Vua Lê Hiển Tông (1717 – 1786)

Thân thế

Lê Hiển Tông (chữ Hán: 黎顯宗, 20 tháng 5 năm 1717 – 10 tháng 8 năm 1786), tên húy là Lê Duy Diêu (黎維祧), là vị hoàng đế thứ 26 của triều Hậu Lê và là vị hoàng đế áp chót trong giai đoạn Lê trung hưng. Ông sinh ra trong hoàng tộc khi quốc gia vẫn nằm dưới sự kiểm soát của phủ chúa Trịnh.

Hiển Tông là trưởng đích tử của vua Lê Thuần Tông Giản Hoàng đế và hoàng hậu Đào Thị Ngọc Liễu (tức Nhu Thuận Giản Hoàng hậu). Nhờ là con trưởng chính thất, ông được tôn làm chính thống của tông thất nhà Lê. Sau khi vua cha Thuần Tông băng hà năm 1735, triều chính rơi vào tay Trịnh Giang và vì lý do chính trị, ngôi báu được truyền cho Lê Duy Thận (tức Lê Ý Tông), người chú của ông.

Trong lịch sử, Lê Hiển Tông là vị vua trị vì lâu nhất và thọ nhất của nhà Hậu Lê, với 46 năm ở ngôi và 69 năm tuổi thọ. Suốt cả thời gian trị vì, ông chỉ dùng một niên hiệu duy nhất là Cảnh Hưng (1740 – 1786).

Bối cảnh lịch sử

Trong thời kỳ Lê trung hưng, quyền lực triều đình thực chất nằm trọn trong tay các chúa Trịnh. Các vua Lê tuy vẫn được tôn xưng là thiên tử, ngồi trên ngai vàng, nhưng hoàn toàn không có thực quyền. Mọi việc triều chính, từ việc cất nhắc quan lại, ban bố chính sách, cho đến cả những chuyện trọng yếu như lập thái tử, lập hoàng hậu, hay chọn người kế vị đều do phủ chúa quyết định.

Từ sau cái chết bi thảm của vua Lê Kính Tông (1619), các đời vua kế tiếp đều lựa chọn thái độ nép mình, an phận, không dám chống đối hay vượt quyền chúa Trịnh. Suốt hơn một thế kỷ, sự kế vị của các vua Lê nhìn chung ổn định, không có biến động lớn. Tuy nhiên, đến cuối đời Lê Dụ Tông (ở ngôi 1705 – 1729), khi các hoàng tử dần trưởng thành, sự can thiệp thô bạo của họ Trịnh đã làm bùng phát hàng loạt vụ phế lập khiến hoàng tộc rơi vào cảnh rối loạn.

Năm 1727, chúa Trịnh Cương buộc Lê Dụ Tông phải bỏ con trưởng là Lê Duy Tường, mà lập Lê Duy Phường, con trai của chính thất Trịnh Thị, làm Hoàng thái tử.

Năm 1729, Dụ Tông bị ép nhường ngôi cho Duy Phường, bản thân trở thành Thái thượng hoàng. Cùng năm đó, Trịnh Cương qua đời, để lại quyền lực cho con là Trịnh Giang.

Năm 1732, Trịnh Giang, do muốn đảo ngược việc làm của cha, đã phế truất Lê Duy Phường xuống tước Hôn Đức công, rồi đưa Lê Duy Tường lên ngôi, tức vua Lê Thuần Tông.

Tháng 4 năm 1735, Thuần Tông mất khi mới ở ngôi 3 năm. Ngay sau đó, Trịnh Giang không chọn Duy Diêu (con trưởng và dòng đích của Nhu Thuận hoàng hậu, lại đã trưởng thành 19 tuổi) mà lập Lê Duy Thận, em Thuần Tông, mới 17 tuổi, lên ngôi, tức Lê Ý Tông.

Theo Đại Việt sử ký tục biên và Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, việc lựa chọn này có nguyên nhân sâu xa là Trịnh Giang e ngại Duy Diêu (tức vua Lê Hiển Tông sau này) đã trưởng thành, khó bề thao túng. Trái lại, Duy Thận vốn là cháu ngoại bà Vũ Thái phi, từ nhỏ được nuôi nấng trong phủ chúa, tính tình dễ bảo, dễ khống chế, nên Giang quyết định đưa lên ngôi, lại viện cớ rằng “diện mạo giống tiên đế” để hợp thức hóa quyết định.

Không dừng lại ở đó, để trừ hậu họa, Trịnh Giang còn ra tay tàn bạo: tháng 9 năm 1735, ông sai giết luôn vị vua đã bị phế trước đó là Hôn Đức công Lê Duy Phường.

Như vậy, trước khi Lê Duy Diêu lên ngôi (1740), việc kế vị trong triều Lê đã trải qua gần một thập kỷ đầy xáo trộn, phế lập liên tục, phản ánh rõ sự suy yếu và bị thao túng đến tận cùng của ngai vàng nhà Lê dưới quyền lực phủ chúa Trịnh.

Trong những năm cuối trị vì của chúa Trịnh Giang (1729 – 1740), triều chính Đàng Ngoài rơi vào cảnh rối ren. Trịnh Giang ăn chơi, không chăm lo việc nước, để mặc nạn tham nhũng, sưu cao thuế nặng khiến nhân dân cực khổ. Hệ quả là nhiều nơi nổ ra các cuộc khởi nghĩa nông dân với khẩu hiệu “Phù Lê diệt Trịnh”, trở thành phong trào rộng lớn trong xã hội.

Bên cạnh đó, nhiều hoàng thân nhà Lê cũng nhân cơ hội nổi dậy chống lại quyền lực họ Trịnh, trong đó có Lê Duy Mật, Lê Duy Quy (con vua Lê Dụ Tông, chú ruột của Duy Diêu) và Lê Duy Chúc (con vua Lê Hy Tông). Chính vì những biến loạn ấy mà Lê Duy Diêu (cháu trưởng hoàng tộc) cũng bị Trịnh Giang nghi kỵ, bắt giam.

Trước tình hình chính sự khủng hoảng, nội bộ họ Trịnh buộc phải thay đổi. Tháng Giêng năm 1740, Trịnh Giang bị ép thoái vị, em trai là Trịnh Doanh lên thay. Trái ngược với chủ trương cứng rắn của anh mình, Trịnh Doanh chọn cách dung hòa với hoàng tộc Lê để lấy lại lòng người.

Ông đưa Lê Duy Diêu (khi ấy đang bị giam) đến lánh ở phủ Bính quận công Vũ Tất Thận, rồi tháng 5 năm 1740 chính thức ép vua Lê Ý Tông nhường ngôi, lập Duy Diêu lên làm vua, tức vua Lê Hiển Tông. Lê Ý Tông được tôn làm Thái thượng hoàng.

Sự nghiệp trị quốc

Ngay khi Hiển Tông lên ngôi, chính sự nằm cả trong tay chúa Trịnh Doanh. Đây là vị chúa cứng rắn, có tài thao lược, trong hơn một thập niên đã nhiều lần dẹp tan các cuộc khởi nghĩa nông dân, khiến thế cục Đàng Ngoài tạm yên ổn.

Dưới thời Trịnh Doanh, nhà vua tuy chỉ nắm hư vị, nhưng không bị đe dọa phế truất như một số vị tiên vương trước đó, lại được phủ chúa tỏ ra kính trọng trên danh nghĩa.

Cải cách quan chế (1751): Một số thay đổi hình thức trong bộ máy triều Lê được thực hiện, như việc bổ dụng quan đứng đầu Lục bộ, Lục khoa và các khanh sĩ. Tuy vậy, quyền lực vẫn tập trung nơi phủ chúa, còn các quan lại triều Lê chỉ giữ chức tước tượng trưng.

Phong Thế tử (1753): Trịnh Doanh buộc Hiển Tông phải lập con trưởng của mình là Trịnh Sâm làm Thế tử, đặt nền cho việc kế vị sau này.

Duyệt binh (1754): Một việc chưa từng có tiền lệ, Trịnh Doanh mời vua ra sông Nhị chứng kiến duyệt binh. Việc ấy tuy chỉ mang tính phô trương, nhưng phần nào cho thấy mối quan hệ bề ngoài hòa thuận giữa vua và chúa.

Tang lễ của vua Lê Ý Tông (1759): Khi Thượng hoàng Ý Tông mất, các đại thần xin để tang ba năm. Hiển Tông khước từ, lập luận rằng mình kế thừa chính thống từ Thuần Tông, còn Ý Tông chỉ tạm nối ngôi, nên chỉ phục tang một năm.

Đến năm 1761, sứ giả nhà Thanh sang phong cho vua Lê Hiển Tông tước hiệu An Nam quốc vương. Ba năm sau (1764), vua lập con trưởng Lê Duy Vỹ làm Thái tử, và Trịnh Doanh gả con gái Tiên Dung quận chúa cho Thái tử, nhằm củng cố quan hệ Lê – Trịnh.

Thời kỳ trị vì dưới quyền Trịnh Doanh có thể coi là giai đoạn yên ổn nhất trong đời Hiển Tông. Tuy ông không nắm thực quyền, song triều đình nhà Lê vẫn duy trì được thể diện bề ngoài, trong khi phủ chúa kiểm soát toàn bộ việc quân – chính.

Sau khi Trịnh Doanh qua đời vào tháng Giêng năm 1767, con trưởng là Trịnh Sâm nối ngôi chúa, được phong tước Tĩnh Đô vương. Ngay từ thuở nhỏ, Trịnh Sâm vốn có hiềm khích sâu sắc với Thái tử Lê Duy Vỹ, con trưởng của Lê Hiển Tông, nên khi vừa nắm quyền đã nuôi ý định loại bỏ.

Đến tháng 3 năm 1769, Trịnh Sâm vu cáo cho Thái tử Duy Vĩ tội tư thông với cung tần của Trịnh Doanh, rồi ép vua Hiển Tông phế bỏ Thái tử, giam vào ngục thất. Thái tử vốn tiên liệu trước mưu hại, từng nhiều lần khẩn cầu vua cha tìm cách cứu vãn, nhưng nhà vua chỉ có thể cầu đảo trời đất, bất lực trong cảnh quyền hành bị tước đoạt. Khi quân Trịnh vây đến cửa Đông cung, Thái tử chạy sang cầu cứu vua cha. Vua Hiển Tông ôm chặt lấy con, không nỡ rời, nhưng trước sức ép dữ dội, Thái tử đành phải ra khỏi điện. Sau đó Trịnh Sâm nhân danh nhà vua ban chiếu phế truất Duy Vĩ làm thứ dân, bắt giam vào ngục. Các con trai của Duy Vĩ là Lê Duy Khiêm (sau tức Lê Chiêu Thống), Duy Trù và Duy Chi cũng bị bắt giữ. Đến tháng Tám cùng năm, Trịnh Sâm lập con thứ tư của vua Hiển Tông là Lê Duy Cận làm Thái tử, bởi Duy Cận vốn có quan hệ thân cận, hết mực tôn kính Trịnh Thái phi Nguyễn thị. Quyền phế lập một lần nữa thể hiện hoàn toàn nằm trong tay chúa Trịnh. Năm 1771, Trịnh Sâm sai người bí mật hạ sát Duy Vĩ trong ngục, vua Hiển Tông đau đớn nhưng hoàn toàn bất lực, không thể cứu con.

Trong thời gian cầm quyền, Trịnh Sâm từng manh nha ý định xóa bỏ nhà Lê, trực tiếp nắm chính thống. Ông sai Vũ Trần Thiệu mang tờ biểu sang triều Thanh, nói rằng dòng dõi nhà Lê không còn người kế vị xứng đáng, xin vua Thanh phong tước cho chúa Trịnh. Tuy nhiên, Vũ Trần Thiệu là người trung nghĩa, đã đốt tờ biểu và tự vẫn để giữ trọn lòng trung quân.

Từ cuối thập niên 1770, quyền lực phủ chúa ngày một suy yếu. Sau khi Trịnh Sâm qua đời năm 1782, con nhỏ mới sáu tuổi là Trịnh Cán được lập làm chúa, tức Điện Đô vương. Việc nhiếp chính rơi vào tay Thái phi Đặng thị Huệ và Hoàng Đình Bảo, gây nhiều bất mãn trong quân ngũ. Cuối năm đó, kiêu binh nổi loạn, phế bỏ Trịnh Cán, đưa Trịnh Tông lên thay.

Tình hình càng rối loạn khi đầu năm 1783, lực lượng kiêu binh phá ngục, giải thoát các con trai của Lê Duy Vĩ. Chúng buộc phải phế truất Thái tử Duy Cận, lập con trưởng của Duy Vĩ là Lê Duy Khiêm làm người kế vị chính thống của Hiển Tông. Nhưng phe Trịnh Tông do lo sợ kiêu binh lộng quyền nên tìm cách tiêu diệt.

Đầu năm 1784, một số quân sĩ tự ý nhân danh “rước Hoàng tôn về cung”, xin ban phong tước cho cha mẹ. Họ kéo vào sân điện để cầu phong. Nhà vua buộc phải truyền chỉ dụ trấn an. Nhưng Trịnh Tông lo ngại ảnh hưởng, đã cùng phe cánh bắt bảy lính kiêu binh xử trảm. Kiêu binh tức giận, lập tức trả thù: giết Nguyễn Triêm, đuổi Nguyễn Khản và Dương Khuông. Sau đó, Trịnh Tông toan mưu liên kết quân tứ trấn để tiêu diệt lính Thanh – Nghệ, nhưng mưu kế bại lộ, bị kiêu binh siết chặt kiểm soát phủ chúa, không thể hành động. Quân nổi loạn còn dự tính phóng hỏa kinh thành, giương cờ “phù Lê diệt Trịnh”, chuẩn bị thuyền đưa nhà vua về Thanh Hoa. Nhưng cuối cùng do các trấn bãi binh, việc đó không thành.

Như vậy, những năm cuối đời Hiển Tông, triều chính Đàng Ngoài rơi vào vòng xoáy tranh chấp giữa các phe phái Trịnh và loạn kiêu binh. Nhà vua chỉ còn giữ vai trò danh nghĩa, không còn khả năng quyết định đại sự, chứng kiến cảnh con cháu bị hãm hại, triều đình rối loạn, và quyền lực thực tế tan rã ngay trong phủ chúa.

Gia quyến

Thân phụ: Lê Thuần Tông Giản hoàng đế.

Thân mẫu: Nhu Thuận Giản hoàng hậu.

Hậu cung

Trinh Thuận Hoàng hậu Trần Thị Ngọc Câu: chính thất, là mẹ của Hoàng trưởng tử Lê Duy Lực và An Định thái tử Lê Duy Vỹ. Bà mất sớm, sau khi con trai bị phế thì bị tước kim sách, nhưng về sau được cháu nội là Lê Chiêu Thống phục hồi tôn hiệu.
Chiêu nghi Nguyễn Thị Ngọc Huyền: người xã Phù Ninh, tổng Hạ Dương, phủ Từ Sơn (nay thuộc xã Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội). Con gái trưởng của Nguyễn Đình Giai. Bà vốn chỉ giữ ngôi Chiêu nghi, không được coi là chính thất, nhưng về sau được hậu thế tôn phong Hoàng mẫu hậu, vì là thân mẫu của Bắc cung Hoàng hậu Lê Thị Ngọc Hân – chính thất của vua Quang Trung triều Tây Sơn.
Chiêu nghi Nguyễn Thị Điều: đồng hương với Chiêu nghi Ngọc Huyền. Bà là mẹ của công chúa Lê Thị Ngọc Bình – Hoàng hậu vua Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn, sau trở thành Thận Đức phi triều Nguyễn.
Chiêu nghi Nguyễn Thị Diễm
Các cung nhân khác như Nguyễn Thị Dương, Lê Thị Thanh, Lê Thị Thịnh, Hoàng Thị Thử, Nguyễn Thị Bài, Nguyễn Thị Nghiên, Nguyễn Thị Viên, Trịnh Thị Ngân, Nguyễn Thị Diệu, Nguyễn Thị Chi, Đào Thị Toại, Nguyễn Thị Khanh, Đào Thị Minh, Nguyễn Thị Nghiêu, Nguyễn Thị Phúc, Cao Thị Toản, Nguyễn Thị Lan, Nguyễn Thị Điền… góp phần duy trì hậu cung đông đảo.
Cung tần Nguyễn Thị Hiên (1755 – 1804).

Hậu duệ

Hoàng trưởng tử Lê Duy Lực (1743 – ?): con Trinh Thuận Hoàng hậu, được phong Quận công, mất sớm, không có con nối.
An Định thái tử Lê Duy Vĩ (1745 – 1772): con Trinh Thuận Hoàng hậu, từng được lập làm Thái tử nhưng bị chúa Trịnh Sâm hãm hại. Ông là thân phụ của Lê Chiêu Thống, được truy tôn là Hựu Tông hoàng đế.
Sùng Nhượng công Lê Duy Cận (1749 – ?): con cung nhân Lê Thị Thanh. Từng được lập làm Hoàng thái tử (1769 – 1783), sau bị phế, giáng làm công.
Lê Duy Lữ, Lê Duy Lãn, Lê Duy Hội: do liên hệ với tướng Tây Sơn nên bị Lê Chiêu Thống xử phạt tàn khốc (chặt chân).
Lê Duy Vạn (1771 – 1795): con cung nhân Đào Thị Toại, khởi binh chống Tây Sơn nhưng thất bại, bị bức tử.
Quỳnh Anh công chúa Lê Thị Ngọc Du: con của Đào Thị Minh.
Lê Thị Ngọc Quỳnh: kết hôn với Ngoạn Trung hầu Nguyễn Gia Cơ (1745 – 1779).
Lê Thị Ngọc Hân (1770 – 1799): con Chiêu nghi Nguyễn Thị Ngọc Huyền, gả cho vua Quang Trung, nổi tiếng là Bắc cung Hoàng hậu triều Tây Sơn, để lại nhiều tác phẩm văn chương.
Lê Thị Ngọc Bình (1785 – 1810): con Chiêu nghi Nguyễn Thị Điều, Hoàng hậu của vua Cảnh Thịnh Tây Sơn, sau trở thành Thứ phi của vua Gia Long triều Nguyễn.

Cuối đời

Tháng 7 Âm lịch năm 1786, Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh” đánh tan Trịnh Khải, chấm dứt ách chuyên quyền của họ Trịnh kéo dài hơn hai thế kỷ. Khi ấy, vua Hiển Tông đã lâm bệnh nặng, ngày đêm phải có các hoàng tử và cung nhân hầu hạ trong điện Vạn Thọ. Khi nghe tin quân Tây Sơn tiến vào kinh thành, trong cung điện rộn ràng tiếng voi ngựa, nhà vua tưởng rằng giặc đến uy hiếp, toan gượng dậy để tránh sang nơi khác. Nhưng rồi nhận được bản tấu của tướng Tây Sơn, lời lẽ kính cẩn trước hết là hỏi thăm sức khỏe, sau xin định ngày triều kiến, nhà vua mới phần nào yên tâm.

Ít lâu sau, vua cho triệu kiến Nguyễn Huệ. Tại điện Vạn Thọ, Hiển Tông sai đặt một giường ngự bên cạnh để Nguyễn Huệ cùng ngồi. Nguyễn Huệ nhiều lần từ chối, chỉ dám ngồi ghé một bên chiếu khi vua ép buộc. Tại đây, Nguyễn Huệ bày tỏ rõ ràng chủ trương lật đổ họ Trịnh để tôn phù nhà Lê. Nhờ sự tiến cử và mai mối của Nguyễn Hữu Chỉnh, vua Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ, đồng thời triệu tập các đại thần như Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển, Trần Công Thước cùng hơn mười bầy tôi về triều để bàn chính sự.

Không lâu sau, Nguyễn Huệ xin làm lễ dâng sổ sách binh dân, vua cố gắng gượng dậy, thân ngự điện Kính Thiên để nhận lễ. Tại đó, Hiển Tông ban chiếu thư tuyên bố nhất thống, báo cho trong kinh ngoài trấn biết rằng từ nay triều đình đã thu hồi được quyền lực, thiên hạ lại một mối.

Nhưng sức khỏe của ông vốn đã kiệt quệ. Ngày 17 tháng 7 âm lịch năm Bính Ngọ (tức 10 tháng 8 năm 1786), vua Hiển Tông băng hà tại điện Vạn Thọ, hưởng thọ 70 tuổi, trị vì 47 năm. Sau khi mất, ông được táng tại lăng Bàn Thạch.

Trước khi trút hơi thở cuối cùng, vua còn gọi Hoàng thái tôn Lê Duy Khiêm (sau là Lê Chiêu Thống) đến bên giường bệnh, dặn dò:

“Ta chỉ sớm tối sẽ trút bỏ gánh nặng. Việc nước về sau là ở cháu. Cháu phải gắng mà nghĩ lấy. Song binh lính xứ khác còn đóng trong kinh, việc truyền ngôi là đại sự, nhất thiết phải thương nghị cùng nguyên soái, chớ nên làm tắt.”

Lời trăn trối ấy cho thấy nỗi lo lắng khôn nguôi của một vị quân vương cuối đời, ngai vàng nhà Lê tuy tạm được Tây Sơn phò trợ, nhưng vận nước đã ở thế nghiêng ngả, khó giữ vững lâu dài.

Nhận định – đánh giá

Các sử gia đời sau nhận định vua Lê Hiển Tông là hình ảnh điển hình của một ông vua yếu đuối, cam chịu nhưng lại may mắn sống lâu và giữ được ngai vàng. Trong hơn bốn thập kỷ trị vì, ông không hề để lại một dấu ấn chính trị nào, mà chỉ nổi bật ở khả năng nhẫn nhịn, khéo giữ mình trước những sóng gió của thời cuộc.

Những bài học từ số phận bi thảm của nhiều vị vua tiền triều kẻ bị truất phế, người bị sát hại đã khiến vua Hiển Tông lựa chọn một thái độ khác: tự thu mình lại, gạt bỏ ý định tranh đoạt thực quyền. Khi Trịnh Khải vừa lên ngôi chúa, binh lính kiêu binh đã ngấm ngầm bàn mưu tôn phù nhà Lê, thậm chí tìm đến khuyên vua nên thừa cơ chấn hưng cơ nghiệp. Nhưng Hiển Tông kiên quyết khước từ. Ông khẳng định rằng mình nhờ thuận theo mệnh trời mới được an vị, không thể mưu tính bằng thủ đoạn của người đời; kẻ nào còn dám nhắc chuyện đó sẽ bị nộp cho chúa trị tội. Đó không phải là sự thiếu quyết đoán, mà là một sự chọn lựa rõ rệt: thà giữ yên thân còn hơn dấn vào hiểm họa.

Chính thái độ ấy khiến ngai vàng đối với vua Lê Hiển Tông không phải là niềm vinh hiển, mà là một gánh nặng. Khi quân Tây Sơn diệt Trịnh, ông từng thở than:

“Trời sai nhà chúa phò ta. Chúa gánh cái lo, ta hưởng cái vui. Nay chúa mất, cái lo lại về ta, ta còn vui gì nữa?”

Câu nói này lột tả tâm thế thật sự của ông: ngai vàng chỉ có ý nghĩa khi còn có người khác đứng ra gánh vác trách nhiệm.

Sử thần triều Nguyễn trong Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục nhận định, Hiển Tông là người nhân hậu, trầm tĩnh, gặp cảnh bị Trịnh Sâm chèn ép cũng chỉ “ngậm miệng mà nhịn”. Khi Tây Sơn ra Bắc phò Lê, ông ngoài mặt vui mừng, nhưng trong lòng thì lo sợ. Ngay cả vua Tự Đức cũng phải thốt lên rằng:

“Chống hùm cửa trước, rước beo cửa sau, thật là nguy hiểm lắm. Hiển Tông từ đầu đến cuối đều phó mặc cho người khác, nhiều lần thoát nạn chỉ vì không dính mắc với thất tình, nhờ thế mới được an toàn đến cuối đời, ấy cũng là may mà thôi.”

Vì thế, nếu nói về tài trị nước, Hiển Tông gần như trống rỗng. Nhưng nếu xét về khả năng sống sót trong bối cảnh một triều đình bị thao túng, ông lại là người thành công hơn hẳn những vị vua trước. Hơn 40 năm ngồi trên ngai vàng, trải qua 4 đời chúa Trịnh là một kỷ lục trong giai đoạn Lê trung hưng, đó cũng là kết quả của lựa chọn sống an phận, thuận theo dòng chảy thời cuộc, không chống lại, cũng chẳng dám nắm lấy.

Tài liệu tham khảo

Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
Lê triều ngọc phả
Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

_________________________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Le Hien Tong (Chinese: 黎顯宗; 20 May 1717 – 10 August 1786), personal name Le Duy Dieu (黎維祧), was the 26th emperor of the Later Le dynasty and the penultimate monarch of the Le Restoration period. He was born into the royal house at a time when the country remained under the control of the Trinh Lords.

Hien Tong was the eldest legitimate son of Le Thuan Tong Jian Emperor and Empress Dao Thi Ngoc Lieu (posthumous title Nhu Thuan Jian Empress). As the eldest son of the principal consort, he was recognized as the legitimate heir of the Le royal clan. After Emperor Thuan Tong died in 1735, state power fell into the hands of Trinh Giang; for political reasons, the throne was passed to Le Duy Than (Emperor Le Y Tong), Hien Tong’s uncle.

In Le dynastic history, Le Hien Tong was both the longest-reigning and the longest-lived monarch of the Later Le, occupying the throne for 46 years and living to the age of 69. Throughout his reign he used a single reign title, Canh Hung (1740–1786).

Historical context

During the Le Restoration, real power at court belonged entirely to the Trinh Lords. Although the Le rulers were honored as Sons of Heaven and sat upon the throne, they had no actual authority. All affairs of state—from appointments and policy to crucial matters such as naming the crown prince, enthroning an empress, or selecting a successor—were decided by the Trinh residence.

After the tragic death of Le Kinh Tong (1619), subsequent Le emperors adopted a stance of submission and self-effacement, not daring to oppose or overstep the Trinh. For more than a century, Le succession remained generally stable, with few major disruptions. However, by the end of Le Du Tong’s reign (1705–1729), as the princes came of age, the Trinh’s heavy-handed interference triggered a series of depositions and enthronements that threw the royal house into disorder.

In 1727, Trinh Cuong forced Le Du Tong to set aside his eldest son Le Duy Tuong and install Le Duy Phuong, the son of the principal consort Trinh Thi, as Crown Prince.

In 1729, Du Tong was compelled to abdicate in favor of Duy Phuong, becoming Retired Emperor; that same year Trinh Cuong died, leaving power to his son Trinh Giang.

In 1732, wishing to overturn his father’s decision, Trinh Giang deposed Le Duy Phuong to the rank of Duke Hon Duc, and elevated Le Duy Tuong to the throne as Emperor Le Thuan Tong.

In April 1735, Thuan Tong died after only three years on the throne. Immediately afterward, Trinh Giang bypassed Le Duy Dieu (the eldest son of Empress Nhu Thuan, already 19 and the legitimate heir) and enthroned Le Duy Than, Thuan Tong’s younger brother, then only 17, as Emperor Le Y Tong.

According to the Dai Viet su ky tuc bien and the Kham dinh Viet su Thong giam Cuong muc, the deeper reason was that Trinh Giang feared the adult Duy Dieu (the future Le Hien Tong) would be difficult to manipulate. Duy Than, by contrast, was the maternal grandson of Vu Thai Phi and had been raised in the Trinh residence, pliable and easily controlled, so Giang chose him and justified it by claiming his “resemblance to the late emperor.”

Not stopping there, to eliminate future threats, Trinh Giang acted brutally: in September 1735 he ordered the execution of the previously deposed ruler Duke Hon Duc Le Duy Phuong.

Thus, before Le Duy Dieu ascended the throne (1740), the Le succession had endured nearly a decade of upheaval and serial depositions, starkly reflecting how weakened and manipulated the Le throne had become under Trinh domination.

In the final years of Trinh Giang’s rule (1729–1740), the northern court fell into turmoil. Trinh Giang indulged in pleasure, neglected governance, tolerated corruption, and levied heavy taxes, plunging the people into misery. The result was a wave of peasant uprisings under the slogan “Support the Le, overthrow the Trinh,” which spread widely across society.

At the same time, several Le princes seized the opportunity to rise against Trinh power, including Le Duy Mat, Le Duy Quy (sons of Le Du Tong, uncles of Duy Dieu), and Le Duy Chuc (son of Le Hy Tong). Amid these disturbances, Le Duy Dieu—the senior grandson of the royal house—was suspected by Trinh Giang and imprisoned.

Facing political crisis, the Trinh were forced to change course. In the first lunar month of 1740, Trinh Giang was compelled to abdicate, and his brother Trinh Doanh succeeded him. Unlike his brother’s hardline approach, Trinh Doanh sought accommodation with the Le royal clan to regain popular support.

He moved Le Duy Dieu (then in custody) to the residence of Marquis Binh Vũ Tat Than, and in the fifth lunar month of 1740 formally forced Le Y Tong to abdicate, enthroning Duy Dieu as Emperor Le Hien Tong. Le Y Tong was honored as Retired Emperor.

Governance

Upon Hien Tong’s accession, actual power lay entirely with Lord Trinh Doanh—a resolute and capable ruler who, over more than a decade, repeatedly crushed peasant rebellions and brought temporary stability to the North.

Under Trinh Doanh, the emperor, though a figurehead, was not threatened with deposition as some predecessors had been, and the Trinh residence outwardly showed him ceremonial respect.

Administrative adjustments (1751): Cosmetic changes were made to the Le court apparatus, such as appointments to head the Six Ministries, the Six Censors, and various court offices. Nevertheless, power remained concentrated in the Trinh residence; Le officials largely held titular posts.

Heir apparent (1753): Trinh Doanh compelled Hien Tong to designate his own eldest son Trinh Sam as Heir, laying the groundwork for succession.

Military review (1754): In an unprecedented gesture, Trinh Doanh invited the emperor to the Red River (Song Nhi) to witness a military review—largely ceremonial, but suggesting a façade of harmony between king and lord.

Funeral of Retired Emperor Le Y Tong (1759): When Y Tong died, ministers requested a three-year mourning period. Hien Tong refused, arguing he inherited orthodoxy from Thuan Tong while Y Tong merely served as interim successor, thus mourning for one year only.

In 1761, a Qing envoy invested Le Hien Tong with the title King of An Nam. Three years later (1764), the emperor named his eldest son Le Duy Vy crown prince, and Trinh Doanh married his daughter Princess Tien Dung to the crown prince to consolidate Le–Trinh ties.

The period under Trinh Doanh was the most stable phase of Hien Tong’s life. Though he lacked real power, the Le court maintained outward dignity while the Trinh controlled all military and civil affairs.

After Trinh Doanh died in the first lunar month of 1767, his eldest son Trinh Sam succeeded as lord with the title Prince Tinh Do. From youth, Trinh Sam harbored deep enmity toward Crown Prince Le Duy Vy, Hien Tong’s eldest son, and soon sought to eliminate him.

In March 1769, Trinh Sam falsely accused Crown Prince Duy Vy of illicit relations with a concubine of Trinh Doanh, forcing Hien Tong to depose and imprison him. Anticipating danger, the crown prince had repeatedly begged his father to intervene, but the emperor, stripped of authority, could only pray helplessly. When Trinh troops surrounded the Eastern Palace, the crown prince fled to plead with the emperor. Hien Tong embraced his son, unwilling to part, but under intense pressure the prince was forced to leave the hall. Trinh Sam, in the emperor’s name, issued an edict reducing Duy Vy to commoner status and jailed him. Duy Vy’s sons—Le Duy Khiem (later Le Chieu Thong), Duy Tru, and Duy Chi—were also arrested. In the eighth month that year, Trinh Sam installed Le Duy Can, Hien Tong’s fourth son, as crown prince because Duy Can was close to and deeply deferential toward Trinh Thai Phi Nguyen; once again the power to enthrone and depose rested entirely with the Trinh. In 1771, Trinh Sam secretly had Duy Vy killed in prison; Hien Tong, grief-stricken, was powerless to save his son.

While in power, Trinh Sam even contemplated abolishing the Le throne and assuming orthodox authority himself. He sent Vu Tran Thieu to the Qing court with a memorial claiming the Le line lacked a worthy successor and requesting that the Qing invest the Trinh lord instead. Vu Tran Thieu, loyal to his sovereign, burned the memorial and committed suicide to preserve his loyalty.

From the late 1770s, the Trinh regime weakened. After Trinh Sam died in 1782, his six-year-old son Trinh Can was made lord (Prince Dien Do). Regency fell to Thai Phi Dang Thi Hue and Hoang Dinh Bao, provoking military discontent. Late that year, arrogant troops (kieu binh) revolted, deposed Trinh Can, and enthroned Trinh Tong.

The situation worsened when, in early 1783, the kieu binh broke open the prisons and freed Le Duy Vy’s sons. They forced the deposition of Crown Prince Duy Can and recognized Le Duy Khiem, Duy Vy’s eldest, as Hien Tong’s legitimate heir. Fearing the kieu binh’s power, Trinh Tong’s faction sought to destroy them.

Early 1784, some soldiers, claiming to “escort the Imperial Grandson back to the palace,” demanded titles for their parents. They gathered in the palace courtyard; the emperor had to issue calming edicts. Trinh Tong, alarmed, had seven kieu binh soldiers beheaded, provoking retaliation: Nguyen Triem was killed, Nguyen Khan and Duong Khuong were driven out. Trinh Tong then plotted to ally the four regional garrisons to annihilate the Thanh–Nghe troops, but the plan was exposed; the rebels tightened control over the Trinh residence, immobilizing him. The insurgents even planned to set fire to the capital, raise the banner “Support the Le, destroy the Trinh,” and prepare boats to escort the emperor to Thanh Hoa—plans that ultimately failed when the provinces stood down.

Thus, in Le Hien Tong’s final years, the northern court was trapped in factional struggles between Trinh groups and the kieu binh. The emperor held only a nominal role, could no longer decide great affairs, and witnessed his descendants harmed, the court in chaos, and real power disintegrating even within the Trinh residence.

Family

Father: Le Thuan Tong, Jian Emperor.

Mother: Nhu Thuan Jian Empress.

Consorts

Empress Trinh Thuan Tran Thi Ngoc Cau: principal consort; mother of Eldest Prince Le Duy Luc and Crown Prince An Dinh Le Duy Vy. She died early; after her son was deposed she was stripped of her golden investiture, but later her grandson Le Chieu Thong restored her title.

Concubine of Second Rank (Chieu Nghi) Nguyen Thi Ngoc Huyen: from Phu Ninh, Ha Duong canton, Tu Son prefecture (now Ninh Hiep, Gia Lam, Hanoi); eldest daughter of Nguyen Dinh Giai. Though only a Chieu Nghi and not principal consort, later generations honored her as Imperial Dowager Mother, as she was the mother of Princess Le Thi Ngoc Han—the Northern Palace Empress of Emperor Quang Trung of the Tay Son.

Chieu Nghi Nguyen Thi Dieu: a compatriot of Ngoc Huyen; mother of Princess Le Thi Ngoc Binh, Empress of Emperor Canh Thinh (Tay Son), later Consort Than Duc under the Nguyen.

Chieu Nghi Nguyen Thi Diem.

Other palace women—Nguyen Thi Duong, Le Thi Thanh, Le Thi Thinh, Hoang Thi Thu, Nguyen Thi Bai, Nguyen Thi Nghien, Nguyen Thi Vien, Trinh Thi Ngan, Nguyen Thi Dieu, Nguyen Thi Chi, Dao Thi Toai, Nguyen Thi Khanh, Dao Thi Minh, Nguyen Thi Nghieu, Nguyen Thi Phuc, Cao Thi Toan, Nguyen Thi Lan, Nguyen Thi Dien, etc.—helped maintain a large harem.

Palace Lady Nguyen Thi Hien (1755–1804).

Issue

Eldest Prince Le Duy Luc (1743–?): son of Empress Trinh Thuan; created Duke; died early without heirs.

Crown Prince An Dinh Le Duy Vy (1745–1772): son of Empress Trinh Thuan; once made crown prince but murdered on orders of Trinh Sam; father of Le Chieu Thong; posthumously honored Huu Tong Emperor.

Duke Sung Nhuong Le Duy Can (1749–?): son of palace woman Le Thi Thanh; made Crown Prince (1769–1783), later deposed and demoted.

Le Duy Lu, Le Duy Lan, Le Duy Hoi: punished harshly (legs cut off) by Le Chieu Thong for ties to Tay Son generals.

Le Duy Van (1771–1795): son of Dao Thi Toai; raised troops against the Tay Son, failed, and was forced to commit suicide.

Princess Quynh Anh Le Thi Ngoc Du: daughter of Dao Thi Minh.

Le Thi Ngoc Quynh: married Ngoan Trung Marquis Nguyen Gia Co (1745–1779).

Le Thi Ngoc Han (1770–1799): daughter of Chieu Nghi Nguyen Thi Ngoc Huyen; married Emperor Quang Trung; famed as Northern Palace Empress of the Tay Son and left many literary works.

Le Thi Ngoc Binh (1785–1810): daughter of Chieu Nghi Nguyen Thi Dieu; Empress of Emperor Canh Thinh (Tay Son), later a secondary consort of Emperor Gia Long of the Nguyen.

Final years

In the 7th lunar month of 1786, Nguyen Hue marched north under the banner “Support the Le, destroy the Trinh,” defeated Trinh Khai, and ended the Trinh’s two-century domination. At the time, Le Hien Tong was gravely ill, attended day and night by princes and palace women in Van Tho Hall. Hearing the rumble of elephants and horses as the Tay Son entered the capital, the emperor, fearing an assault, tried to rise and withdraw elsewhere. But upon receiving a respectful memorial from the Tay Son general—first inquiring after his health and then requesting an audience—he was somewhat reassured.

Soon after, the emperor summoned Nguyen Hue. In Van Tho Hall, Hien Tong ordered a royal couch placed beside his own for Nguyen Hue to sit; Nguyen Hue repeatedly declined, only perching at the mat’s edge when the emperor insisted. There Nguyen Hue clearly stated his policy of overthrowing the Trinh to uphold the Le. Through the recommendation and mediation of Nguyen Huu Chinh, the emperor married Princess Le Ngoc Han to Nguyen Hue and summoned ministers such as Phan Le Phien, Uong Si Dien, Tran Cong Thuóc, and more than ten others to court to deliberate state affairs.

Not long after, Nguyen Hue requested to present the registers of troops and households. The emperor struggled to rise and personally appeared in Kinh Thien Hall to receive them. There, Hien Tong issued an edict announcing reunification, notifying the capital and the provinces that the court had regained authority and the realm was once again united.

But his strength was spent. On the 17th day of the 7th lunar month, year Binh Ngo (10 August 1786), Le Hien Tong passed away in Van Tho Hall, aged 70, after a reign of 47 years. He was buried at Ban Thach Tomb.

Before his last breath, the emperor summoned Imperial Grandson Le Duy Khiem (later Le Chieu Thong) to his bedside and advised:

“Soon, morning or evening, I will lay down this burden. Affairs of state thereafter rest with you; you must think carefully. Troops from another region are still stationed in the capital; the transmission of the throne is of the utmost gravity. You must consult with the Grand Marshal; do not act precipitately.”

These final words reveal the deep anxieties of a ruler at life’s end: although the Le throne was temporarily supported by the Tay Son, the nation’s fortunes had tilted and could not long be steadied.

Assessments

Later historians portray Le Hien Tong as the archetype of a weak, acquiescent king who nevertheless was fortunate to live long and keep his throne. Over more than four decades, he left no significant political imprint, distinguished chiefly by patience and self-preservation amid the tempests of his age.

The tragic fates of earlier rulers—some deposed, others murdered—led Hien Tong to choose differently: he withdrew and abandoned any thought of seizing real power. When Trinh Khai first became lord, kieu binh soldiers covertly plotted to champion the Le and even urged the emperor to seize the opportunity to restore royal authority. Hien Tong firmly refused, declaring that he sat by Heaven’s mandate and would not scheme by worldly tricks; anyone who broached the subject would be handed over to the Trinh for punishment. This was not indecision but a deliberate choice: better to preserve himself than plunge into peril.

Thus the throne, for Le Hien Tong, was more burden than glory. When the Tay Son destroyed the Trinh, he lamented:

“Heaven appointed the Lord to support me. The Lord bore the worries; I enjoyed the ease. Now the Lord is gone, the worries return to me—what joy is left?”

The remark lays bare his true mindset: the throne had meaning only so long as someone else shouldered responsibility.

Nguyen-dynasty historians in the Kham dinh Viet su Thong giam Cuong muc judged Hien Tong humane and composed, who, even when oppressed by Trinh Sam, merely “held his tongue and endured.” When the Tay Son came north to “support the Le,” he outwardly rejoiced but inwardly feared. Even Emperor Tu Duc exclaimed:

“To fend off the tiger at the front door and invite the leopard in the back is peril indeed. From beginning to end, Hien Tong left matters to others; he escaped danger many times only because he was not ensnared by passions, thus remaining safe to the end—fortunate, nothing more.”

By statecraft, Hien Tong contributed little. But judged by survival within a court under domination, he fared better than his predecessors: more than forty years on the throne spanning four Trinh lords—a record of the Le Restoration—was the outcome of choosing to live quietly, go with the current, neither resisting nor daring to grasp power.

References

Quynh Cu & Do Duc Hung (2001), Cac trieu dai Viet Nam, Thanh Nien Publishing.
Phan Huy Chu (2007), Lich trieu hien chuong loai chi, Giao Duc Publishing.
Le Quy Don (1993), Dai Viet thong su, Dong Thap General Publishing.
Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Si Lien, … (1993), Dai Viet su ky toan thu, Social Sciences Publishing.
Le Tung, Dai Viet thong giam tong luan, The Nom Preservation Society.
Le trieu ngoc pha.
Tran Trong Kim (1943), Viet Nam su luoc, Bac Thanh Printing House.
Quoc su quan trieu Nguyen (1962), Dai Nam thuc luc tien bien, Su Hoc Publishing.
Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham dinh Viet su Thong giam Cuong muc, Giao Duc Publishing.

_________________________

Tiếng Pháp (français’)

Origines

Le Hien Tong (chữ Hán : 黎顯宗, 20 mai 1717 – 10 août 1786), nom de temple Le Duy Dieu (黎維祧), fut le 26ᵉ empereur de la dynastie Hau Le et l’avant-dernier souverain de la période Le trung hung. Il naquit au sein de la famille impériale alors que le pays demeurait sous le contrôle de la résidence des seigneurs Trinh.

Hien Tong était le fils aîné légitime de l’empereur Le Thuan Tong Gian hoang de et de l’impératrice Dao Thi Ngoc Lieu (soit Nhu Thuan Gian hoang hau). En tant que fils aîné de l’épouse principale, il fut reconnu comme l’héritier orthodoxe de la maison Le. À la mort de son père en 1735, le gouvernement tomba aux mains de Trinh Giang et, pour des raisons politiques, le trône fut transmis à Le Duy Than (c’est-à-dire Le Y Tong), son oncle.

Dans l’histoire, Le Hien Tong est le souverain ayant régné le plus longtemps et ayant vécu le plus longtemps de la dynastie Hau Le : 46 ans de règne et 69 ans de vie. Pendant tout son règne, il n’utilisa qu’une seule ère, Canh Hung (1740-1786).

Contexte historique

Durant la période Le trung hung, le pouvoir effectif de la cour résida entièrement entre les mains des seigneurs Trinh. Les empereurs Le, bien que toujours honorés comme Fils du Ciel et assis sur le trône, n’avaient aucune autorité réelle. Toutes les affaires d’État — nominations, promulgation des politiques, et même les questions majeures telles que l’institution du prince héritier, la désignation de l’impératrice ou le choix du successeur — étaient décidées par la résidence des Trinh.

Depuis la mort tragique de l’empereur Le Kinh Tong (1619), les souverains qui suivirent adoptèrent l’attitude de la soumission et de la prudence, n’osant ni s’opposer ni outrepasser les Trinh. Durant plus d’un siècle, la succession des Le demeura globalement stable. Toutefois, vers la fin du règne de Le Du Tong (1705-1729), à mesure que les princes grandissaient, l’ingérence brutale des Trinh déclencha une série de dépositions et d’intronisations qui plongèrent la famille impériale dans le désordre.

En 1727, le seigneur Trinh Cuong contraignit Le Du Tong à abandonner son fils aîné Le Duy Tuong pour établir Le Duy Phuong, fils de l’épouse principale Trinh Thi, comme prince héritier.

En 1729, Du Tong fut forcé d’abdiquer en faveur de Duy Phuong, devenant Thai thuong hoang (empereur retiré). La même année, Trinh Cuong mourut et légua le pouvoir à son fils Trinh Giang.

En 1732, Trinh Giang, souhaitant revenir sur la décision de son père, déposa Le Duy Phuong au rang de Hon Duc cong, puis éleva Le Duy Tuong sur le trône, soit l’empereur Le Thuan Tong.

En avril 1735, Thuan Tong mourut après seulement trois ans de règne. Immédiatement, Trinh Giang choisit non pas Duy Dieu (fils aîné légitime de l’impératrice Nhu Thuan, déjà adulte à 19 ans), mais établit Le Duy Than, frère cadet de Thuan Tong, âgé de 17 ans, sous le nom de Le Y Tong.

Selon le Dai Viet su ky tuc bien et le Kham dinh Viet su Thong giam Cuong muc, ce choix s’expliquait par la crainte de Trinh Giang qu’un Duy Dieu déjà mûr fût difficile à manipuler. À l’inverse, Duy Than, petit-fils de Vu Thai phi, élevé depuis l’enfance dans la résidence des Trinh, docile et facile à contrôler, fut préféré ; on invoqua de surcroît son « visage semblable à celui du défunt empereur » pour légitimer la décision.

Ne s’arrêtant pas là, pour prévenir tout risque, Trinh Giang agit avec brutalité : en septembre 1735, il fit exécuter l’ancien souverain déposé Hon Duc cong Le Duy Phuong.

Ainsi, avant l’accession de Le Duy Dieu (1740), la succession au sein de la maison Le avait connu près d’une décennie de bouleversements et de dépositions, illustrant l’extrême affaiblissement et la manipulation du trône Le par le pouvoir des Trinh.

Dans les dernières années du règne du seigneur Trinh Giang (1729-1740), le Dang Ngoai (Nord) sombra dans le désordre. Trinh Giang menait une vie de plaisirs, négligeant le gouvernement, laissant prospérer la corruption et les lourds impôts, accablant la population. Il s’ensuivit des soulèvements paysans arborant le mot d’ordre « Phu Le diet Trinh » (soutenir les Le, abattre les Trinh), qui prirent l’ampleur d’un vaste mouvement social.

Parallèlement, plusieurs princes Le profitèrent de l’occasion pour se dresser contre l’autorité des Trinh, dont Le Duy Mat, Le Duy Quy (fils de Le Du Tong, oncle de Duy Dieu) et Le Duy Chuc (fils de Le Hy Tong). À cause de ces troubles, Le Duy Dieu (petit-fils aîné de la lignée) fut lui aussi suspecté par Trinh Giang et emprisonné.

Face à la crise politique, la maison Trinh dut changer de cap. En janvier 1740, Trinh Giang fut forcé d’abdiquer ; son frère Trinh Doanh prit sa place. À l’opposé de la ligne dure de son aîné, Trinh Doanh adopta une politique de conciliation avec la famille Le afin de regagner les cœurs.

Il fit conduire Le Duy Dieu (alors détenu) en refuge chez Vu Tat Than, duc de Binh, puis, en mai 1740, obligea l’empereur Le Y Tong à abdiquer et établit Duy Dieu sur le trône, sous le nom de Le Hien Tong. Le Y Tong reçut le titre d’empereur retiré.

Gouvernement

Dès l’accession de Hien Tong, le gouvernement fut entièrement aux mains du seigneur Trinh Doanh. Dirigeant énergique et habile, il réprima à plusieurs reprises, en un peu plus d’une décennie, les insurrections paysannes, rétablissant provisoirement l’ordre au Dang Ngoai.

Sous Trinh Doanh, l’empereur, bien que réduit à une dignité honorifique, ne fut pas menacé de déposition comme certains prédécesseurs et fut même respecté en apparence par la résidence des Trinh.

Réforme du système administratif (1751) : quelques ajustements formels furent introduits dans l’appareil Le (nomination des chefs des Six Ministères, des Six Censeurs et des hauts dignitaires). Le pouvoir demeura toutefois concentré chez les Trinh ; les mandarins Le n’occupèrent que des charges symboliques.

Institution du prince héritier (1753) : Trinh Doanh contraignit Hien Tong à établir son fils aîné Trinh Sam comme The tu, préparant ainsi la succession.

Revue des troupes (1754) : fait sans précédent, Trinh Doanh invita l’empereur sur la rivière Nhi pour assister à une revue militaire — démonstration surtout protocolaire, mais signe d’une entente de façade.

Funérailles de l’empereur retiré Le Y Tong (1759) : à la mort de Y Tong, les grands demandèrent trois ans de deuil ; Hien Tong refusa, arguant qu’il tenait la légitimité de Thuan Tong, tandis que Y Tong n’avait fait qu’assurer un intérim ; un an de deuil suffirait.

En 1761, des envoyés Qing conférèrent à Le Hien Tong le titre d’An Nam quoc vuong. Trois ans plus tard (1764), l’empereur établit son fils aîné Le Duy Vy comme prince héritier ; Trinh Doanh maria sa fille, la princesse Tien Dung, au prince héritier, afin de consolider l’axe Le-Trinh.

La période sous Trinh Doanh peut être vue comme la plus stable du règne de Hien Tong : l’empereur ne détenait pas le pouvoir effectif, mais la cour Le conservait une façade de prestige, tandis que la résidence des Trinh contrôlait l’ensemble des affaires militaires et civiles.

À la mort de Trinh Doanh en janvier 1767, son fils aîné Trinh Sam lui succéda, titré Tinh Do vuong. Depuis l’enfance, Trinh Sam nourrissait une profonde animosité envers le prince héritier Le Duy Vy, fils aîné de Le Hien Tong ; sitôt au pouvoir, il chercha à l’évincer.

En mars 1769, Trinh Sam accusa Duy Vy d’adultère avec une concubine de Trinh Doanh, puis obligea Hien Tong à le déposer et à l’emprisonner. Prévoyant le piège, Duy Vy avait supplié son père d’intervenir, mais l’empereur, dépossédé de toute autorité, ne put que prier le Ciel. Quand les troupes Trinh assiégèrent la résidence du prince, celui-ci courut implorer le roi ; Hien Tong l’étreignit sans vouloir s’en séparer, mais sous la pression, Duy Vy dut sortir. Trinh Sam, au nom du souverain, le déclara roturier et l’enferma. Les fils de Duy Vy — Le Duy Khiem (futur Le Chieu Thong), Duy Tru et Duy Chi — furent également arrêtés. En août de la même année, Trinh Sam établit Le Duy Can, quatrième fils de Hien Tong, comme prince héritier, Duy Can étant très proche de Trinh Thai phi Nguyen thi. Le pouvoir de déposer et d’instituer demeurait entièrement aux mains des Trinh. En 1771, Trinh Sam fit secrètement assassiner Duy Vy en prison ; Hien Tong, accablé, demeura impuissant.

Durant son pouvoir, Trinh Sam envisagea d’abolir la maison Le et d’assumer directement la légitimité. Il envoya Vu Tran Thieu porter un mémoire à la cour Qing, prétendant que la lignée Le n’avait plus d’héritier digne, et sollicitant pour le seigneur Trinh un titre royal. Vu Tran Thieu, loyaliste, brûla le mémoire et se donna la mort pour rester fidèle.

À la fin des années 1770, la puissance des Trinh déclina. Après la mort de Trinh Sam en 1782, son jeune fils de six ans, Trinh Can, fut établi seigneur (Dien Do vuong). La régence tomba aux mains de Dang thi Hue (princesse douairière) et de Hoang Dinh Bao, suscitant l’exaspération des troupes. À la fin de l’année, les kieu binh (soldats arrogants) se révoltèrent, déposèrent Trinh Can et installèrent Trinh Tong.

La situation empire encore quand, début 1783, les kieu binh brisent les prisons et libèrent les fils de Le Duy Vy. Ils forcent la déposition du prince héritier Duy Can et reconnaissent Le Duy Khiem, fils aîné de Duy Vy, comme héritier légitime de Hien Tong ; le camp de Trinh Tong, craignant l’emprise des kieu binh, cherche à les éliminer.

Début 1784, des soldats, se réclamant de « ramener le petit-fils impérial au palais », demandent titres pour leurs parents, envahissent la cour pour solliciter des faveurs. Le roi doit publier un édit d’apaisement. Trinh Tong, inquiet, fait exécuter sept soldats ; les kieu binh se vengent aussitôt : ils tuent Nguyen Triem, chassent Nguyen Khan et Duong Khuong. Trinh Tong tente de coaliser les troupes des quatre provinces contre les soldats Thanh-Nghe, mais son plan est découvert ; les kieu binh renforcent leur emprise sur la résidence des Trinh. Les insurgés envisagent même d’incendier la capitale, brandissant l’étendard « phu Le diet Trinh », et de préparer des bateaux pour ramener le roi à Thanh Hoa ; finalement, les garnisons se retirent et le projet avorte.

Ainsi, dans les dernières années de Hien Tong, la cour du Dang Ngoai est prise dans un tourbillon de luttes entre factions Trinh et kieu binh. Le roi n’occupe plus qu’un rôle nominal, incapable de décider des grandes affaires, témoin de l’assassinat de ses descendants, du désordre de la cour et de la dissolution du pouvoir réel au sein même de la résidence des Trinh.

Famille

Père : Le Thuan Tong Gian hoang de.

Mère : Nhu Thuan Gian hoang hau.

Harem

Trinh Thuan hoang hau Tran Thi Ngoc Cau : épouse principale, mère de l’aîné princier Le Duy Luc et du prince héritier An Dinh Le Duy Vy. Décédée tôt ; après la déchéance de son fils, son sceau d’or fut retiré, mais son petit-fils Le Chieu Thong lui restitua plus tard ses titres.

Chieu nghi Nguyen Thi Ngoc Huyen : originaire de la commune Phu Ninh, canton Ha Duong, préfecture Tu Son (aujourd’hui Ninh Hiep, Gia Lam, Hanoï), fille aînée de Nguyen Dinh Giai. Elle ne fut que Chieu nghi (et non épouse principale), mais la postérité la vénéra comme Hoang mau hau, car mère de Le Thi Ngoc Han, impératrice du Nord de l’empereur Quang Trung (Tây Son).

Chieu nghi Nguyen Thi Dieu : compatriote de Ngoc Huyen ; mère de la princesse Le Thi Ngoc Binh — impératrice de Canh Thinh (Tây Son), devenue ensuite Than Duc phi sous les Nguyen.

Chieu nghi Nguyen Thi Diem.

Autres dames du palais : Nguyen Thi Duong, Le Thi Thanh, Le Thi Thinh, Hoang Thi Thu, Nguyen Thi Bai, Nguyen Thi Nghien, Nguyen Thi Vien, Trinh Thi Ngan, Nguyen Thi Dieu, Nguyen Thi Chi, Dao Thi Toai, Nguyen Thi Khanh, Dao Thi Minh, Nguyen Thi Nghieu, Nguyen Thi Phuc, Cao Thi Toan, Nguyen Thi Lan, Nguyen Thi Dien, etc., qui contribuèrent à la taille du harem.

Cung tan Nguyen Thi Hien (1755-1804).

Descendance

Le Duy Luc (1743-?) : fils de Trinh Thuan hoang hau, titré Quan cong, mort jeune sans héritier.

An Dinh thai tu Le Duy Vy (1745-1772) : fils de Trinh Thuan hoang hau, établi prince héritier puis victime des machinations de Trinh Sam ; père de Le Chieu Thong, reçu à titre posthume comme Huu Tong hoang de.

Sung Nhuong cong Le Duy Can (1749-?) : fils de la concubine Le Thi Thanh ; établi prince héritier (1769-1783), puis déposé et rétrogradé.

Le Duy Lu, Le Duy Lan, Le Duy Hoi : punis cruellement (amputation des jambes) par Le Chieu Thong en raison de leurs liens avec les généraux Tay Son.

Le Duy Van (1771-1795) : fils de Dao Thi Toai, se souleva contre les Tay Son ; vaincu, contraint au suicide.

Quynh Anh cong chua Le Thi Ngoc Du : fille de Dao Thi Minh.

Le Thi Ngoc Quynh : mariée à Ngoan Trung hau Nguyen Gia Co (1745-1779).

Le Thi Ngoc Han (1770-1799) : fille de Chieu nghi Nguyen Thi Ngoc Huyen, épouse de Quang Trung ; célèbre Bac cung hoang hau de Tay Son, auteure de nombreux ouvrages.

Le Thi Ngoc Binh (1785-1810) : fille de Chieu nghi Nguyen Thi Dieu, impératrice de Canh Thinh (Tây Son), devenue ensuite Thu phi de l’empereur Gia Long (Nguyen).

Fin de règne

En mois 7 lunaire 1786, Nguyen Hue marcha vers le Nord sous le mot d’ordre « phu Le diet Trinh », vainquit Trinh Khai et mit fin au despotisme Trinh de plus de deux siècles. À ce moment, Hien Tong était gravement malade, constamment assisté par princes et dames au dien Van Tho. À l’annonce de l’entrée des Tay Son dans la capitale, au vacarme des éléphants et des chevaux, le roi, croyant à une menace, voulut péniblement se lever pour se déplacer. Mais, recevant un mémoire des généraux Tay Son, respectueux, demandant d’abord de ses nouvelles et sollicitant ensuite une audience, il se rassura.

Peu après, le roi convoqua Nguyen Hue. Au dien Van Tho, Hien Tong fit placer à côté de son lit un siège impérial pour Nguyen Hue ; celui-ci refusa à plusieurs reprises, ne s’asseyant qu’au bord du tapis sur l’insistance du roi. Nguyen Hue y exposa clairement son programme : abattre les Trinh et soutenir la maison Le. À la recommandation et par l’entremise de Nguyen Huu Chinh, Hien Tong maria la princesse Le Ngoc Han à Nguyen Hue, et convoqua les grands comme Phan Le Phien, Uong Si Dien, Tran Cong Thuoc et plus d’une dizaine de ministres pour délibérer.

Bientôt, Nguyen Hue demanda la cérémonie de remise des registres civils et militaires ; le roi se redressa avec effort et siégea au dien Kinh Thien pour recevoir l’hommage. Hien Tong publia alors un édit d’unification, informant capitale et provinces que le pouvoir revenait à la cour et que l’empire était de nouveau rassemblé.

Mais sa santé était épuisée. Le 17 du mois 7 lunaire de l’année Binh Ngo (10 août 1786), Hien Tong mourut au dien Van Tho, à 70 ans, après 47 ans de règne. Il fut inhumé au mausolée de Ban Thach.

Avant d’expirer, il fit appeler le Hoang thai ton Le Duy Khiem (futur Le Chieu Thong) au chevet et le chargea :

« Je déposerai bientôt mon fardeau. Les affaires du pays seront désormais entre tes mains. Réfléchis-y d’arrache-pied. Mais puisque des troupes d’une autre région stationnent encore dans la capitale, la transmission du trône est une grande affaire : tu dois absolument en délibérer avec le nguyen soai, et ne point agir à la hâte. »

Ces dernières paroles révèlent l’inquiétude d’un souverain en fin de vie : bien que la cour Le fût provisoirement soutenue par les Tay Son, la destinée du pays penchait déjà, difficile à stabiliser.

Appréciations

Les historiens postérieurs voient en Le Hien Tong l’image type d’un souverain faible et résigné, mais qui eut la chance de vivre longtemps et de conserver le trône. En plus de quatre décennies de règne, il ne laissa aucune marque politique majeure, se distinguant surtout par sa patience et son art de se préserver au milieu des tourments.

Les leçons tirées du sort tragique de nombreux prédécesseurs — déposés ou assassinés — poussèrent Hien Tong à se retirer et à renoncer à toute quête de pouvoir effectif. À l’avènement de Trinh Khai, des kieu binh complotaient secrètement pour restaurer la maison Le et incitèrent le roi à profiter de l’occasion pour relever la dynastie ; Hien Tong refusa fermement. Il affirma que, placé sur le trône par l’ordre du Ciel, il ne pouvait user des ruses du monde ; quiconque évoquerait encore ce sujet serait livré au seigneur pour châtiment. Ce n’était pas indécision, mais un choix : mieux valait la sécurité que de s’exposer au péril.

De ce fait, le trône ne fut pas pour Le Hien Tong un honneur, mais un fardeau. Quand les Tay Son abattirent les Trinh, il soupira :

« Le Ciel avait chargé le seigneur de me soutenir. Le seigneur assumait les soucis, et moi les joies. À présent, le seigneur n’est plus, les soucis me reviennent : quelle joie me reste-t-il ? »

Cette phrase dévoile sa véritable disposition : le trône n’avait de sens que si d’autres en supportaient la responsabilité.

Les historiens des Nguyen, dans le Kham dinh Viet su Thong giam Cuong muc, estiment Hien Tong bienveillant et posé ; face aux brimades de Trinh Sam, il « gardait le silence et supportait ». Lorsque les Tay Son vinrent au Nord soutenir les Le, il afficha la joie mais conçut la crainte. Même l’empereur Tu Duc s’exclama :

« Repousser le tigre par la porte de devant et inviter la panthère par la porte de derrière, c’est bien périlleux. Hien Tong, du début à la fin, s’en remit aux autres ; s’il échappa plusieurs fois au danger, c’est qu’il n’était pas gouverné par ses passions : ainsi survécut-il jusqu’à la fin — simple chance. »

Ainsi, s’agissant d’art de gouverner, Hien Tong laissa peu de choses ; mais en matière de survie au sein d’une cour manipulée, il surpassa ses prédécesseurs. Plus de quarante ans sur le trône à travers quatre seigneurs Trinh : un record de la période Le trung hung, fruit d’un choix d’obéissance au cours des choses, sans résistance ni prise de pouvoir.

Références

Quynh Cu, Do Duc Hung (2001), Cac trieu dai Viet Nam, Nxb Thanh Nien.
Phan Huy Chu (2007), Lich trieu hien chuong loai chi, Nxb Giao duc.
Le Quy Don (1993), Dai Viet thong su, Nxb Tong hop Dong Thap.
Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Si Lien, … (1993), Dai Viet su ky toan thu, Nxb Khoa hoc Xa hoi.
Le Tung, Dai Viet thong giam tong luan, Hoi Bao ton di san chu Nom.
Le trieu ngoc pha.
Tran Trong Kim (1943), Viet Nam su luoc, Nha in Bac Thanh.
Quoc su quan trieu Nguyen (1962), Dai Nam thuc luc tien bien, Nxb Su hoc.
Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nxb Giao duc.

__________________________

Tiếng Trung (中文)

身世

黎顯宗（1717年5月20日—1786年8月10日），名讳黎維祧，为后黎朝第二十六位皇帝，亦为黎中兴时期的倒数第二位君主。其生于宗室之中，而国家实为鄭府所控制。

顯宗为黎純宗簡皇帝与皇后陶氏玉柳（即孺顺簡皇后）之嫡长子。因系正室所出长子，故被尊为黎氏宗室之正统。1735年其父純宗崩后，朝政落入鄭綱之手，出于政治考量，帝位转授其叔黎維慎（即黎懿宗）。

史载，黎顯宗为后黎朝在位最久且寿命最长之君：在位四十六年，享年六十九。其在位始终仅用一一“景興”（1740—1786）年号。

历史背景

黎中兴时期，朝廷实权尽归鄭主。诸黎帝虽仍尊为天子，居御座，却毫无实权。自官员任免、政令发布，乃至立太子、立皇后、择储等大事，皆由鄭府决断。

自黎敬宗（1619年）之悲剧后，历代诸帝多采取退让自保之态，不敢违拗鄭氏。百余年间，黎室传位大体平稳，少有巨变。然至黎裕宗末（在位1705—1729），诸王子渐长，鄭氏粗暴干预，致屡起废立，宗室由此骚然。

1727年，鄭綱迫裕宗废其长子黎維祥，而立正室鄭氏所生之子黎維芳为皇太子。

1729年，裕宗被迫禅位于維芳，自为太上皇。同年，鄭綱卒，其子鄭江承权。

1732年，鄭江欲翻父所为，遂废維芳为婚德公，复立黎維祥为帝，即黎純宗。

1735年四月，純宗仅三载而崩。其后，鄭江不择嫡长且年已十九之維祧（孺顺皇后嫡长）为嗣，反立純宗之弟、年仅十七之黎維慎为帝，即黎懿宗。

据《大越史记续编》与《欽定越史通鑑綱目》，鄭江之选择，实因惧維祧已长成，不易操控；而維慎为武太妃之外孙，自幼养于鄭府，性情驯顺、易于制御。鄭江并以“仪貌似先帝”为辞，以资粉饰。

且不止于此，为绝后患，鄭江于1735年九月命杀前帝婚德公黎維芳。

是以，在黎維祧登极（1740）之前，黎廷继统已历近十年之震荡与连番废立，分明映照出在鄭府权力之下，黎室王位之极度衰弱与受制。

鄭江（1729—1740）晚年在位之际，北方（昇龙一带）政局紊乱。鄭江耽于逸乐，不理国政，听任贪腐、徭赋繁重，民不聊生。于是多地揭竿而起，高举“扶黎灭鄭”之号，遂成社会之大潮。

同时，黎室多位宗亲亦乘机反鄭，如黎維密、黎維規（裕宗之子、維祧之叔）与黎維祝（黎熙宗之子）。因此，嫡孙維祧亦为鄭江所疑，遭缧绁。

政局日危，鄭氏内部不得不变。1740年正月，鄭江被迫退位，其弟鄭營继任。与其兄强横之策相反，鄭營转而与黎室和解，以收人心。

鄭營先将尚在囚之黎維祧移居于丙郡公武悉慎之第，继而于1740年五月迫黎懿宗让位，立維祧为帝，即黎顯宗；懿宗尊为太上皇。

施政生涯

顯宗登极之初，政柄尽归鄭營。此鄭主手段强硬、颇有谋略，十余年间屡平农民起义，使北方局面暂得安定。

在鄭營执政期，皇帝虽仅握虚位，然不若先朝诸帝动辄遭废，且名义上受鄭府敬重。

官制小革（1751）：对黎廷体制作若干形式性调整，如设补六部、六科与诸卿士首长，然权力仍集中鄭府，黎廷群官多为空衔。

立世子（1753）：鄭營迫顯宗立其长子鄭森为世子，为其后承嗣铺路。

阅兵（1754）：破天荒之举，鄭營邀帝临二河观阅兵。此举虽属炫示，亦示君臣表面和好。

懿宗丧礼（1759）：太上皇懿宗薨，群臣请三年服。顯宗拒之，以己承正统自純宗，而懿宗仅权摄，遂只行一年之丧。

1761年，清廷遣使册封黎顯宗为“安南国王”。三年后（1764），帝立长子黎維瑋为太子；鄭營以其女仙容郡主妻太子，以固黎—鄭关系。

总观鄭營在政之年，可谓顯宗生平最为安稳之段。虽不握实权，然黎廷体面尚存，而军政皆由鄭府总辖。

1767年正月，鄭營卒，长子鄭森继位，封靖都王。鄭森自少即与太子黎維瑋（顯宗长子）深有隙，甫执政即有除之之念。

1769年三月，鄭森罗织“太子维瑋私通鄭營嫔御”之罪，逼顯宗废储并下狱。太子早知祸机，多次恳请父帝设法挽回，然帝仅得仰天祷告，无力回天。鄭兵围东宫，太子走投父前，帝抱子不忍释，终迫于强权，太子出殿。继而鄭森以帝名诏废維瑋为庶民，下狱。維瑋诸子黎維謙（后为黎昭統）、維廚、維枝亦同被拘。至是年八月，鄭森立顯宗第四子黎維近为太子，盖維近与鄭太妃阮氏交好，极其恭敬。废立之权再示全归鄭主。1771年，鄭森密令狱杀維瑋，顯宗悲痛莫及，不能救子。

鄭森在位时，曾萌废黎自立之念，令武陳紹奉表入清，称黎后无可继承者，请清帝册封鄭主。武陳紹忠直，遂焚表自尽，以全忠义。

自1770年代末，鄭府权势日衰。鄭森卒于1782年，其幼子年六岁之鄭簡被立为主，即奠都王，政务由太妃鄧氏慧与黃廷保操持，军中多不服。岁末，骄兵作乱，废鄭簡，立鄭宗。

1783年初，骄兵又破狱，释黎維瑋诸子，强行废太子維近，立維瑋长子黎維謙为顯宗之正统继承者。鄭宗一派惧骄兵跋扈，图之以除。

1784年初，有军士擅以“迎皇孙入宫”之名，请封其父母，拥入殿庭求封。帝不得已下诏抚谕。鄭宗忧其影响，与党羽斩七名骄兵。骄兵立报复：杀阮瞻，逐阮侃与楊匡。后鄭宗谋合四镇军以歼清—义（清化、义安）兵，事泄，被骄兵严控府邸，不能动。乱兵又拟纵火京城，高举“扶黎灭鄭”，备舟迎帝赴清化，终因诸镇罢兵未果。

于是，顯宗末年，北方朝局旋于鄭氏诸派与骄兵之争。皇帝仅存名义之位，已无决大政之力，目睹子孙被害、朝纲紊乱，而实权在鄭府亦日益解体。

家属

父：黎純宗簡皇帝。

母：孺顺簡皇后。

后宫

貞顺皇后陳氏玉球：正室，皇长子黎維力与安定太子黎維瑋之母。早卒；其子被废后曾被削金册，后由皇孙黎昭統复其尊号。

昭儀阮氏玉玄：府寧社、下陽總、慈山府人（今河内嘉林縣寧協社）。阮廷階之长女。原仅居昭儀位，非正室；后世尊为皇母后，以其为北宫皇后黎氏玉珩（西山光中帝正后）之生母。

昭儀阮氏調：与昭儀玉玄同乡。公主黎氏玉平之母——其为西山景盛帝皇后，后入阮朝为慎德妃。

昭儀阮氏艷。

诸宫人：阮氏陽、黎氏清、黎氏盛、黃氏鼠、阮氏牌、阮氏硯、阮氏園、鄭氏銀、阮氏妙、阮氏芝、陶氏遂、阮氏珩、陶氏明、阮氏饒、阮氏福、高氏纂、阮氏蘭、阮氏田等，共襄后宫繁衍。

宮嬪阮氏嫻（1755—1804）。

后嗣

皇长子黎維力（1743—？）：貞顺皇后所生，封郡公，早卒无嗣。

安定太子黎維瑋（1745—1772）：貞顺皇后所生，曾立为太子，后为鄭森所害；黎昭統之父，追尊祐宗皇帝。

崇让公黎維近（1749—？）：宫人黎氏清所生。曾立为皇太子（1769—1783），后被废降为公。

黎維呂、黎維攣、黎維會：因与西山将领牵连，被黎昭統酷刑（断足）。

黎維萬（1771—1795）：宫人陶氏遂所生，起兵抗西山不克，被逼自尽。

瓊英公主黎氏玉瑜：陶氏明所生。

黎氏玉瓊：嫁玩中侯阮家珂（1745—1779）。

黎氏玉珩（1770—1799）：昭儀阮氏玉玄所生，适西山光中帝，以北宫皇后著称，遗有多篇文作。

黎氏玉平（1785—1810）：昭儀阮氏調所生，西山景盛帝皇后，后为阮朝嘉隆帝侧妃。

末年

丙午年（1786）七月，阮惠以“扶黎灭鄭”之名北伐，击溃鄭凱，结束鄭氏两百余年之专权。是时顯宗沉疴在身，昼夜需诸皇子与宫人侍于万寿殿。闻西山军入京，宫中象马喧腾，帝以为寇至，欲强起避去。继得西山将上奏，词甚恭谨，先问圣躬，后请定朝见之期，帝心稍安。

未几，帝召见阮惠于万寿殿，令设御榻于侧以与同坐。阮惠再三辞让，至帝强之，亦仅沿席侧坐。阮惠明陈倾覆鄭氏、尊扶黎室之旨。经阮有整荐媒，帝以公主黎氏玉珩妻阮惠，并召潘黎藩、汪士典、陳公度等十余臣入朝议政。

不久，阮惠请行上呈兵民簿籍之礼，帝强起，亲御敬天殿受礼。于是颁诏告一统，宣示京外：自今朝权已复，天下复为一体。

然帝体本羸。至丙午年七月十七（即1786年8月10日），崩于万寿殿，享寿七十，在位四十七年。崩后葬于盘石陵。

垂绝之前，帝召皇太孙黎維謙（后为黎昭統）至榻前，谆嘱曰：

“我旦夕将释重负。国事其后在汝，汝其勉思之。他处兵（指异域兵）尚驻京中，传位为大事，务必与元帅共议，勿擅自从速。”

是语见晚境之忧：黎室虽一时为西山所扶，而国运已危，难以久持。

评价

后世史家多谓黎顯宗乃软弱而甘受之君，然得以长寿且保其位。四十余年在位，几无政绩之着，所显者不过能忍、善自保，于风波中持身。

前朝多帝或被废黜、或见杀之惨状，使顯宗改取他途：自我收敛，不图夺权。鄭凱新立之初，骄兵曾密谋扶黎，甚至劝帝乘机振兴。顯宗断然拒绝，称己因顺天命而安位，不可以人事诡计求之；敢复言者，当付鄭主治罪。此非优柔，实为取舍：宁保全身，不涉险机。

于是，御座于顯宗非荣华，乃重负。西山灭鄭后，帝曾叹曰：

“天使鄭主辅我。主任其忧，我享其乐。今鄭主亡，其忧复归我，我复何乐？”

此语尽显其心：有他人任责，则御座方有意义。

阮朝史臣于《欽定越史通鑑綱目》评顯宗：其人仁厚沉静，受鄭森挤压，亦“噤口而忍”。西山北上扶黎，帝表面欣然，内心忧惧。即便自德帝亦叹：

“前拒虎，后纳豹，危之甚矣。顯宗始终听命于人，屡脱险厄，恰以不涉人情，多得全生，亦幸耳。”

故论治道，顯宗几近空白；然论保身于受制之朝，他又远胜前帝。四十余年居御座，历四代鄭主，于黎中兴为所罕见，亦其安分随势、不逆不取之果。

参考文献

瓊居、杜德雄（2001），《越南历代》，青年出版社。
潘輝注（2007），《历朝宪章类志》，教育出版社。
黎貴惇（1993），《大越通史》，同塔综合出版社。
黎文休、潘孚先、吳士連等（1993），《大越史记全书》，社会科学出版社。
黎嵩，《大越通监总论》，喃字文献保护会。
《黎朝玉谱》。
陳仲金（1943），《越南史略》，北城印书馆。
阮朝国史馆（1962），《大南实录前编》，史学出版社。
阮朝国史馆（1998），《欽定越史通鑑綱目》，教育出版社。

Chấm điểm

Biên tập: Thủy Nguyễn

Nội Dung Chính

Thông tin khác

Tải Apps