Thông tin chung
An Tư công chúa (chữ Hán: 安姿公主; trong Việt sử tiêu án của Ngô Thì Sĩ chép là Thiên Tư công chúa – 天姿公主) là một công chúa triều Trần, thường được biết đến với danh xưng Hòa thân công chúa. Bà là một trong hai vị công chúa nổi tiếng nhất trong lịch sử nhà Trần vì có cuộc hôn nhân mang ý nghĩa chính trị và lịch sử trọng đại, cùng với Huyền Trân công chúa.
An Tư được ghi nhận trong sử sách là người đã kết hôn với Trấn Nam vương Thoát Hoan, con trai Hốt Tất Liệt, nhằm làm chậm bước tiến của quân Nguyên trong cuộc kháng chiến Nguyên – Mông lần thứ hai (1285), giúp cho triều đình nhà Trần có thời gian rút lui và phản công. Hành động hy sinh vì vận mệnh quốc gia của bà trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và đức hy sinh, dù kết cục cuộc đời của An Tư đến nay vẫn còn là một ẩn số được nhiều sử gia và học giả bàn luận.
Xuất thân
Công chúa An Tư xuất thân từ dòng tông thất quyền quý của vương triều nhà Trần. Trước khi được gả cho người Nguyên, cuộc đời của bà hầu như không được ghi chép cụ thể trong bất kỳ sử liệu nào. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, An Tư công chúa là em gái út của vua Trần Thánh Tông và Trần Quang Khải, cô ruột vua Trần Nhân Tông, đồng thời là em họ của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, từ đó có thể suy ra bà là con gái út của vua Trần Thái Tông, song không rõ mẹ là ai.
Về danh xưng, Toàn thư gọi bà là “Thánh Tông Quý muội” (聖宗季妹), nghĩa là “em gái út của Thánh Tông”. Trong đó, chữ “Quý” (季) biểu thị người con út trong gia đình, nên bà đôi khi còn được xưng là Hoàng quý muội (皇季妹). Sách An Nam chí lược lại ghi bà là “Quốc muội” (國妹), trong đó chữ “Quốc” dùng tương đương với “Hoàng”, chỉ người thuộc hàng thân thích của quân chủ.
Cuộc đời
Cuộc đời Công chúa An Tư gắn liền với một trong những thời khắc khó khăn nhất của lịch sử dân tộc – cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ hai (1285). Đầu năm ấy, quân đội nhà Nguyên do Thái tử Thoát Hoan, con trai Hốt Tất Liệt, chỉ huy đã tiến đánh Thăng Long, vây hãm dữ dội. Thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông phải rút lui ra vùng Tam Trĩ, trong khi chiến sự ngày càng bất lợi: danh tướng Trần Bình Trọng hy sinh anh dũng bên sông Thiên Mạc, nhiều hoàng thân như Trần Kiện, Trần Lộng, thậm chí Trần Ích Tắc đã đầu hàng giặc. Trước tình thế nguy ngập, để trì hoãn bước tiến của quân Nguyên và có thời gian củng cố lực lượng, triều đình Trần buộc phải dùng đến kế mỹ nhân — đưa Công chúa An Tư, em gái út của Thượng hoàng Trần Thánh Tông, sang trại giặc để tạm cầu hòa.
Theo An Nam chí lược của Lê Tắc, một người từng theo Trần Kiện hàng Nguyên – sự kiện này được ghi nhận sớm nhất: “Vua Trần khiến người trong họ là Trần Dương xin hòa, lại sai kẻ cận thị Đào Kiên đưa bà chúa em vua cho Trấn Nam vương để cầu hòa giải.” Cùng nội dung ấy, Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Tháng hai (Ất Dậu), sai người đưa công chúa An Tư – em gái út của Thánh Tông – đến cho Thoát Hoan, là muốn làm thư bớt tai nạn của nước vậy.” Còn Việt sử tiêu án của Ngô Thì Sĩ thì viết: “Vua sai đưa Thiên Tư công chúa cho chúng, để thư nạn cho nước”. Như vậy, An Tư đã trở thành vật hy sinh chính trị, một biểu tượng của lòng trung hiếu và tinh thần xả thân vì nước trong lịch sử nhà Trần.
Bà sang doanh trại Thoát Hoan với sứ mệnh đặc biệt: dùng tình để cầm chân giặc, làm gián đoạn chiến dịch truy kích. Nhiều giai thoại cho rằng nhờ An Tư, Thoát Hoan bị mê hoặc, khiến thế tiến công của quân Nguyên chậm lại, tạo cơ hội để quân Trần tổ chức phản công. Sau khi thế trận xoay chuyển, quân Nguyên đại bại, Thoát Hoan phải chui vào ống đồng để trốn về nước. Tuy nhiên, chính sử hoàn toàn im lặng về kết cục của An Tư không rõ bà còn sống, bị bắt theo về phương Bắc, hay đã chết giữa loạn quân.
Một số sử liệu Trung Hoa ghi rằng Thoát Hoan có cưới một người con gái họ Trần và sinh hai con, song qua đối chiếu, người ấy được xác định là con gái của Trần Di Ái, chứ không phải An Tư. Hình ảnh công chúa vì nước quên thân ấy về sau được lưu giữ chủ yếu trong văn học và truyền thuyết dân gian. Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng trong tiểu thuyết An Tư (1943) đã khắc họa bà như một người con gái tuyệt sắc, thông tuệ và đầy bản lĩnh, chọn cái chết bi tráng – tuẫn tiết xuống sông Cái sau khi hoàn thành sứ mệnh. Tại thôn Khả Lãm (nay thuộc huyện Ứng Hòa, Hà Nội), nhân dân còn truyền lại chuyện bà hy sinh tại đây và lập miếu thờ Công chúa An Tư, được các triều sau sắc phong là Thần Hộ quốc.
Cuộc đời ngắn ngủi nhưng lẫy lừng của An Tư công chúa là biểu tượng cho tấm lòng hy sinh thầm lặng của người phụ nữ Việt Nam vì non sông xã tắc — người đã lặng lẽ gánh lấy hiểm nguy để đất nước có ngày thái bình.
Thờ phụng
Công chúa An Tư, dù tên tuổi không được chính sử triều Trần ghi chép đầy đủ, nhưng trong tâm thức dân gian, hình ảnh của bà – người công chúa chấp nhận hy sinh để cứu nguy cho xã tắc – vẫn được tôn kính và tưởng niệm qua nhiều thế kỷ.
Địa điểm thờ phụng tiêu biểu nhất được ghi nhận trong các nguồn tư liệu là miếu thờ Công chúa An Tư tại thôn Cao Lãm, xã Cao Thành, huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội. Theo truyền thuyết địa phương và một số sắc phong còn lưu giữ, đây chính là nơi công chúa đã tuẫn tiết bằng cách gieo mình xuống nước, giữ trọn danh tiết khi quân Nguyên Mông tràn đến. Dân làng Cao Lãm thương tiếc tấm lòng trung trinh của bà nên đã lập miếu thờ để hương khói tưởng niệm. Trải qua các triều đại, ngôi miếu được trùng tu nhiều lần, và Công chúa An Tư được các vua đời sau sắc phong là Thần hộ quốc, trong đó có sắc phong niên hiệu Tự Đức năm 1849, ghi nhận bà là “vị thần lừng vang của triều Trần”.
Ngày nay, miếu thờ Công chúa An Tư tại Cao Lãm không chỉ là nơi ghi dấu một nhân vật lịch sử bi tráng mà còn là biểu tượng tinh thần cho đức hy sinh và lòng trung liệt của người phụ nữ Việt Nam trong thời loạn, góp phần nối dài ký ức về một công chúa anh hùng từng vì nước quên thân.
Tham khảo
- Chuyện về An Tư – nàng công chúa bị lịch sử lãng quên, Trang thông tin điện tử tổng hợp, đăng tải ngày 12/05/2023.
- Công chúa An Tư – Sự Hy sinh Thầm lặng, Lão Bộc -Hảo nghĩa tử, đăng tải ngày 30/08/2019.
- Lê Thái Dũng, Ba công chúa nhà Trần trong diện phải lấy Thoát Hoan, sao chỉ có công chúa An Tư “vào hang cọp”?, Tạp chí Dân Việt, 06/12/2023.
- Hồ Ngọc Phương, Nhớ công chúa An Tư – Nàng chiêu quân nước Việt, Bảo tàng phụ nữ Nam Bộ, đăng tải ngày 10/01/2022.
- Ngô Thời Sĩ (1775), Việt sử tiêu án, Ebook.
