Thân thế
Đoan Nam Vương Trịnh Tông (còn có tên là Trịnh Khải, 1763 – 1786) là con trai trưởng của Thánh Tổ Thịnh vương Trịnh Sâm, và mẹ là Thứ phi Dương Thị Ngọc Hoan, người làng Long Phúc, huyện Thạch Hà. Mặc dù là con trai trưởng, Trịnh Tông lại không được cha mình yêu quý vì xuất thân của mẹ ông. Dương Thị Ngọc Hoan vốn kém sắc và không được học hành, lại là em gái của Ngọc Thịnh – một ái phi mà Chúa Trịnh Doanh không ưa. Sự ra đời của Trịnh Tông cũng đầy phức tạp, Ân vương Trịnh Doanh (ông nội) đã phải can thiệp, mượn câu thơ “Vui cả sơn hà bàn thạch tông” để đặt tên cho cháu trai, với ý nghĩa quý như kỳ lân và dòng họ Trịnh vững bền. Tuy nhiên, Chúa Trịnh Sâm vẫn không thiết tha với con, cho rằng giấc mơ rồng của Ngọc Hoan là điềm không bền cơ nghiệp. Trịnh Tông lớn lên khôi ngô, tuấn tú, nhưng việc học tập bị giao phó cho các quan và đến 13 tuổi không được lập phủ đệ riêng như lệ cổ của con trai trưởng. Chúa Sâm chỉ dùng Nguyễn Phương Đĩnh làm bảo phó. Sự lạnh nhạt này khiến Trịnh Tông trở thành mục tiêu hãm hại của Tuyên phi Đặng Thị Huệ (mẹ Trịnh Cán). Trong vụ án năm Canh Tý (1780), Trịnh Tông đã bị truất ngôi, giáng xuống làm con út và bị bắt giam ở nội phủ, nhường chức Thế tử lại cho người em cùng cha khác mẹ là Trịnh Cán.
Bối cảnh lịch sử
Sau khi Hoàng Đình Bảo (người vốn bị Chúa Trịnh Sâm nghi kỵ) được Đặng Tuyên phi bảo vệ và đưa về triều, xung đột giữa Đình Bảo và Thế tử Trịnh Tông bùng nổ. Trịnh Tông đã công khai từ chối lễ vật và nói riêng với người hầu với thái độ khinh miệt: “Thằng giặc ấy sao không ở trấn Nghệ An để làm phản, lại về triều làm gì?”. Lời này đến tai Đình Bảo khiến ông ta sợ hãi, quyết định ngả hẳn sang phe Đặng Thị Huệ để ngầm chủ trương mưu kế bỏ người này lập người khác. Được Thị Huệ hết sức giúp đỡ, Đình Bảo được vào giữ chức trong chính phủ, quyền thế làm nghiêng lệch cả trong kinh, ngoài trấn. Lo sợ bị hãm hại khi Chúa Trịnh Sâm bệnh nặng và không được vào yết kiến, Trịnh Tông đã bí mật chiêu mộ dũng sĩ, sắm binh khí và bàn mưu với gia thần Đàm Xuân Thụ cùng các quan trấn thủ Sơn Tây (Nguyễn Lệ) và Kinh Bắc (Nguyễn Khắc Tuân) dự định khi Chúa mất sẽ đóng cửa thành, giết Đình Bảo, bắt giam Tuyên phi. Tuy nhiên, mưu đồ này bị bại lộ nhờ sự cáo tố của Nguyễn Huy Bá và sự hợp mưu của Ngô Thì Nhậm và Đặng Tuyên phi. Dù Đình Bảo đã can gián Trịnh Sâm rằng nên triệu hai trấn thủ về rồi mới trị tội, Trịnh Sâm vẫn giận dữ, hạ lệnh bắt giam Nguyễn Lệ, Nguyễn Khắc Tuân và bọn Xuân Thụ, sau đó truất Trịnh Khải xuống làm con út và cấm cố nghiêm ngặt, chính thức nhường ngôi Thế tử cho Trịnh Cán (năm 1781).
Sự phế lập này đã gieo mầm mống bất mãn sâu sắc trong lòng binh sĩ. Năm 1782, sau khi Trịnh Sâm mất và Trịnh Cán (6 tuổi) nối ngôi, quyền lực hoàn toàn nằm trong tay Đặng Thị Huệ và Hoàng Đình Bảo, khiến triều chính càng thêm chuyên quyền và bị cô lập. Tông bị giam giữ nghiêm ngặt tại nhà Tả Xuyên, mặc dù sự giam giữ sau đó được nới lỏng nhờ sự can thiệp của mẹ ông. Nắm bắt được sự căm ghét Đặng Thị Huệ và Hoàng Đình Bảo của quân đội, gia thần Dự Vũ đã lợi dụng lúc quân sĩ say rượu vào tháng 10 năm 1782 để kích động lòng trung nghĩa của lính tam phủ, thuyết phục họ rằng Đình Bảo đang lợi dụng tân vương thơ ấu để cướp ngôi. Sáng ngày 24 với ba tiếng trống vang lên từ phủ lầu do Nguyễn Bằng khởi xướng, quân sĩ nổi dậy. Cuộc binh biến diễn ra chớp nhoáng: Hoàng Đình Bảo bị giết ngay tại trận. Quân sĩ sau đó phá cửa sở giam, phò Trịnh Tông ra ngồi phủ đường, rồi lấy chỉ dụ của Nguyễn Thái Phi tâu xin Vua Lê lập ông làm nguyên soái Đoan Nam Vương, truất Trịnh Cán xuống làm Cung quốc công. Sự kiện này đã đưa Trịnh Tông trở lại ngôi vị chúa, nhưng cũng mở đầu cho giai đoạn kiêu binh lộng hành và triều cương hỗn loạn tại Đàng Ngoài.
Sự nghiệp
Giai đoạn cầm quyền của Đoan Nam Vương Trịnh Tông (1782-1786) ngắn ngủi nhưng đầy bi kịch, đánh dấu sự tan rã không thể cứu vãn của tập đoàn phong kiến họ Trịnh, mà nguyên nhân sâu xa là thảm họa kiêu binh lộng hành. Sau khi được lính tam phủ tôn phò, Trịnh Tông đã phải trả cái giá cực kỳ đắt: quân sĩ hai xứ Thanh, Nghệ lập công lớn đã thả sức cướp phá nhà họ Đặng và họ Hoàng, và đòi được ban thưởng vô độ. Để trấn an, Trịnh Tông không chỉ thăng chức cho những người nhóm họp đầu tiên, mà còn cấp cho mỗi người lính một đạo “không đầu sắc” – một đặc quyền cho phép họ nhường lại chức tước cho thân thuộc, tạo tiền lệ nguy hiểm. Từ đó, kiêu binh ngày càng càn rỡ và lộng quyền đến mức các quan cai quản không thể khống chế hay ràng buộc, khiến kỷ cương triều chính bị lung lay tận gốc.
Trịnh Tông đã cố gắng khôi phục trật tự bằng cách trọng dụng Nguyễn Lệ và Dương Khuông, giao cho họ nhiệm vụ trấn áp kiêu binh. Tuy nhiên, các biện pháp cứng rắn của phe Nguyễn Lệ, như việc xử trảm bốn quân sĩ giả mạo, lại chỉ gây thêm phẫn uất trong lòng binh sĩ. Đỉnh điểm là vào tháng 3 năm 1784, kiêu binh nổi loạn, phá hủy nhà cửa Nguyễn Lệ và Dương Khuông, thậm chí xông thẳng vào phủ chúa để lùng bắt. Trịnh Tông đã phải dùng tiền bạc chuộc mạng Dương Khuông và cuối cùng bị ép hạ lệnh đoạt chức quan của phe cánh mình. Từ đó, quyền bính chính thức tuột khỏi tay chúa, hoàn toàn rơi vào tay quân sĩ. Chúng ngang nhiên uy hiếp các quan, tự quyết định cả việc thay đổi tướng tá, khiến công việc trong nước không thể xoay xở thế nào được. Tình trạng hỗn loạn này khiến sử sách phải nhận xét rằng đó là điều ngàn đời chưa từng nghe có việc như thế!.
Giữa lúc triều chính rối ren, nạn đói hoành hành và xã hội mất kiểm soát, sự can thiệp từ bên ngoài đã xảy ra. Năm 1786, Nguyễn Hữu Chỉnh, một thủ hạ cũ của Hoàng Đình Bảo, đã mượn quân Tây Sơn để báo thù. Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc Hà dưới danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”. Quân Trịnh, vốn đã suy yếu và mất kỷ luật vì kiêu binh, nhanh chóng tan rã, các trấn tướng đều bỏ thành trốn. Trong trận đánh cuối cùng tại bến Tây Luông ở Thăng Long, Trịnh Tông mặc nhung phục, cưỡi voi ra trận chỉ huy, nhưng quân sĩ nhìn nhau, không ai chịu tiến lên. Quân Trịnh tan vỡ. Trịnh Tông thất vọng cưỡi voi chạy trốn khỏi thành. Bầy tôi tan tác, không một người nào để tâm đến chúa nữa. Trịnh Tông sau đó bị quân Tây Sơn bắt được và tự tử (tháng 7 năm 1786), kết thúc bi kịch của cá nhân ông và đồng thời chấm dứt vai trò lịch sử kéo dài hơn hai thế kỷ của dòng họ Trịnh tại Đàng Ngoài.
Cuối đời
Sau thất bại quyết định tại Thăng Long, Trịnh Khải đã dẫn hơn trăm tượng binh chạy trốn về hướng Sơn Tây. Khi đến xã Hạ Lôi, huyện Yên Lãng, quân sĩ tan tác hết, Trịnh Khải phải tìm đường nương nhờ. Ông tìm đến nhà Lý Trần Quán, một viên tiến sĩ trước kia từng vâng mệnh chiêu mộ nghĩa binh. Tuy nhiên, Trần Quán đã nói dối với học trò là Nguyễn Trang, một tên tướng cướp, rằng đó chỉ là một quan tham tụng tránh loạn. Nguyễn Trang, vốn là kẻ quý mình không bằng quý chúa và sợ giặc không bằng sợ thầy, đã nhận ra đó là chúa Trịnh. Hắn cùng đồng đảng Nguyễn Ba bắt giữ và giải Trịnh Khải nộp cho doanh trại Tây Sơn. Lý Trần Quán vô cùng uất ức, vừa khóc vừa lạy tạ tội với Chúa và trách mắng học trò về nghĩa lớn vua tôi, nhưng Nguyễn Trang không mảy may động lòng. Trịnh Khải, thấu hiểu tấm lòng trung nghĩa của Trần Quán, đã an ủi ông rằng: “Tấm lòng trung nghĩa của người, quả nhân biết rồi; không cần phải tự oán nữa.” Trên đường bị áp giải, dừng lại ở quán nước, Trịnh Khải đã vớ con dao trên bàn để đâm cổ tự vẫn. Mặc dù người áp giải vội giằng lấy dao, vết thương chưa sâu, ông đã dùng ngón tay chọc vào cổ mà xé vết thương rộng ra để chết, thể hiện sự quyết liệt bảo toàn khí tiết. Năm đó là năm 1786, Đoan Nam Vương 24 tuổi, chấm dứt triều đại kéo dài 4 năm. Sau cái chết bi hùng này, Nguyễn Huệ đã thể hiện sự tôn trọng bằng cách khâm liệm và tống táng Trịnh Khải một cách chu đáo. Riêng Lý Trần Quán, vì quá uất hận việc mình đã gián tiếp giết chúa, đã ra lệnh cho người nhà chôn sống mà chết. Cái chết của Trịnh Khải chính thức kết thúc vai trò của dòng họ Trịnh. Tuy nhiên, theo Hoàng Lê nhất thống chí, Trịnh Khải có ba người con trai; sau khi ông mất, Thái phi Dương Thị cùng con trai lớn đã lẩn trốn và được vua Lê Chiêu Thống đón về, nhưng cuối cùng đều mất tích không rõ kết cục.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Ngô gia văn phái (2006), Hoàng Lê nhất thống chí, Kiều Thu Hoạch, Nguyễn Đức Vân dịch, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Đinh Khắc Thuần (2009), Tứ Bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Thuần (1995), Thế thứ các triều vua Việt Nam, Nxb Giáo dục.
________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Doan Nam Vuong Trinh Tong (also named Trinh Khai, 1763–1786) was the eldest son of Thanh To Thinh vuong Trinh Sam and Thu phi Duong Thi Ngoc Hoan of Long Phuc village, Thach Ha district. Although the eldest son, Trinh Tong was not favored by his father because of his mother’s background. Duong Thi Ngoc Hoan was plain in looks and uneducated, and she was the younger sister of Ngoc Thinh, a concubine disliked by Lord Trinh Doanh. His birth was complicated: An vuong Trinh Doanh (his grandfather) intervened and borrowed the verse “Vui ca son ha ban thach tong” (“May mountains and rivers rejoice; may the lineage be firm as bedrock”) to name his grandson Tong, expressing the hope that he would be as precious as a qilin and that the Trinh line would endure. Even so, Lord Trinh Sam showed little affection for the boy, taking Ngoc Hoan’s dragon dream as a portent that the family enterprise would not last. Handsome and well-formed as he grew, Trinh Tong’s schooling was delegated to officials; at thirteen he was not granted a separate household as was customary for the eldest son. Lord Sam appointed only Nguyen Phuong Dinh as his bao pho (tutor-guardian). This coldness made Trinh Tong the target of Tuyen phi Dang Thi Hue (mother of Trinh Can). In the affair of the year Canh Ty (1780), Trinh Tong was deposed, reduced to the status of youngest son, and confined in the inner palace, while the position of Heir Apparent (The tu) was transferred to his half-brother Trinh Can.
Historical context
After Hoang Dinh Bao—long distrusted by Lord Trinh Sam—was protected by Tuyen phi Dang Thi Hue and brought back to court, conflict flared between Dinh Bao and the Heir Apparent Trinh Tong. Trinh Tong openly refused gifts and, speaking privately to a servant with contempt, said: “Why doesn’t that traitor stay in the Nghe An garrison to rebel—what has he come back to court for?” When these words reached Dinh Bao, he took fright and decisively aligned with Dang Thi Hue, covertly promoting the plan to depose one and enthrone another. With Hue’s full backing, Dinh Bao entered government and amassed power that skewed authority in the capital and the provinces alike. Fearing assassination while Lord Trinh Sam lay gravely ill—and being denied audience—Trinh Tong secretly recruited strongmen, procured weapons, and plotted with his household officer Dam Xuan Thu together with the provincial governors of Son Tay (Nguyen Le) and Kinh Bac (Nguyen Khac Tuan) to shut the city gates upon the Lord’s death, kill Dinh Bao, and arrest the Tuyen phi. The scheme was exposed, however, by Nguyen Huy Ba and through the collusion of Ngo Thi Nham and Dang Tuyen phi. Though Dinh Bao advised Trinh Sam to recall the two governors first and then mete out punishment, Trinh Sam, enraged, ordered the arrest of Nguyen Le, Nguyen Khac Tuan, and Xuan Thu’s group, then demoted Trinh Khai to the status of youngest son and placed him under strict confinement, formally transferring the Heir Apparent’s title to Trinh Can (1781).
This deposition sowed deep discontent among the troops. In 1782, after Trinh Sam died and the six-year-old Trinh Can succeeded, power fell entirely into the hands of Dang Thi Hue and Hoang Dinh Bao, making the regime more autocratic and isolated. Tong was strictly confined at the Ta Xuyen residence, though the confinement eased later thanks to his mother’s intervention. Sensing the army’s hatred of Dang Thi Hue and Hoang Dinh Bao, the household officer Du Vu exploited a moment when soldiers were drunk in October 1782 to rouse the “loyal righteousness” of the kieu binh (the Three Garrisons—Tam phu—troops), persuading them that Dinh Bao was usurping the throne by using the child-lord. On the morning of the 24th (October 1782), with three drumbeats from the upper pavilion sounded by Nguyen Bang, the troops rose. The coup unfolded in a flash: Hoang Dinh Bao was killed on the spot. The soldiers then smashed the gate of the place of confinement, escorted Trinh Tong to sit in the government hall, and—using the rescript of Nguyen Thai Phi—petitioned the Le king to install him as Commander-in-Chief, Doan Nam Vuong, while demoting Trinh Can to Cung quoc cong. This restored Trinh Tong to the lordship but also ushered in an era of rampant kieu binh and political chaos in Dang Ngoai (the northern realm).
Career
The rule of Doan Nam Vuong Trinh Tong (1782–1786) was brief yet tragic, marking the irreparable collapse of the Trinh feudal bloc—the deeper cause being the disaster of soldiers’ arrogance run amok. Raised to power by the Three Garrisons, Trinh Tong paid a ruinous price: troops from the Thanh and Nghe regions, claiming great merit, freely plundered the houses of the Dang and Hoang clans and demanded limitless rewards. To pacify them, Trinh Tong not only promoted those who had gathered first but also granted each soldier a so-called “khong dau sac”—a “nameless patent,” a special privilege allowing them to transfer the office to a relative—setting a dangerous precedent. From then on, the kieu binh grew ever more lawless and overbearing; administrators could neither restrain nor bind them, and the pillars of governance shook to the core.
Trinh Tong tried to restore order by elevating Nguyen Le and Duong Khuong, tasking them with suppressing the kieu binh. Yet the hard measures of Nguyen Le’s faction—such as beheading four impostor soldiers—only deepened the troops’ fury. The breaking point came in March 1784, when the kieu binh revolted, destroyed the homes of Nguyen Le and Duong Khuong, and even stormed the lord’s residence to hunt them down. Trinh Tong had to ransom Duong Khuong with money and was ultimately forced to strip his own faction of office. Power slipped decisively from the lord’s hands and fell wholly to the soldiery, who brazenly intimidated officials and even decided the appointment and removal of generals, so that “no affairs of state could be managed at all.” Historians would judge the situation as “a thing unheard of in a thousand years.”
Amid court turmoil, famine, and social breakdown, outside intervention came. In 1786, Nguyen Huu Chinh, a former subordinate of Hoang Dinh Bao, borrowed Tay Son troops to avenge himself. Nguyen Hue marched on Bac Ha under the banner of “support the Le, destroy the Trinh.” The Trinh forces—already weakened and undisciplined by the kieu binh—collapsed quickly; provincial commanders abandoned their posts. In the final battle at the Tay Luong ford in Thang Long, Trinh Tong, in war regalia and mounted on an elephant, took the field, but his soldiers “looked at one another and none would advance.” The Trinh army broke. In despair, Trinh Tong rode an elephant to flee the city. His retainers scattered; no one cared for the lord any longer. He was captured by the Tay Son and took his own life (July 1786), ending his personal tragedy and closing the more-than-two-century role of the Trinh house in Dang Ngoai.
Final years
After the decisive defeat at Thang Long, Trinh Khai led over a hundred war elephants toward Son Tay in flight. Reaching Ha Loi village in Yen Lang district, his troops dispersed and Trinh Khai sought refuge. He went to the home of Ly Tran Quan, a degree-holder (doctor) who had once been ordered to raise volunteers. Tran Quan, however, deceived his former pupil Nguyen Trang—a bandit leader—by saying the visitor was merely a senior councillor fleeing the turmoil. Nguyen Trang, who “valued the lord above himself and feared his teacher more than the enemy,” recognized Trinh and, together with his confederate Nguyen Ba, seized him and delivered him to a Tay Son camp. Ly Tran Quan, distraught, wept and prostrated himself to beg the Lord’s pardon and rebuked his pupil for betraying the bond of ruler and subject, but Nguyen Trang was unmoved. Understanding Tran Quan’s loyal heart, Trinh Khai comforted him: “Your loyal righteousness—I, the sovereign, already know; do not blame yourself.”
While being escorted under guard, they stopped at a teahouse; Trinh Khai snatched a knife from the table and stabbed his own throat. Although the escort wrested the knife away before the wound was deep, he thrust his fingers into the cut and tore it wider to die—resolute in preserving his integrity. It was 1786; the Doan Nam Vuong was twenty-four, ending a four-year reign. After this tragic death, Nguyen Hue showed respect by carefully encoffining and burying Trinh Khai. Ly Tran Quan, overwhelmed with remorse for having indirectly caused his lord’s death, ordered his family to bury him alive and died. Trinh Khai’s death formally ended the role of the Trinh lineage. According to the Hoang Le Nhat Thong Chi (Chronicle of the Unification of the Le), Trinh Khai had three sons; after his death, Thai phi Duong Thi and the eldest son hid and were brought back by Le Chieu Thong, but in the end all vanished without trace.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Ngô gia văn phái (2006), Hoàng Lê nhất thống chí, Kiều Thu Hoạch, Nguyễn Đức Vân dịch, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Đinh Khắc Thuần (2009), Tứ Bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Thuần (1995), Thế thứ các triều vua Việt Nam, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp (Français)
Origines
Doan Nam Vuong Trinh Tong (également nommé Trinh Khai, 1763-1786) était le fils aîné de Thanh To Thinh vuong Trinh Sam ; sa mère était Thu phi Duong Thi Ngoc Hoan, originaire du village de Long Phuc, district de Thach Ha. Bien que fils aîné, Trinh Tong ne fut pas chéri par son père à cause de l’origine de sa mère. Duong Thi Ngoc Hoan, peu avenante et sans instruction, était la sœur de Ngoc Thinh, favorite que le seigneur Trinh Doanh n’appréciait pas.
Sa naissance fut elle-même compliquée : An vuong Trinh Doanh (son grand-père) dut intervenir et emprunta le vers « Que montagnes et rivières se réjouissent, que la lignée soit ferme comme le roc » (Vui ca son ha ban thach tong) pour nommer son petit-fils, exprimant l’espoir qu’il serait précieux comme un qilin et que la lignée Trinh demeurerait solide. Cependant, le seigneur Trinh Sam resta peu enclin envers son fils, voyant dans le « rêve du dragon » de Ngoc Hoan un présage de fragilité pour la destinée familiale.
Devenu un jeune homme beau et distingué, Trinh Tong reçut néanmoins son instruction des officiers de cour ; à treize ans, contrairement à l’usage réservé à l’aîné, il ne fut pas doté d’une résidence particulière. Trinh Sam ne lui donna qu’un bao pho (tuteur), Nguyen Phuong Dinh. Cette froideur fit de Trinh Tong la cible de Tuyen phi Dang Thi Hue (mère de Trinh Can). Lors de l’affaire de l’année Canh Ty (1780), Trinh Tong fut déposé, ravalé au rang de benjamin et enfermé dans le palais intérieur, cédant le titre de prince héritier (The tu) à son demi-frère Trinh Can.
Contexte historique
Après que Hoang Dinh Bao — longtemps suspect aux yeux de Trinh Sam — eut été protégé par Tuyen phi Dang Thi Hue et rappelé à la cour, le conflit éclata entre Dinh Bao et le prince héritier Trinh Tong. Trinh Tong refusa publiquement des présents et, en privé, dit à un serviteur avec mépris : « Pourquoi ce brigand ne reste-t-il pas à la garnison de Nghe An pour se révolter ? Pourquoi revient-il à la cour ? » Parvenues aux oreilles de Dinh Bao, ces paroles l’effrayèrent ; il se rangea alors sans réserve au parti de Dang Thi Hue et soutint en sous-main le projet d’en déposer un pour en établir un autre. Fort du soutien de Hue, Dinh Bao entra au gouvernement ; son ascendant fit pencher la balance tant dans la capitale qu’aux provinces.
Craignant pour sa vie tandis que Trinh Sam était gravement malade et lui refusait l’audience, Trinh Tong recruta secrètement des hommes de main, arma des troupes et complota avec son officier domestique Dam Xuan Thu ainsi qu’avec les gouverneurs de Son Tay (Nguyen Le) et de Kinh Bac (Nguyen Khac Tuan), projetant, à la mort du seigneur, de fermer les portes de la ville, de tuer Dinh Bao et d’arrêter la Tuyen phi. Le complot fut toutefois éventé par la dénonciation de Nguyen Huy Ba et la connivence de Ngo Thi Nham avec Dang Tuyen phi. Bien que Dinh Bao eût conseillé à Trinh Sam de rappeler d’abord les deux gouverneurs avant de punir, Trinh Sam, furieux, ordonna l’arrestation de Nguyen Le, Nguyen Khac Tuan et de la bande de Xuan Thu ; il ravalait ensuite Trinh Khai au rang de benjamin et le plaça sous stricte réclusion, transférant officiellement (1781) le titre de prince héritier à Trinh Can.
Cette destitution sema un profond mécontentement dans l’armée. En 1782, à la mort de Trinh Sam et à l’avènement du jeune Trinh Can (six ans), le pouvoir tomba entièrement entre les mains de Dang Thi Hue et Hoang Dinh Bao ; la cour devint plus autocratique et isolée. Tong fut sévèrement gardé à la maison Ta Xuyen, quoique la réclusion se relâchât plus tard grâce à l’intervention de sa mère. Saisissant l’aversion des troupes pour Dang Thi Hue et Hoang Dinh Bao, le familier Du Vu profita, en octobre 1782, d’un moment d’ivresse des soldats pour exalter la « loyauté et la droiture » des kieu binh (soldats des Trois Préfectures — Tam phu), les persuadant que Dinh Bao usurpait le trône en utilisant le jeune seigneur. Le matin du 24, sur trois coups de tambour partis du pavillon de la résidence à l’initiative de Nguyen Bang, les soldats se soulevèrent. Le coup de palais fut fulgurant : Hoang Dinh Bao fut tué net. Les troupes enfoncèrent ensuite la porte du lieu de détention, escortèrent Trinh Tong jusqu’à la salle du gouvernement et, s’appuyant sur le rescrit de Nguyen Thai Phi, demandèrent au roi Le de l’investir généralissime, Doan Nam Vuong, en démettant Trinh Can au rang de Cung quoc cong. Cet événement ramena Trinh Tong au pouvoir, mais ouvrit aussi la période où les kieu binh firent la loi et où l’ordre politique de Dang Ngoai (le Nord) sombra dans le désordre.
Carrière
Le gouvernement de Doan Nam Vuong Trinh Tong (1782–1786), bref mais tragique, scella l’effondrement irrémédiable du bloc féodal des Trinh, dont la cause profonde fut la plaie des kieu binh déchaînés. Porté par les Trois Préfectures, Trinh Tong dut en payer le prix : des troupes des régions de Thanh et Nghe, se targuant de hauts faits, pillèrent à merci les maisons des clans Dang et Hoang et exigèrent des récompenses sans bornes. Pour les apaiser, Trinh Tong non seulement promut les premiers rassemblés, mais encore délivra à chaque soldat une « khong dau sac » — patente sans en-tête, privilège leur permettant de céder la charge à un parent — créant un dangereux précédent. Dès lors, les kieu binh devinrent toujours plus arrogants et ingouvernables ; les administrateurs furent incapables de les contenir, et les fondements de l’État en furent ébranlés.
Trinh Tong tenta de rétablir l’ordre en honorant Nguyen Le et Duong Khuong, chargés de réprimer les kieu binh. Mais les mesures de rigueur du camp de Nguyen Le — jusqu’à la décapitation de quatre faux soldats — ne firent qu’exaspérer la troupe. Le paroxysme fut atteint en mars 1784 : les kieu binh se soulevèrent, détruisirent les demeures de Nguyen Le et Duong Khuong et allèrent jusqu’à prendre d’assaut la résidence seigneuriale pour les pourchasser. Trinh Tong dut racheter la vie de Duong Khuong à prix d’argent et fut finalement contraint de destituer ses propres partisans. Le pouvoir glissa alors définitivement hors des mains du seigneur pour tomber entre celles des soldats, qui intimidaient ouvertement les fonctionnaires et décidaient à leur guise de la nomination ou de la révocation des généraux, si bien que « les affaires du pays ne pouvaient plus se traiter d’aucune manière ». Les chroniqueurs jugèrent la situation comme « chose jamais ouïe de mille ans ».
Au milieu de la tourmente, de la famine et du relâchement social, survint une intervention extérieure. En 1786, Nguyen Huu Chinh, ancien subordonné de Hoang Dinh Bao, emprunta les troupes Tay Son pour assouvir sa vengeance. Nguyen Hue marcha sur Bac Ha sous la devise « soutenir les Le, détruire les Trinh ». Les forces Trinh, déjà affaiblies et indisciplinées par les kieu binh, se débandèrent vite ; les commandants provinciaux abandonnèrent leurs postes. À la bataille finale du gué de Tay Luong à Thang Long, Trinh Tong, en habit de guerre sur un éléphant, prit la tête des opérations, mais ses soldats « se regardaient, nul ne voulut avancer ». L’armée Trinh se rompit. Désespéré, Trinh Tong s’enfuit de la ville à dos d’éléphant. Ses serviteurs se dispersèrent ; plus personne ne se soucia du seigneur. Il fut capturé par les Tay Son et se donna la mort (juillet 1786), mettant fin à sa tragédie personnelle et, du même coup, au rôle historique de plus de deux siècles de la maison Trinh à Dang Ngoai.
Fin de vie
Après la défaite décisive à Thang Long, Trinh Khai mena plus d’une centaine d’éléphants de guerre vers Son Tay dans sa fuite. Parvenu au village de Ha Loi (district de Yen Lang), la troupe se dispersa ; Trinh Khai dut chercher refuge. Il se rendit chez Ly Tran Quan, docteur lauréat qui, jadis, avait reçu mission de lever des volontaires. Tran Quan trompa toutefois son ancien élève Nguyen Trang, chef de brigands, en lui disant que le visiteur n’était qu’un haut conseiller fuyant le désordre. Nguyen Trang, qui « estimait le seigneur plus que lui-même et craignait son maître plus que l’ennemi », reconnut Trinh, et, avec son complice Nguyen Ba, s’empara de lui pour le livrer au camp Tay Son. Accablé, Ly Tran Quan pleura, se prosterna pour demander pardon au seigneur et admonesta son élève au nom du grand lien entre souverain et sujet, mais Nguyen Trang resta inflexible. Touché par la loyauté de Tran Quan, Trinh Khai le consola : « Ta loyauté et ta droiture, moi, souverain, les connais déjà ; ne t’accable plus. »
En route, au détour d’une halte dans une échoppe de thé, Trinh Khai s’empara d’un couteau et se frappa à la gorge. Quoique l’escorte lui arrachât l’arme avant que la blessure fût profonde, il enfonça les doigts dans l’entaille et l’agrandit pour mourir, résolu à sauvegarder son honneur. C’était en 1786 ; le Doan Nam Vuong avait vingt-quatre ans, mettant fin à un règne de quatre ans. Après cette mort à la fois héroïque et tragique, Nguyen Hue témoigna de son respect en faisant embaumer et inhumer Trinh Khai avec soin. Quant à Ly Tran Quan, accablé de remords d’avoir, indirectement, causé la mort de son seigneur, il ordonna à sa famille de l’ensevelir vivant et mourut ainsi. La mort de Trinh Khai scella officiellement la fin du rôle de la lignée Trinh. Selon le Hoang Le Nhat Thong Chi, Trinh Khai laissa trois fils ; après sa disparition, Thai phi Duong Thi et l’aîné se cachèrent et furent rappelés par Le Chieu Thong, mais tous disparurent finalement sans laisser de trace.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Ngô gia văn phái (2006), Hoàng Lê nhất thống chí, Kiều Thu Hoạch, Nguyễn Đức Vân dịch, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Đinh Khắc Thuần (2009), Tứ Bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Thuần (1995), Thế thứ các triều vua Việt Nam, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung (中文)
身世
端南王鄭棕（又名鄭愷，1763 – 1786）為聖祖盛王鄭森之長子，母為次妃楊氏玉歡，龍福村（石河縣）人。雖為嫡長子，然因其母出身不佳，鄭棕不為父所喜。楊氏玉歡貌不出眾、未受教育，又係玉盛之妹（玉盛為鄭主所不喜之側妃）。鄭棕之誕生亦多波折：祖父恩王鄭氏出而干預，借詩句「山河同樂，盤石其宗」為孫定名，寓意珍若麒麟、鄭氏宗祧堅固。然鄭森對此子仍不親，且以玉歡之「龍夢」為業運不固之兆。鄭棕長成相貌俊秀，然其學業委諸群官，至十三歲亦未如嫡長之舊例自立府第；鄭森僅以阮芳鼎為保傅。此等冷遇，使鄭棕成為宣妃鄧氏惠（鄭檊之母）傾軋之的。庚子年（1780）之獄中，鄭棕被廢，降為幼子，幽禁於內府，讓世子之位於同父異母弟鄭檊。
歷史背景
黃廷保素為鄭森所疑，既為鄧宣妃庇護而復入朝，遂與世子鄭棕衝突驟起。鄭棕公然卻禮，且私語侍者、語涉輕侮曰：「那賊子何不留在乂安鎮作亂，回朝作甚？」此語傳至廷保，心生恐懼，遂決然投向鄧氏惠之黨，潛助廢立之謀。得鄧氏全力援引，廷保入居中樞，權勢傾動京外諸鎮。時鄭森病篤且不許朝見，鄭棕懼被加害，潛招壯士，購置兵械，與家臣譚春授及山西鎮守阮麗、京北鎮守阮克遵謀劃：俟主薨，閉城門、誅廷保、執宣妃。然計為阮輝伯所告，又得吳時任與鄧宣妃合謀而敗露。廷保雖諫鄭森宜先召二鎮守還京而後治罪，鄭森怒不從，命捕阮麗、阮克遵與春授等，繼而降鄭愷為幼子，嚴加禁錮，正式以鄭檊為世子（1781）。
此番廢立，於軍中種下深重不滿。至1782年，鄭森薨，年僅六歲之鄭檊襲位，權柄盡歸鄧氏惠與黃廷保，朝政益趨專斷而孤立。鄭棕被嚴囚於左川宅，後因其母力請稍見寬弛。家臣杜武乘軍士酣醉之際（1782年十月），鼓動三府兵之「忠義」，宣稱廷保挾幼主以奪位。二十四日晨，阮邦於府樓擊鼓三通，軍士蜂起。兵變迅雷，黃廷保即於亂中見殺。軍士復破獄門，奉鄭棕出坐府堂，持阮太妃之旨，奏請黎王立其為元帥端南王，並貶鄭檊為恭國公。自此鄭棕復位，然亦開啟北境（北河）驕兵恣橫、朝綱紊亂之局。
事業
端南王鄭棕（1782—1786）在位雖短而多悲劇，標誌鄭氏封建集團之不可挽回之崩潰，其深層原因即驕兵肆虐之禍。既為三府兵擁立，鄭棕所付代價極鉅：兩處清（清化）與乂（乂安）之軍稱功卓著，恣意劫掠鄧、黃兩族第舍，並索求無度賞賜。為安撫之，鄭棕不但擢用先至者，且給每兵一紙「無頭敕」——特許可將官職轉授親屬之憑牒——遂成危險之先例。自是驕兵日益放縱跋扈，監司不能約束，朝綱根本為之動搖。
鄭棕嘗欲撥亂反正，重用阮麗、楊匡，命其鎮壓驕兵；然阮麗一方之嚴刑（如斬決四名冒充軍士）徒令軍心益憤。至1784年三月，驕兵大亂，毀阮麗、楊匡之第，竟直闖府邸搜捕。鄭棕不得已以金錢贖楊匡之命，終被迫下令奪去自家黨援之官職。自此大權盡脫主手，而歸軍士：其公然脅迫百官，擅自更易將帥，「國家之事無從措手」。史乘評曰：「千古所未聞也！」
值此朝局渙散、饑饉肆虐、社會失控之際，外力乘隙而入。1786年，黃廷保舊部阮有整借西山軍以報私怨；阮惠以「扶黎滅鄭」為號，進兵北河。鄭軍為驕兵所壞，早已羸弱失紀，頃刻瓦解，諸鎮將相繼棄城而走。昇龍西良津之最後一戰，鄭棕披掛乘象臨陣，而軍士「相顧無肯前者」。鄭軍土崩。鄭棕失望，乘象奔出城外，群臣鳥散，無復有人顧主。旋為西山軍所擒，遂自裁（1786年七月），既終其個人悲劇，亦宣告鄭氏在北境逾二百年歷史角色之終結。
末年
昇龍潰敗後，鄭愷率百餘象兵西走山西。至安朗縣下雷社，軍士皆潰，鄭愷遂覓處依憑，投宿於李陳管之家。陳管昔為進士，嘗奉命招募義兵。然陳管欺其舊生阮莊（盜魁）曰，此乃一避亂之參贊官而已。阮莊素「貴主甚於貴己，畏師過於畏敵」，一眼即識為鄭主，遂與黨羽阮巴執之，解送西山營。李陳管悲憤欲絕，涕泣叩謝而自責，又以君臣大義責罵弟子，阮莊殊不為動。鄭愷洞悉陳管忠義之心，慰之曰：「卿之忠義，朕已知之，毋自尤。」
押解道中，至茶肆少憩，鄭愷奪案上刀自刺咽喉。雖為守者奪刀，創尚未深，然以指探入裂其傷而死，示以決然保全氣節。是年1786，端南王年二十四，在位四年亦隨之告終。其身歿之後，阮惠示以禮遇，為鄭愷殮葬周至。至於李陳管，因自恨間接致主之死，命家人活埋以殉。鄭愷之死，正式結束鄭氏一系之政治角色。據《皇黎一統志》記載，鄭愷有三子；其後太妃楊氏與長子潛匿，被黎昭統迎回，終皆失蹤，不知所終。
参考文献
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Ngô gia văn phái (2006), Hoàng Lê nhất thống chí, Kiều Thu Hoạch, Nguyễn Đức Vân dịch, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Đinh Khắc Thuần (2009), Tứ Bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Thuần (1995), Thế thứ các triều vua Việt Nam, Nxb Giáo dục.
