được nhìn nhận là một hoàng đế nối nghiệp xứng đáng của Lê Thánh Tông, trị vì trong cảnh thái bình và giữ vững phép tắc Hồng Đức suốt 7 năm tại vị.
Sau khi Hiến Tông qua đời, Thái tử Lê Thuần, con trai thứ ba sớm được lập làm người kế vị lên ngôi, tức vua Lê Túc Tông. Triều đình đã tổ chức quốc tang long trọng, thực hiện đầy đủ các nghi lễ theo quy chế triều Lê sơ, đồng thời tỏ lòng tôn kính đối với một vị minh quân. Ông được dâng miếu hiệu là Hiến Tông (憲宗), tức vị vua gìn giữ phép nước, trọng đạo lý, kế tục công nghiệp của tiền nhân một cách sáng suốt và hiền hòa.
Thụy hiệu của ông được ban là: Thể Thiên Ngưng Đạo Mậu Đức Chí Nhân Chiêu Văn Thiệu Vũ Tuyên Triết Khâm Thánh Chương Hiếu Duệ Hoàng Đế (體天凝道懋德至仁昭文紹武宣哲欽聖彰孝睿皇帝). Người đời sau thường gọi ông một cách trang trọng là Hiến Tông Duệ Hoàng Đế (憲宗睿皇帝), hay giản lược là Duệ Hoàng (睿皇), nhằm thể hiện sự kính trọng đối với đức độ và trí tuệ của một vị quân vương đã góp phần giữ vững nền trị bình cuối thế kỷ XV.
Dù thời gian trị vì không dài (1497 – 1504), nhưng với sự cẩn trọng trong chính sự, lòng nhân từ, và chính sách giữ gìn phép tắc triều cương, Lê Hiến Tông đã để lại hình ảnh một minh quân ôn hòa và mẫn tiệp, xứng đáng được thờ phụng và ngưỡng vọng trong dòng dõi các vị vua hiền của triều Lê sơ. Sự băng hà của ông cũng khép lại giai đoạn ổn định cuối cùng trước khi triều Lê bước vào một thời kỳ đầy biến động với sự đăng cơ ngắn ngủi của Lê Túc Tông và sự chuyên chế bạo ngược của Lê Uy Mục sau đó.
Nhận định – đánh giá
Vua Lê Hiến Tông được sử sách và hậu thế đánh giá là một vị quân vương hiền minh, nhân hậu và giữ gìn cơ nghiệp vững vàng. Dưới triều ông, quốc gia tiếp tục phát triển trong ổn định và kỷ cương, thừa hưởng trọn vẹn thành quả từ thời Hồng Đức của cha ông – vua Lê Thánh Tông.
Sách Đại Việt Sử ký Toàn thư đã nhận định ngắn gọn nhưng đầy khái quát:
“Vua thiên tư anh minh thông tuệ, giữ vận thịnh trị, thái bình, mới trong khoảng 7 năm mà thiên hạ bình yên, xứng đáng là bậc vua giỏi giữ cơ đồ, thế mà ở ngôi không lâu, đáng tiếc thay!”
Sự nghiệp chính trị của ông được đánh giá là giỏi giữ vững nền trị bình, tránh mọi biến động lớn, thi hành chính sự ôn hòa, khoan dung nhưng vẫn quyết đoán. Ông trọng dụng người hiền tài, quan tâm tới nông nghiệp, giáo dục, thủy lợi, và cải cách hành chính để giúp đỡ dân nghèo.
Một nhận xét khác ghi trong sử sách cho thấy rõ phẩm chất điềm đạm và sự kế tục nền trị chính lý tưởng:
“Hiến Miếu thì kính trời khoan hậu, theo giữ nếp xưa, mô liệt huấn cáo, văn vật điển chương rất đẹp, không kém gì Trung Quốc.”
Tuy không có những cuộc chinh phạt lớn hay thay đổi sâu rộng, nhưng chính nhờ sự giữ gìn nền trị cũ, không gây xáo trộn, mà Lê Hiến Tông được đánh giá là một vị vua có công lớn trong việc ổn định quốc gia và kéo dài thời kỳ thịnh trị của triều Lê sơ. Việc ông mất sớm ở tuổi 44 khiến nhiều sử thần và hậu thế tiếc nuối, xem đó là một mất mát lớn cho đất nước.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
_________________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Le Hien Tong (黎憲宗; September 6, 1461 – June 24, 1504), personal name Le Tranh (黎鏳), was the sixth emperor of the Early Le dynasty in the history of Dai Viet. He was the legitimate first-born son of King Le Thanh Tong and Empress Huy Gia Thuan Nguyen Thi Hang, the second daughter of Grand Duke of Trinh, Nguyen Duc Trung.
He was reared and educated with great care from childhood in an environment steeped in Confucian learning and strict ritual propriety. As the eldest prince of King Thanh Tong and the recognized heir, Le Tranh early displayed intelligence, gentleness, and prudence, winning the affection and expectations of ministers and scholar-officials at court.
Historical Context
According to the chronicles, the Empress Dowager Quang Thuc (mother of King Thanh Tong) had repeatedly prayed for a royal heir. She sent Nguyen Duc Trung to petition at Tu Cong Hermitage on Mount Phat Tich. In a dream, Nguyen Duc Trung found himself before the High Thearch, pleading for a royal child. The Thearch declared: “Let the star Thien Loc descend to be born as the child of Lady Nguyen,” and handed him a baby. Soon after, Empress Huy Gia Nguyen Thi Hang conceived. When her time came, she dreamed of a golden dragon descending from the sky and entering her chamber; she then gave birth to Le Tranh. These auspicious dreams led people to view the prince, from birth, as bearing a heavenly mandate.
In Quang Thuan 3 (1462), Le Tranh—just over one year old—was invested by his father as Crown Prince. Empress Huy Gia, then in high favor, ensured he received special care. Court historians recorded that he had a dragon-phoenix bearing, handsome features, and a bright presence—born to inherit the throne. King Thanh Tong cherished him, personally supervising his education and appointing the finest scholars as tutors.
Le Tranh grew up in a disciplined setting, in close contact with Confucian literati and loyal senior ministers, and he frequently observed deliberations on state affairs.
In Hong Duc 28 (1497), after King Thanh Tong died following 38 years of rule, Crown Prince Le Tranh ascended the throne, adopted the reign title Canh Thong, proclaimed a general amnesty, and fixed his birthday as the Heavenly Longevity Sacred Festival. He also styled himself Lord of Thuong Duong Grotto, continuing his father’s literary styling as “Lord of Thien Nam Grotto.”
When he took the throne at age 37, Le Hien Tong already possessed mature character, learning, administrative experience, and court seasoning. He inherited a realm at its zenith: policies and institutions were firmly established and required chiefly continuation and consolidation.
Statecraft
Le Hien Tong (Le Tranh), the sixth emperor of the Early Le, succeeded his father in 1497. He is regarded as a worthy heir who sustained the Hong Duc prosperity, maintained political stability, raised people’s welfare, and upheld national order.
Lenient, humane, and close to his ministers
The chronicles portray him as mild, affable, intelligent, and benevolent. After audiences, he often spoke informally with senior ministers, inquiring about governance, praising and correcting as needed to grasp realities and dispel concealment and flattery. His method leaned not on punishment but on counsel and gentle correction, avoiding humiliation of subordinates. Thus the court remained harmonious, and royal commands were obeyed without harshness.
Seeing himself as his father’s successor, Le Hien Tong often said:
“Our Ancestral Sage founded the enterprise; my royal father set all things in order. I should now preserve the old pattern and extend humane government so the forefathers’ merits shine.”
Preserving the Hong Duc order
He retained virtually the entire political–legal–administrative framework laid by Thanh Tong. The Hong Duc Code continued in force; officials were still selected by examinations; supervision against corruption and bureaucracy was strengthened.
He paid special attention to agriculture and hydraulic works, personally approving plans to open canals, dredge rivers, build dikes, and protect crops. Numerous edicts enhanced irrigation oversight and crop reporting and required localities to supervise fields effectively. When officials returned to the capital or when envoys traveled the circuits, the king questioned them closely about people’s livelihoods, harvests, and the weather.
Regarding the army and commoners, he ordered exemptions from conscription for the indigent (1501), discharged elderly soldiers, and eased taxes and corvée. Against banditry in distant areas such as Nghe An and Thuan Hoa, he preferred proclamations of amnesty and persuasion, leading many to surrender and return to honest lives.
Just adjudication and prevention of wrongful imprisonment
Hien Tong was very cautious with criminal cases. In the 8th lunar month of 1498, he issued an edict forbidding delays in adjudication, requiring the Ministry of Justice (Hinh bo), the Court of Judicial Review (Dinh uy ty), the Censorate (Ngu su dai), and others to rule within statutory time limits; delays, concealment, or indulgence toward offenders would incur criminal liability. He weighed matters touching human life with care—clearly upholding the rule of law and protecting the people.
Prudent foreign relations
In 1499, the Ming sent two missions to Dai Viet: one to pay respects to the late Le Thanh Tong, and one to invest Le Hien Tong as King of Annam. At departure, chief envoy Luong Tru praised the ruler:
“Today I behold the national king—advanced in years, bearing a sage’s aspect and long-life countenance—a great blessing for the southern people. How broad his learning and swift his responses!”
This official commendation from China reflected Hien Tong’s prestige and dignity in international relations.
Education and clean examinations
Continuing Hong Duc policies, in 12/1501 he issued detailed regulations for provincial examinations (thi Huong), stressing fair and rigorous selection of talent.
He tightened anti-cheating measures: examiners were ordered to search candidates carefully; anyone bringing notes would be jailed, assigned to military labor for three years, and barred from all future exams—a stern step to cleanse recruitment and protect educational integrity.
In 2/1502 he held the Metropolitan Examination (thi Hoi) and personally set policy essay topics—showing his particular concern for learning and talent.
Social policy and humane measures
Many social policies under Hien Tong were deeply humane. In 1498 he decreed that adopted sons could inherit ranks and stipends like natural sons, promoting social fairness. He frequently commended righteous conduct, supported orphans, widows, and the poor, and aided those afflicted by disasters.
In his seven years on the throne, Le Hien Tong did not introduce breakthroughs akin to his father’s, but he maintained, fortified, and refined the political-legal-social system established under Hong Duc. With gentle, upright, and skillful governance, he kept the government stable, society peaceful, and the people well-provided—extending the Early Le’s brilliant era. Historians remember him as an exemplary wise ruler and a model of benevolent government.
Family
Parents
Father: King Le Thanh Tong (Le Tu Thanh)
Mother: Empress Huy Gia Thuan Nguyen Thi Hang (徽嘉淳皇后 阮氏晅; 1441–1505), from a powerful family; daughter of Grand Commander Nguyen Duc Trung.
Consorts
Empress Trang Thuan Due Nguyen Thi Hoan (莊順睿皇后 阮氏環): from Binh Lang, Thien Thi district; formerly Noble Consort (Quy phi); birth mother of King Le Tuc Tong; posthumously honored Empress.
Empress Chieu Nhan Due Nguyen Thi Can (昭仁睿皇后 阮氏瑾): from Phu Chan, Dong Ngan; birth mother of King Le Uy Muc.
Empress Tu Trinh Liem Mai Thi Ngoc Dinh (慈貞廉皇后 枚氏玉鼎; 1463–1526): from Bien Ha, Vinh Phuc; entered the palace in 1479, created Chieu nghi, head of the Nine Ranks of consorts; mother of Prince An, Le Tuan; posthumously elevated Empress.
Noble Consort Bui Thi (貴妃 裴氏): daughter of the Minister of War, Duke of Quang Bui Xuong Trach, from Dinh Cong, Thanh Tri; mother of Prince Thong, Le Dung; after Empress Trang Thuan died young, she was created Quy phi and specially favored (her standing place was gilded).
Consort of Reverence Nguyen Thi (敬妃 阮氏): of Hoa Lang, Thuy Duong; adoptive mother of King Le Uy Muc; no natural children.
Issue
Per Le dynasty genealogies, Le Hien Tong had five princes and ten princesses (the latter unnamed in official records).
Princes
Prince An, Le Tuan (安王 黎洵; 1482–1512): eldest, mother Empress Tu Trinh; learned and strong-willed but hot-tempered and eccentric; once behaved unfilially, hence not made Crown Prince.
Emperor Uy Muc, Le Tuan (威穆帝 黎濬; 1488–1509): son of Empress Chieu Nhan Nguyen Thi Can; later succeeded as King Le Uy Muc.
Emperor Tuc Tong, Le Thuan (黎肅宗 黎㵮; 1488–1505): son of Empress Trang Thuan Nguyen Thi Hoan; because of intelligence and studiousness he was made Crown Prince and succeeded his father.
Prince Thong, Le Dung (通王 黎溶): son of Noble Consort Bui Thi.
Prince Minh, Le Tri (明王 黎治): mother unknown.
Prince Tu, Le Duong (思王 黎瀁): mother unknown.
Princesses: Ten in number; names are not clearly recorded in the sources.
Final Years and Veneration
In 4/1504 (Jiap Zi), Le Hien Tong made a royal pilgrimage to Lam Son (Thanh Hoa) to pay respects to the ancestors. On the return journey he suddenly fell ill. Some traditional historians attribute his declining health not only to travel fatigue but also to indulgence in women late in life, which weakened him without proper care.
Within a month his condition worsened beyond the court physicians’ help. On the 24th day of the 5th lunar month, 1504 (June 24, solar), Le Hien Tong died in Do Tri Hall, aged 44. His sudden death was widely mourned, for he was seen as a worthy successor to Le Thanh Tong who ruled in peace and upheld Hong Duc norms for seven years.
After his passing, Crown Prince Le Thuan, the third son long designated heir, ascended as King Le Tuc Tong. A grand state funeral was held with full Early Le rites, honoring a virtuous sovereign. He received the temple name Hien Tong (憲宗)—a ruler who kept the laws, esteemed morality, and wisely continued ancestral achievements.
His full posthumous style was:
The Thien Nguong Dao Mau Duc Chi Nhan Chieu Van Thieu Vu Tuyen Triet Kham Thanh Chuong Hieu Due Hoang De (體天凝道懋德至仁昭文紹武宣哲欽聖彰孝睿皇帝).
Later generations respectfully refer to him as Hien Tong Due Hoang De (憲宗睿皇帝), or simply Due Hoang (睿皇), reflecting esteem for a virtuous and intelligent monarch who helped preserve late-15th-century stability.
Though his reign was not long (1497–1504), through prudence, benevolence, and adherence to established order, Le Hien Tong left the image of a gentle, capable sage-king, worthy of veneration among the Early Le’s virtuous rulers. His death also closed the final stable phase before the dynasty entered a turbulent period with Le Tuc Tong’s brief reign and Le Uy Muc’s ensuing despotism.
Assessments
Le Hien Tong is widely judged by historians and posterity as a wise, humane monarch who kept the patrimony secure. Under him, the nation continued to develop in stability and order, fully inheriting the fruits of the Hong Duc era of his father, King Le Thanh Tong.
The Dai Viet su ky Toan thu sums up succinctly:
“The king was innately brilliant and intelligent, sustaining a prosperous, peaceful age; in barely seven years the realm was tranquil—worthy of a ruler skilled in preserving the inheritance—yet his time on the throne was short; how regrettable!”
His political achievement lay in keeping stable governance, avoiding major upheavals, administering gently yet decisively, employing the worthy, and attending to agriculture, education, waterworks, and administrative measures to aid the poor.
Another remark in the histories highlights his calm character and faithful continuation of ideal governance:
“At the Hien Temple he revered Heaven with magnanimity, adhered to the ancient pattern, emulated exemplary admonitions; institutions and culture were excellent—no inferior to China.”
Though he launched no grand conquests or sweeping changes, it was precisely by preserving the established order without disruption that Le Hien Tong is credited with stabilizing the state and prolonging the Early Le’s prosperity. His early death at 44 drew much regret from historians as a great loss to the country.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
_________________________
Tiếng Pháp (français’)
Origines
Le Hien Tong (黎憲宗, 6 septembre 1461 – 24 juin 1504), nom personnel Le Tranh (黎鏳), est le sixième empereur de la dynastie des Le postérieurs (Le so) dans l’histoire du Dai Viet. Il est le fils aîné légitime du roi Le Thanh Tong et de l’impératrice Huy Gia Thuan Hoang hau Nguyen Thi Hang, seconde fille de Trinh quoc cong Nguyen Duc Trung.
Élevé très tôt avec un soin extrême, dans un milieu profondément confucéen et rigoureux en matière de rites, le prince héritier manifesta de bonne heure un tempérament intelligent, affable et prudent, gagnant l’estime des grands et des lettrés, qui voyaient en lui un héritier légitime et prometteur.
Contexte historique
Les chroniques rapportent que la Reine douairière Quang Thuc (mère de Thanh Tong) pria à maintes reprises pour une descendance. Elle envoya Nguyen Duc Trung à l’ermitage Tu Cong sur le mont Phat Tich. En songe, Duc Trung vit qu’il comparaissait devant le Souverain d’En Haut pour solliciter un fils impérial. L’Auguste déclara : « Que l’étoile Thien Loc descende pour devenir l’enfant de Nguyen », puis lui remit un nourrisson. Peu après, l’impératrice Huy Gia Nguyen Thi Hang conçut. À terme, elle rêva d’un dragon d’or descendant du ciel et entrant dans sa chambre, puis donna naissance à Le Tranh. Ces présages firent tenir dès sa naissance le prince pour porteur du mandat céleste.
En Quang Thuan 3 (1462), Le Tranh est formellement établi prince héritier, alors qu’il n’a guère plus d’un an. Très favorisée, Huy Gia obtient pour lui soins et éducation d’exception. Les annalistes décrivent une prestance de dragon et phénix, un maintien élégant, un éclat d’esprit — « né pour succéder ». Thanh Tong l’aime, le forme lui-même et lui assigne les meilleurs précepteurs.
Le prince grandit dans un cadre réglé, au contact des lettrés confucéens, des grands fidèles, et assiste fréquemment aux délibérations.
En Hong Duc 28 (1497), après 38 ans de règne, Thanh Tong meurt. Le prince héritier Le Tranh monte sur le trône, adopte l’ère Canh Thong, proclame une amnistie générale et fait de son anniversaire une Fête de la Longévité sacrée. Il se désigne aussi Thuong Duong dong chu, poursuivant la titulature poétique de son père (Thien Nam dong chu).
À son avènement, Le Hien Tong a 37 ans : maturité d’esprit, savoir, expérience du gouvernement. Il hérite d’un apogée : politiques et institutions solidement établies, qu’il s’agit de prolonger, consolider et maintenir.
Gouvernement et œuvres
Le Hien Tong (Le Tranh) succède en 1497 et est tenu pour un continuateur exemplaire : il prolonge la prospérité de Hong Duc, stabilise le gouvernement, améliore le niveau de vie et assure la discipline.
Clémence, bienveillance, proximité avec les ministres
Souverain posé, affable, humain, il converse après l’audience avec les grands, interroge sur les affaires, loue et blâme à propos, perce les dissimulations. Il privilégie l’exhortation et la correction douce plutôt que les châtiments humiliants. D’où une cour harmonieuse et des ordres obéis sans sévérité excessive.
Se disant héritier de l’œuvre paternelle, il répète :
« Notre Saint Ancêtre a fondé l’État, notre père a tout réformé ; à nous de garder l’ordre ancien et d’étendre la bienveillance, afin de faire briller leurs mérites. »
Maintien de l’ordre de Hong Duc
Il préserve presque intégralement l’architecture politique–juridique–administrative instaurée par Thanh Tong : Lois de Hong Duc, recrutement par concours, contrôle accru contre corruption et bureaucratisme.
Il se concentre sur agriculture et digues : approuve de sa main projets de canaux, rivières, endiguements ; renforce l’hydraulique, inspecte récoltes et saisons, exige des provinces une surveillance efficace des champs. Il questionne volontiers les envoyés et mandarins rentrant à la capitale sur subsistances, pluies et moissons.
Pour l’armée et la population, il exempte en 1501 de conscription les pauvres, révoque les soldats âgés, allège impôts et corvées. Contre banditisme lointain (Nghê An, Thuan Hoa), il préfère édits d’apaisement et amnisties conditionnelles : nombreux sont ceux qui se rendent et reprennent une vie droite.
Justice et lutte contre l’injustice pénale
Très attentif aux procès criminels, il promulgue en août 1498 un édit interdisant les retards : Ministère des Peines, Tribunal du Palais, Censeurs doivent juger dans les délais, sous peine de sanctions pénales. Il pèse avec soin tout ce qui touche à la vie humaine, affirmant l’État de droit et la protection des gens.
Diplomatie mesurée
En 1499, les Ming envoient deux missions : l’une pour honorer Thanh Tong, l’autre pour investir Hien Tong An Nam quoc vuong. Au départ, le chef de mission Luong Tru le loue :
« Voir aujourd’hui un roi d’âge mûr, au maintien de saint et de longévité — grand bonheur pour le Sud. Quelle érudition et quelle promptitude ! »
Éducation et concours intègres
Il poursuit la politique scolaire : en décembre 1501, il détaille le règlement des examens provinciaux (thi Huong), insistant sur un recrutement équitable et strict. Lutte renforcée contre la triche : fouille rigoureuse des candidats ; documents saisis = prison et conscription trois ans, interdiction à vie d’examen. En février 1502, il tient un thi Hoi, donne lui-même le sujet politique — signe de son intérêt pour les talents.
Politique sociale et humanitaire
En 1498, il autorise les fils adoptifs à hériter des titres comme les naturels — mesure d’équité sociale. Il multiplie édits de louange aux personnes de fidélité et de vertu, soutien aux orphelins, veuves et pauvres, aides en cas de calamités.
En sept ans, sans « percées » spectaculaires, il pérennise et perfectionne l’édifice politique, juridique et social hérité de Hong Duc. Par sa modération, sa probité et son art du gouvernement, il maintient stabilité, paix et aisance, prolongeant l’âge d’or des Le so. Les chroniques gardent de lui l’image d’un monarque modèle, gouvernant par bienveillance et vertu.
Famille
Parents
Père : roi Le Thanh Tong (Le Tu Thanh).
Mère : impératrice Huy Gia Thuan Hoang hau Nguyen Thi Hang (徽嘉淳皇后 阮氏晅, 1441–1505), issue d’une famille puissante, fille du Thai uy Nguyen Duc Trung.
Épouses et consorts
Trang Thuan Due Hoang hau Nguyen Thi Hoan (莊順睿皇后 阮氏環) : de Binh Lang, district Thien Thi ; d’abord Quy phi, mère du roi Le Tuc Tong ; titrée impératrice à titre posthume.
Chieu Nhan Due Hoang hau Nguyen Thi Can (昭仁睿皇后 阮氏瑾) : de Phu Chan, district Dong Ngan ; mère du roi Le Uy Muc.
Tu Trinh Liem Hoang hau Mai Thi Ngoc Dinh (慈貞廉皇后 枚氏玉鼎, 1463–1526) : de Bien Ha, district Vinh Phuc ; entrée au palais en 1479, promue Chieu nghi (rang suprême des Cuu tan), mère du An vuong Le Tuan ; impératrice posthume.
Quy phi Bui Thi (貴妃 裴氏) : fille du ministre de la Guerre Bui Xuong Trach, de Dinh Cong, Thanh Tri ; mère du Thong vuong Le Dung ; très favorisée (son lieu d’attente fut doré).
Kinh phi Nguyen Thi (敬妃 阮氏) : de Hoa Lang, district Thuy Duong ; mère adoptive du roi Le Uy Muc.
Descendance
D’après le Le trieu ngoc pha, il eut 5 princes et 10 princesses (noms des princesses non précisés).
Princes :
An vuong Le Tuan (安王 黎洵, 1482–1512) : aîné, mère Tu Trinh Hoang hau ; érudit mais impétueux, réputé peu filial, non établi prince héritier.
Le U y Muc (Le Tuan) (威穆帝 黎濬, 1488–1509) : fils de Chieu Nhan Hoang hau Nguyen Thi Can ; succède plus tard.
Le Tuc Tong (Le Thuan) (黎肅宗 黎㵮, 1488–1505) : fils de Trang Thuan Hoang hau Nguyen Thi Hoan ; prince héritier pour son intelligence ; succède brièvement.
Thong vuong Le Dung (通王 黎溶) : fils de Quy phi Bui Thi.
Minh vuong Le Tri (明王 黎治) : mère inconnue.
Tu vuong Le Duong (思王 黎瀁) : mère inconnue.
Fin de règne – culte
Maladie et décès
En avril Giap Ty (1504), le roi se rend à Lam Son (Thanh Hoa) pour honorer les ancêtres. Sur le chemin du retour, il tombe malade. Certaines chroniques traditionnelles imputent la dégradation de sa santé non seulement à la fatigue, mais aussi à un goût des plaisirs à la fin de sa vie, l’ayant affaibli faute de cures appropriées.
Moins d’un mois plus tard, l’état empire ; médecins et grands sont impuissants. Le 24 du 5ᵉ mois lunaire 1504 (24 juin grégorien), Le Hien Tong meurt au palais Do Tri, à 44 ans. Sa mort soudaine attriste cour et historiographes : on voyait en lui un digne continuateur de Thanh Tong, gardien des Lois de Hong Duc durant sept ans de paix.
Après lui, le prince héritier Le Thuan (troisième fils) monte sur le trône : Le Tuc Tong. Des funérailles d’État solennelles sont organisées ; on lui confère le mieu hieu Hien Tong (憲宗) — le roi qui garde la loi, privilégie la rectitude et poursuit l’œuvre des ancêtres.
Son titre posthume est :
The Thien Ngu ng Dao Mau Duc Chi Nhan Chieu Van Thieu Vu Tuyen Triet Kham Thanh Chuong Hieu Due Hoang De (體天凝道懋德至仁昭文紹武宣哲欽聖彰孝睿皇帝).
La postérité le nomme avec respect Hien Tong Due Hoang De (憲宗睿皇帝), ou simplement Due Hoang (睿皇).
Bien que court (1497–1504), son règne, marqué par prudence, humanité et respect des institutions, laisse l’image d’un monarque modéré et avisé, digne d’hommage parmi les rois vertueux des Le so. Sa disparition clôt le dernier segment de stabilité avant une période troublée : bref règne de Le Tuc Tong, puis despotisme de Le Uy Muc.
Jugements et appréciations
Les historiens et la postérité voient en Le Hien Tong un roi éclairé, bienveillant, gardien solide de l’héritage. Le pays poursuit son développement dans l’ordre et la discipline, bénéficiant pleinement des fruits de Hong Duc.
Le Dai Viet su ky Toan thu résume :
« Le roi, d’un naturel brillant et sagace, maintint la prospérité et la paix ; en sept années, le royaume fut tranquille — prince hors pair pour conserver l’État, hélas il ne régna pas longtemps. »
On loue sa capacité à stabiliser, éviter les secousses, pratiquer une politique modérée et clémente, promouvoir les talents, soigner agriculture, éducation, hydraulique, et administration au profit des démunis.
Une autre appréciation des chroniques souligne :
« Hien Mieu vénérait le Ciel avec mansuétude, conservait l’ordre ancien, exaltait édits et institutions, non inférieurs à ceux de la Chine. »
Sans guerres éclatantes ni réformes radicales, c’est précisément par la préservation d’un ordre juste, sans perturber l’État, que Le Hien Tong prolonge la prospérité des Le so. Sa mort à 44 ans fut jugée regrettable, grande perte pour le pays.
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
_________________________
Tiếng Trung (中文)
身世
黎憲宗（黎憲宗，1461年9月6日—1504年6月24日），諱黎鏳（黎鏳），為大越黎初王朝第六位皇帝。其為黎聖宗與徽嘉淳皇后阮氏晅之嫡長子；阮氏晅為程國公阮德忠之次女。
自幼受儒學氛圍濃厚、禮法嚴整之宮廷教育與精心教養。以聖宗皇長子、正當繼承者之身分，黎鏳早顯聰慧溫厚、謹慎持重之資，為朝中大臣與士林所敬愛期望。
歷史背景
史載光淑皇太后（聖宗之母）屢祈嗣。遣阮德忠赴佛跡山慈公庵祈請，夢至上帝前求皇嗣。上帝諭曰：「遣天祿星下降，為阮氏之子」，遂授嬰兒令其抱。旋即徽嘉皇后阮氏晅有孕。及臨盆，夢金龍自天而降入室，因而產下黎鏳。此等靈夢使其自生而被視為具天子之命。
光順三年（1462），黎鏳被策立為皇太子，其時甫周歲有餘。徽嘉皇后正承寵，太子亦蒙特別撫育。史臣稱其龍章鳳姿、儀貌俊朗、神采煥發，被視為承統而生。聖宗愛之，親加教養，選名儒良師課讀。
黎鏳在規整之環境成長，與儒士士夫、中直大臣接觸，屢預經筵與政事議論。
洪德二十八年（1497），聖宗崩，皇太子黎鏳即皇帝位，改元景統，大赦天下，並以己生日定為「天壽聖節」。又自稱「上陽洞主」，承襲先帝自號「天南洞主」之風。
登極時，黎憲宗已三十七歲，德器學識與政務歷練皆臻成熟。其承位於國勢極盛、諸制既定之際，所務在承續鞏固、持守成法。
治國生涯
黎憲宗（諱黎鏳）於1497年承位，被評為克紹洪德盛治之稱職繼承者，能維繫政局安定、裕民生、守國紀。
寬和仁厚，親近群臣
史載其溫雅恭謙、明敏仁慈。朝退常從容與大臣語政，褒貶是非，以洞察實情而去蔽抑諛。其治不尚嚴刑，多以誡勸馭下，避免辱罰，故朝廷和穆，王命行而不待峻刻。
自謂承繼先烈之業，常言：「聖祖創基，先帝修舉，朕但當守成舊規，廣明仁政，以昭先功。」
維持洪德體制
憲宗幾乎全盤承襲聖宗所建之政治—法律—行政體制。國內仍行《洪德律》，繼續科舉取士，且益強監察，以抑貪抑濫。
尤重農務與隄防，親批開渠疏浚、築堤護稼諸議。屢下詔令以增強水利、稽核農時，命諸道設監以督田畝。朝差官赴路、地方官入京，帝必詢問民生、稼穡、晴雨之況。
對軍戶與民丁，曾於弘治四年（1501）下令免徵貧弱、汰退老病軍，減輕賦役。對遠方如乂安、順化之盜賊，不專用強力，發詔招撫，令多數自首還良。
平允聽斷，禁獄訟冤滯
弘治元年（1498）八月，詔禁延宕獄案，命刑部、廷尉司、御史臺等依限訊決；凡遲延、隱匿、縱惡者，坐罪不貸。凡涉人命者，帝輒慎察，以見尚法護民之旨。
對外謹慎
弘治二年（1499），明廷遣兩使：一弔聖宗，一冊封憲宗為安南國王。使長梁除臨行稱曰：「今日得見國王年齒既長，真聖人之相、壽考之相，南民之大福也。博學敏應，神速非常。」此為中朝對其風度與聲譽之官方讚詞。
興學正科，肅清舞弊
憲宗續施洪德興學之政。弘治四年（1501）十二月，頒諸省鄉試細則，強調公平嚴正。嚴查考場作弊，命主考嚴搜，藏攜書鈔者系獄，發配三年，終身禁試，以肅取士之風。弘治五年（1502）二月開會試，帝親擬治國策題，示重學問與人才。
社會制度與仁政措施
弘治元年（1498）詔許養子承襲爵職如嫡，示公允。屢詔旌義舉節烈，恤孤寡貧弱，賑災救荒。七載之治雖無若先帝之巨變，然於既定體制之維繫、完善與實施，卓見成效；以寬厚廉明、靈活穩健之風格，使政和俗安，延續黎初盛世。史稱其為以仁政而治之明君典型。
家眷
父母
父：黎聖宗（黎思誠）
母：徽嘉淳皇后阮氏晅（1441—1505），出身顯宦，太尉阮德忠之女。
后妃
莊順睿皇后阮氏環：天詹縣平陵人。原為貴妃，生黎肅宗，卒後追尊皇后。
昭仁睿皇后阮氏瑾：東安縣扶診人，黎威穆帝之生母。
慈貞廉皇后枚氏玉鼎（1463—1526）：永福縣辯夏社人，枚隴之女。入宮（1479）立為昭儀，居九嬪之首，安王黎洵之母，卒追尊皇后。
貴妃裴氏：兵部尚書、廣郡公裴昌澤之女，清池縣定公社人。通王黎溶之母；莊順皇后早逝後，進封貴妃，甚承寵，侍立之所貼金飾之。
敬妃阮氏：水塘縣華陵人，黎威穆帝之養母，無親出。
後嗣
據《黎朝玉譜》，憲宗有皇子五、皇女十（公主多不著名）。
皇子
安王黎洵（1482—1512）：長子，慈貞皇后所生；性剛博學而躁狷，有逆禮事跡，未立為太子。
威穆帝黎濬（1488—1509）：昭仁皇后所生，後登位。
黎肅宗黎㵮（1488—1505）：莊順皇后所生，聰敏好學，立為太子，嗣位。
通王黎溶：貴妃裴氏所生。
明王黎治：母不詳。
思王黎瀁：母不詳。
公主
有十公主，史缺名。
末年—祀奉
崩逝
甲子年（1504）四月，憲宗幸藍山（清化）謁祖。還京途中暴疾。傳統史家或稱其後期好女色，體勢轉衰。未逾一月病劇，群臣與御醫束手。五月二十四日（公曆6月24日）崩於圖治殿，年四十四。朝野悼惜，以其為承洪德盛治、七年守成清明之主。
帝崩後，第三子黎㵮早已立為太子，立刻繼位，是為黎肅宗。朝廷舉國喪，禮從黎初舊制，以昭敬仰。上廟號「憲宗」，寓守法重道、克紹前業之義。
諡號
全諡為「體天凝道懋德至仁昭文紹武宣哲欽聖彰孝睿皇帝」。後世多尊稱「憲宗睿皇帝」，或簡稱「睿皇」，以示德智之敬。
憲宗雖在位不久（1497—1504），然以審慎政務、仁恤民瘼、持守法度之政績，留下一位溫雅敏達之明君形象。其崩亦為黎初末期安定之尾聲，繼之以黎肅宗短祚與黎威穆之專橫而多故。
評價
史籍與後世多評黎憲宗為賢明仁厚、善守基業之君。國家在其治下續以安定紀綱而進，完受洪德遺澤。
《大越史記全書》評曰：
「帝資稟英敏通達，持盛治太平，僅七年而天下安寧，可稱善守社稷之君；然在位不久，可惜哉！」
其政治作為重在持盈保泰、避大波瀾，以溫和寬恕而不失決斷；擢用賢才，關切農政、教育、水利，並整飭行政以恤貧弱。
又有評語雲：
「憲廟敬天寬厚，遵守舊章，摹列訓誥，文物典章煥然，不減中國。」
雖無大舉遠征與翻天巨變，然正由於守成不擾、持法有度，憲宗於穩定國政、延續黎初盛治有大功。其四十四而殂，為時人與後世所惜。
參考資料
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
