Thân thế
Trần Thừa là con trưởng của Trần Lý và Tô phu nhân, đồng thời là anh ruột của Trần Tự Khánh và Linh Từ quốc mẫu. Ông cũng là anh họ của Trần Thủ Độ và cháu gọi Tô Trung Từ bằng cậu.
Tổ tiên của Trần Thừa là Trần Kinh, người gốc đất Mân Việt. Sau này, dòng họ chuyển đến hương Tức Mặc thuộc phủ Thiên Trường (nay là khu vực Nam Định, Ninh Bình). Đến đời Trần Hấp, toàn bộ mộ phần và gia quyến được dời về gò Tinh Cương, thuộc phủ Long Hưng (nay là phường Long Hưng, tỉnh Hưng Yên). Gia đình họ Trần vốn làm nghề đánh cá và dần trở nên sung túc, tạo nền tảng cho sự thăng tiến sau này.
Trần Thừa trưởng thành trong bối cảnh triều Lý suy yếu. Dưới thời Lý Cao Tông, triều đình rối ren vì hoàng đế bỏ bê chính sự, khiến đất nước lâm vào khủng hoảng. Nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra, một số thế lực địa phương dần cát cứ. Khi Thái tử Sảm phải chạy loạn Quách Bốc, ông đã được gia đình Trần Lý che chở tại đây. Từ sự kiện này, cơ nghiệp của nhà Trần bắt đầu hình thành và từng bước phát triển.
Sự nghiệp chính trị
Đại thần triều Lý
Năm Kỷ Tỵ, Trị Bình Long Ứng thứ năm (1209), xảy ra loạn Quách Bốc khiến triều đình nhà Lý rối loạn. Vua Lý Cao Tông cùng An Toàn hoàng hậu và triều thần chạy lên Quy Hóa. Thái tử Lý Hạo Sảm lánh về Hải Ấp nơi gia đình Trần Lý ở. Tại đây, Thái tử kết hôn với Trần trọng nữ (dã sử chép là Trần Thị Dung), con gái Trần Lý và em gái Trần Thừa.
Lấy danh nghĩa ủng hộ của Thái tử cùng sự hậu thuẫn của em vợ là Tô Trung Từ, Trần Lý có điều kiện tập hợp lực lượng nhằm dẹp loạn Quách Bốc. Trần Thừa và Trần Tự Khánh phối hợp cùng cha và cậu tiến hành khởi binh. Năm 1210, Tô Trung Từ và Trần Lý đánh bại Quách Bốc, song Trần Lý tử trận. Không lâu sau Lý Cao Tông qua đời, Thái tử Sảm lên ngôi, tức Lý Huệ Tông, phong Trần Thị Dung làm Nguyên phi. Tô Trung Từ nắm quyền điều hành triều chính.
Đến năm Tân Mùi, Kiến Gia nguyên niên (1211), Tô Trung Từ tư thông với Thiên Cực công chúa và bị sát hại. Sau biến cố này, triều đình thêm rối ren. Năm 1213, Lý Huệ Tông không chịu sự thao túng của Trần Tự Khánh nên cùng Thái sư Đàm Dĩ Mông tự chỉ huy quân đội, liên kết với lực lượng họ Đoàn ở Hồng Châu tấn công họ Trần. Quân triều đình chia làm hai hướng: Đàm Dĩ Mông bị Trần Thừa chặn đánh ở bến An Diên, còn Lý Huệ Tông bị Trần Tự Khánh đánh bại tại Mễ Sở, buộc phải rút lên Lạng Châu. Những năm sau đó, nhờ tài thao lược của Trần Tự Khánh và Trần Thừa, lực lượng họ Trần dần chiếm ưu thế trong cuộc chiến với các thế lực địa phương, kiểm soát triều đình nhà Lý. Năm Bính Tý (1216), Lý Huệ Tông phong Trần Thừa chức Nội thị phán thủ để ghi nhận công lao phò tá.
Đến năm Quý Mùi, Kiến Gia thứ mười ba (1223), sau khi Trần Tự Khánh qua đời, Trần Thừa được phong Thái úy Phụ chính, cùng em họ là Trần Thủ Độ nắm giữ quyền lực tối cao trong triều đình nhà Lý.
Thái thượng hoàng triều Trần
Năm Ất Dậu (1225) niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo thứ hai vào mùa đông, Trần Cảnh được Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi trở thành Thiên tử, mở đầu triều đại nhà Trần. Sau khi con trai lên ngôi ông được tôn là Thái thượng hoàng, Thái Tông Trần Cảnh còn nhỏ nên ông là người trực tiếp điều hành đất nước cùng với Trần Thủ Độ.
Năm Giáp Ngọ (1234), niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ ba, ngày 18 tháng Giêng (tức ngày 17 tháng 2 dương lịch), Thái thượng hoàng Trần Thừa qua đời, thọ 51 tuổi. Thi hài ông được an táng tại Thọ Lăng, thuộc phủ Long Hưng (nay là xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên). Ông được truy tôn miếu hiệu là Huy Tông, thụy hiệu Khai Vận Lập Cực Hoằng Nhân Ứng Đạo Thuần Chân Chí Đức Thần Vũ Thánh Văn Thùy Dụ Chí Hiếu Hoàng Đế.
Đến tháng Giêng năm Mậu Thân (1248), vua Trần Thái Tông đổi miếu hiệu của ông từ Huy Tông thành Thái Tổ, đồng thời đổi tên Thọ Lăng thành Huy Lăng.
Gia đình
Các con trai ông gồm:
Khâm Minh đại vương Trần Liễu, cha của Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn.
Trần Cảnh, tức Thái Tông Nguyên Hiếu hoàng đế
Khâm Thiên đại vương Trần Nhật Hiệu.
Hoài Đức vương Trần Bà Liệt,con ngoài giá thú.
Các con gái gồm:
Thụy Bà công chúa (瑞婆公主), chị ruột Trần Thái Tông, cô Trần Quốc Tuấn, nuôi Trần Quốc Tuấn làm con.
Thiên Thành công chúa (天城公主). Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tuy nhiên điều này có nghi vấn, có những phân tích khác cho rằng Thiên Thành công chúa là con Trần Thái Tông.
Ngoạn Thiềm Công chúa, được Trần Thủ Độ gả cho Nguyễn Nộn với mục đích giảng hoà và thăm dò nội tình của vùng Nộn chiếm cứ.
Thờ tự
Hiện nay Trần Thừa được thờ ở tương đối nhiều nơi, có thể kể đến một số nơi như:
Đền Trần – Nam Định, tỉnh Ninh Bình(Trước là phường Lộc Vương,tỉnh Nam Định cũ). Đền là nơi thờ các vua Trần cùng các quan lại có công phù tá nhà Trần. Đền Trần được xây dựng từ năm 1695, trên nền Thái miếu cũ của nhà Trần đã bị quân Minh phá hủy vào thế kỷ XV.
Đền Vạn Khoảnh nằm ở ven sông Châu Giang có cảnh đẹp tự nhiên nơi thờ tự Thái Tổ Thái Thượng Hoàng Trần Thừa ở làng Vạn Khoảnh, thuộc xã Mỹ Phúc, huyện Mỹ Lộc.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Duy Hinh (2005), Văn minh Đại Việt, Nxb Văn hóa thông tin.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1991), Lịch sử Việt Nam, tập 1, Nxb Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử cương, Nxb Thanh niên.
- Viện Khoa học xã hội Việt Nam (2007), Tổng tập Văn học Việt Nam, tập 4, Nxb Khoa học xã hội.
- Viện Sử học (2001), Lịch sử Việt Nam, tập 1, Nxb Khoa học xã hội.