Tô Trung Từ

Thân thế

Chính ử và các tài liệu liên quan không đề cập xuất thân của Tô Trung Từ, chỉ biết ông là em vợ của Trần Lý, hào trưởng vùng Hải Ấp (Nam Định, Thái Bình). Riêng Khâm định Việt sử thông giám cương mục chú ông là người thôn Lưu Gia.

Theo phò Thái tử Lý Hạo Sảm

Thời vua Lý Cao Tông, triều chính rối ren, giặc giã nổi lên khắp nơi. Năm 1209, nghe lời gian thần Phạm Du, vua giết trung thần Phạm Bỉnh Di. Bộ tướng của Bỉnh Di là Quách Bốc liền nổi dậy báo thù, kéo quân đánh vào kinh sư và lập hoàng tử Lý Thầm lên ngôi. Vua Cao Tông phải chạy lên Quy Hoá, còn thái tử Sảm cùng mẹ và hai em gái lánh về Hải Ấp. Một thuộc hạ của thái tử là Lưu Thiệu cũng nương nhờ Trần Lý.

Theo lời khuyên của Phạm Ngu, Trần Lý và Tô Trung Từ đón thái tử Sảm về Lý Nhân, tôn làm Thắng Vương và giáng phong Lý Thầm xuống tước vương. Sau đó Thái tử Sảm lại dời đến thôn Lưu Gia, quê của Tô Trung Từ. Tại đây, thấy Trần Thị – con gái Trần Lý, cháu gọi Trung Từ bằng cậu là người tư dung tốt đẹp, xinh đẹp nết na, Thái tử Sảm liền lấy làm vợ. Nhờ đó, Trần Lý được phong Minh Tự, Phạm Ngu thành Thượng phẩm Phụng ngự, còn Tô Trung Từ giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ.

Khi hay tin thái tử Sảm tự lập bộ máy riêng và phong thưởng cho Trần Lý, Tô Trung Từ, Phạm Ngu…, vua Cao Tông ở Quy Hoá tức giận, sai Phạm Du đi cầu viện họ Đoàn ở vùng Hồng. Nhưng Phạm Du mải tư thông với công chúa Thiên Cực nên chậm trễ. Trên đường đi gặp họ Đoàn, đến Ma Lãng, Du bị quân của hai hào trưởng Bắc Giang là Nguyễn Nậu và Nguyễn Nải bắt rồi giết.

Trần Lý và Tô Trung Từ nhân đó kéo quân về kinh sư dẹp loạn Quách Bốc để lập công với triều đình. Cuối năm 1209, loạn Quách Bốc bị dẹp, Trần Lý tử trận, còn Tô Trung Từ rước vua Cao Tông trở lại kinh. Phạm Du chết, thế lực Tô Trung Từ trở thành thế lực mạnh nhất trong triều lúc bấy giờ, nên vua Lý Cao Tông buộc phải dựa vào Tô Trung Từ.

Đại thần triều Lý

Khi Tô Trung Từ đang phò vua Lý Cao Tông ở kinh thành, thái tử Sảm vẫn ở Hải Ấp cùng anh em họ Trần là Trần Thừa và Trần Tự Khánh.

Đầu năm 1210, nhân lúc vua Cao Tông bệnh nặng và có ý gọi thái tử về kinh, Trung Từ giả vờ mang quân đi dẹp loạn ở Khoái Châu rồi nhân đó về thẳng Hải Ấp rước Sảm. Không lâu sau, Cao Tông còn sai Đỗ Quảng đến tiếp nhận thái tử.

Cuối năm 1210, vua Cao Tông qua đời, uỷ thác đế sự cho Đỗ Kính Tu. Thái tử Sảm lên ngôi, tức Lý Huệ Tông. Nhưng quyền thực tế lại rơi vào tay Tô Trung Từ, chứ không phải Đỗ Kính Tu.

Theo lời căn dặn của Cao Tông, Huệ Tông phong Đỗ Kính Tu làm Thái úy. Thấy quyền lực của Tô Trung Từ quá lớn, Kính Tu tìm cách chống lại. Tháng 12/1210, Đỗ Quảng và phe cánh bắt Kính Tu giao cho Trung Từ. Ông cho dìm chết Kính Tu tại bến Đại Thông.

Các cựu thần nhà Lý vẫn tiếp tục tìm cách lật Trung Từ. Ít lâu sau, ông lại nghe tin Đỗ Thế Quy, Phí Liệt và chính Đỗ Quảng âm mưu đem quân đánh mình. Biết quân mình ít hơn, Trung Từ bèn bày kế: cho người đến khuyên họ tạm lui quân, giữ hòa khí để cùng phò triều đình. Tưởng thật, Quảng và Liệt đồng ý và hẹn hôm sau gặp lại.

Đêm đó, Trung Từ âm thầm tăng viện binh. Sáng hôm sau, khi Quảng và Liệt đến Bí thư Các, Trung Từ đã bố trí quân mai phục ở Sa Trì, Long Trì và cửa Thiên Thu. Khi nghe báo tin bị úp, Quảng và Liệt vội chạy thoát qua cửa Thiên Thu.

Cùng lúc, Đào Phán là tướng của Trung Từ tấn công Đỗ Thế Quy. Quy trốn dưới linh cữu vua Cao Tông nhưng vẫn bị bắt. Trung Từ cho xử ông cực kỳ tàn bạo tại chợ Đông.

Nghe tin Cao Tông mất, Trần Tự Khánh đem thủy quân đến Tế Giang xin vào dự tang nhưng bị Trung Từ từ chối vì lo Tự Khánh sẽ đốt phá kinh thành. Tự Khánh đành rút quân.

Đầu năm 1211, Huệ Tông lại cho đón Trần Thị Dung. Lần này, Tự Khánh đồng ý và cử hai tướng Phan Lân, Nguyễn Ngạnh hộ tống. Khi đoàn quân vào tới Thăng Long, họ gặp đúng lúc Trung Từ đang giao chiến dữ dội với Đỗ Quảng. Hai bên hợp quân đánh bại Quảng. Tháng sau, Quảng bị bắt và xử chém.

Kết cục

Tạm thời dẹp yên được các thế lực cựu thần nhà Lý, nhưng trong nội bộ Tô Trung Từ lại nảy sinh rối ren. Bộ tướng của ông là Nguyễn Tự âm mưu giết Nguyễn Ma La con rể Trung Từ  để nổi loạn. Tuy nhiên, thuộc hạ của Tự là Nguyễn Giai đã mật báo cho Trung Từ. Nhờ đó, ông kịp thời tước binh quyền của Tự. Hoảng sợ, Nguyễn Tự bỏ trốn sang Quốc Oai và sau này tự lập thế lực tại vùng này.

Tình hình vừa lắng xuống, Tô Trung Từ lại sa vào chuyện sắc dục. Ông mê đắm công chúa Thiên Cực người từng dan díu với gian thần Phạm Du. Một đêm tháng 6 năm 1211, khi sang Gia Lâm tư thông với công chúa, Trung Từ bị Vương Thượng bắt gặp và giết tại chỗ. Theo luật pháp nhà Lý, nếu bắt quả tang vợ ngoại tình, người chồng được quyền giết tình địch mà không bị xét tội.

Cái chết của Tô Trung Từ khiến kinh thành rơi vào hỗn loạn. Con rể ông là Nguyễn Ma La, biết thế mình đơn độc, liền tìm cách dựa vào họ Trần. Ma La sang cầu cứu Trần Thừa, xin tiến quân dẹp yên ấp Khoái. Nhưng khi cùng vợ là Tô thị xuống thuyền sang Thuận Lưu để gặp tướng cũ của Trung Từ là Nguyễn Trinh, cả hai bị Trinh sát hại và hắn còn bắt Tô thị đem về. Tô thị sau đó cho người bí mật tố cáo với Trần Thừa. Nhờ kế dụ của Tô thị, Trần Thừa bắt được Nguyễn Trinh và giết chết. Từ đây, lực lượng của Tô Trung Từ hoàn toàn sụp đổ.

Tranh thủ lúc Ma La rời đi và kinh thành không người kiểm soát, Trần Tự Khánh mang quân trở về chiếm giữ kinh sư, đồng thời cho an táng Tô Trung Từ tại làng Hoạch. Kể từ đó, chiến sự giữa các sứ quân leo thang quyết liệt, cuối cùng dẫn đến việc Trần Tự Khánh giành ưu thế và anh em họ Trần từng bước khống chế triều đình nhà Lý.

Thờ tự

Năm Quý Mùi (2003) Ủy ban nhân dân huyện Hưng Hà đã quyết định giao cho thôn Tè xây lại ngôi đền thờ Tô Trung Từ. Đến đây  dân làng mới biết ngôi đình xưa kia thờ Bóng Thánh chính là thờ Tô Trung Từ làm thành hoàng làng và pho tượng đồng chính là tượng Tô Trung Từ. Ngôi đền do nhà nước và nhân dân cùng làm bằng tiền của và công sức do nhân dân đóng góp và một phần kinh phí đầu tư của nhà nước. Ngôi đền được xây 5 gian theo kiểu cổ: tường xây, lợp ngói mũi, 3 gian cửa gỗ, nhưng cột, kèo, xà bằng bê tông giả gỗ. Đền mới cách đình cũ chừng 30m về phía Đông. Ngôi đền làm xong thành nơi thờ chung Vua Bà, Tô Trung Từ và Thánh mẫu. Lúc đầu cũng có ý định gian giữa thờ Vua Bà là người có ngôi vị cao nhất nhưng trưởng thôn Hương Xá đã đưa ra quyết định: Vì Ủy ban nhân dân huyện Hưng Hà có văn bản giao cho thôn Tè làm lại đền thờ Tô Trung Từ nên gian giữa phải là bàn thờ Tô Trung Từ. Tượng Bóng Thánh được đưa về đây để thờ. Nghe nói trong ruột tượng có vàng yểm nhưng đã bị kẻ trộm moi lấy mất.

Dân làng vẫn duy trì lệ cũ tổ chức lễ hội vào ngày 1 tháng Tư âm lịch.

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
4. Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

To Trung Tu

Background

Historical chronicles do not record the family background of To Trung Tu. It is only known that he was the brother-in-law of Tran Ly, a local strongman of Hai Ap (Nam Dinh–Thai Binh region). Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc alone notes that he was a native of Luu Gia village.

Supporting Crown Prince Ly Hao Sam

During the reign of King Ly Cao Tong, the court fell into disorder and uprisings broke out everywhere. In 1209, deceived by the treacherous minister Pham Du, the king executed the loyal official Pham Binh Di. Binh Di’s subordinate commander, Quach Boc, immediately rebelled to avenge him, marched on the capital, and enthroned Prince Ly Tham. King Cao Tong fled to Quy Hoa, while Crown Prince Sam, his mother, and his two sisters took refuge in Hai Ap. One of the prince’s retainers, Luu Thieu, also sought protection under Tran Ly.

Following the counsel of Pham Ngu, Tran Ly and To Trung Tu welcomed Crown Prince Sam to Ly Nhan, proclaimed him Victory Prince (Thang Vuong), and demoted Ly Tham to the rank of prince. Soon afterward, Sam moved to Luu Gia—the native village of To Trung Tu. There, upon seeing Tran Thi Dung, daughter of Tran Ly and niece of Trung Tu, whose beauty and virtue were renowned, Crown Prince Sam took her as his wife. Through this marriage, Tran Ly was granted the title Minh Tu, Pham Ngu was made Thuong pham Phung ngu, and To Trung Tu was appointed Dien tien chi huy su.

When King Cao Tong heard that Prince Sam had created his own administrative system and bestowed titles upon Tran Ly, To Trung Tu, Pham Ngu, and others, he became furious and sent Pham Du to seek military support from the Doan clan in Hong region. But Pham Du delayed due to an adulterous affair with Princess Thien Cuc. En route to meet the Doan, he reached Ma Lang, where he was captured and killed by the forces of two Bac Giang strongmen, Nguyen Nau and Nguyen Nai.

Taking advantage of this situation, Tran Ly and To Trung Tu led troops to the capital to suppress Quach Boc’s rebellion and earn merit at court. By late 1209, the rebellion was quelled, Tran Ly was killed in battle, and To Trung Tu escorted King Cao Tong back to the capital. With Pham Du dead, To Trung Tu’s faction became the most powerful in the court, forcing Ly Cao Tong to rely on him.

A High Official of the Ly Court

While To Trung Tu supported Ly Cao Tong at the capital, Crown Prince Sam remained in Hai Ap with his Tran relatives—Tran Thua and Tran Tu Khanh. Wishing to seize control of the prince himself, Trung Tu sought to remove the Tran clan’s influence.

Early in 1210, when King Cao Tong was gravely ill and intended to summon the crown prince back to the capital, Trung Tu pretended to march to Khoai Chau to suppress unrest but instead went directly to Hai Ap to escort Sam. Shortly afterward, Cao Tong sent Do Quang to receive the prince as well.

At the end of 1210, King Cao Tong died, entrusting state affairs to Do Kinh Tu. Crown Prince Sam ascended the throne as King Ly Hue Tong. However, real power fell into the hands of To Trung Tu—not Do Kinh Tu.

Following Cao Tong’s instructions, Hue Tong appointed Do Kinh Tu Grand Tutor (Thai uy). Fearing Trung Tu’s rising power, Kinh Tu plotted to oppose him. In the 12th month of 1210, Do Quang and his faction arrested Kinh Tu and delivered him to Trung Tu, who had him drowned at Dai Thong wharf.

Ly dynasty loyalists continued plotting to overthrow Trung Tu. Soon afterward, he heard that Do The Quy, Phi Liet, and even Do Quang planned to attack him. Realizing his forces were inferior, Trung Tu devised a stratagem: he sent envoys offering reconciliation and cooperation in protecting the court. Deceived, Quang and Liet agreed and arranged to meet the next day.

That night, Trung Tu secretly reinforced his troops. The next morning, when Quang and Liet arrived at Bi thu Cac, Trung Tu had already placed ambushes at Sa Tri, Long Tri, and Thien Thu Gate. Upon receiving warning of the trap, Quang and Liet fled through Thien Thu Gate.

Meanwhile, Dao Phan, one of Trung Tu’s generals, attacked Do The Quy. Quy hid beneath King Cao Tong’s coffin but was discovered and captured. Trung Tu had him executed with extreme brutality at the Dong market.

Hearing of Cao Tong’s death, Tran Tu Khanh brought naval forces to Te Giang seeking to attend the funeral but was denied entry by Trung Tu, who feared that Tu Khanh would burn the capital. Tu Khanh withdrew.

Early in 1211, Hue Tong again summoned Tran Thi Dung. This time, Tu Khanh agreed and sent generals Phan Lan and Nguyen Nganh to escort her. When their troops arrived in Thang Long, they found Trung Tu locked in fierce combat with Do Quang. Their forces joined Trung Tu and defeated Quang. The next month, Quang was captured and executed.

Downfall

After temporarily quelling the Ly loyalists, internal disorder emerged within To Trung Tu’s faction. His subordinate Nguyen Tu plotted to assassinate Nguyen Ma La—Trung Tu’s son-in-law—to start a rebellion. However, Nguyen Giai, a follower of Nguyen Tu, secretly informed Trung Tu, allowing him to strip Nguyen Tu of military command. Terrified, Nguyen Tu fled to Quoc Oai and later established his own power there.

Just as the situation stabilized, To Trung Tu became entangled in an affair. He fell infatuated with Princess Thien Cuc—the same woman who had once had an affair with Pham Du. One night in the sixth month of 1211, while crossing to Gia Lam to meet the princess, he was caught and killed on the spot by Vuong Thuong. Under Ly law, a husband who caught his wife committing adultery had the legal right to kill her lover without punishment.

To Trung Tu’s death plunged the capital into chaos. His son-in-law Nguyen Ma La, realizing his own weakness, sought support from the Tran. He petitioned Tran Thua to bring troops to pacify Khoai. But when Ma La and his wife (To Thi) boarded a boat for Thuan Luu to meet Nguyen Trinh—a former subordinate of Trung Tu—both were murdered by Trinh, who also abducted To Thi. To Thi secretly reported this to Tran Thua. Following her plan, Tran Thua captured and executed Nguyen Trinh. From that point, To Trung Tu’s faction completely collapsed.

Seizing the opportunity during Ma La’s absence and the lack of control in the capital, Tran Tu Khanh marched back, seized the imperial city, and arranged for To Trung Tu to be buried at Hoach village. From then on, warfare among the warlords intensified, eventually allowing Tran Tu Khanh to gain ascendancy and enabling the Tran clan to take control of the Ly court.

Shrine

In the Year Quy Mui (2003), the People’s Committee of Hung Ha district approved the reconstruction of the shrine dedicated to To Trung Tu in Te village. Only then did villagers realize that the old communal temple dedicated to Bong Thanh actually venerated To Trung Tu as their tutelary deity, and that the bronze statue was his likeness. The shrine was rebuilt through combined state funding and community contributions. It was constructed in the traditional five-bay style: brick walls, curved tile roof, and three wooden doors, though the pillars and beams were concrete molded to resemble wood. The new shrine stands about 30 meters east of the old temple. It became a shared place of worship for Vua Ba, To Trung Tu, and the Holy Mother. Initially, there was an intention to place Vua Ba in the central sanctuary, but the headman of Huong Xa declared that, because the district’s official directive was to rebuild the shrine of To Trung Tu, the central altar must belong to him. The Bong Thanh statue was moved there. It was rumored that gold was hidden inside the statue, but it had already been stolen by thieves.

The villagers continue to observe their traditional festival on the first day of the fourth lunar month.

References

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
4. Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Pháp

To Trung Tu

Origines

Les chroniques officielles et les documents connexes ne mentionnent pas l’origine familiale de To Trung Tu ; on sait seulement qu’il était le beau-frère de Tran Ly, un chef local (hao truong) de la région de Hai Ap (Nam Dinh, Thai Binh). Le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc indique seulement qu’il était originaire du village de Luu Gia.

Au service du prince héritier Ly Hao Sam

Sous le règne du roi Ly Cao Tong, la cour était plongée dans le désordre, les révoltes éclataient partout. En 1209, ayant écouté les calomnies du traître Pham Du, le roi fit exécuter le loyal ministre Pham Binh Di. Le général Quach Boc, subordonné de Binh Di, se souleva pour venger son maître, assiégea la capitale et proclama le prince Ly Tham comme nouveau souverain. Ly Cao Tong dut fuir vers Quy Hoa, tandis que le prince héritier Sam se réfugia à Hai Ap avec sa mère et ses deux sœurs. Un serviteur du prince, Luu Thieu, se plaça également sous la protection de Tran Ly.

Sur les conseils de Pham Ngu, Tran Ly et To Trung Tu accueillirent le prince Sam à Ly Nhan, le proclamèrent Thang Vuong et rétrogradèrent Ly Tham au rang de simple prince. Par la suite, le prince Sam se rendit au village de Luu Gia, patrie de To Trung Tu. Là, remarquant Tran Thi Dung — fille de Tran Ly, nièce de To Trung Tu — réputée pour sa beauté et ses qualités, Sam l’épousa. Grâce à cette alliance, Tran Ly fut nommé Minh Tu, Pham Ngu devint Thuong pham Phung ngu, et To Trung Tu fut promu Dien tien chi huy su (Commandant de la Garde intérieure).

Lorsque Ly Cao Tong apprit que le prince héritier Sam avait constitué sa propre administration et distribué des titres à Tran Ly, To Trung Tu, Pham Ngu…, il entra en fureur et envoya Pham Du solliciter l’aide du clan Doan dans la région de Hong. Mais Pham Du, occupé par sa liaison avec la princesse Thien Cuc, tarda. En route pour rencontrer le clan Doan, il fut capturé puis tué à Ma Lang par les troupes de deux chefs locaux de Bac Giang, Nguyen Nau et Nguyen Nai.

Profitant de la situation, Tran Ly et To Trung Tu marchèrent sur la capitale pour écraser la rébellion de Quach Boc et obtenir des mérites vis-à-vis de la cour. À la fin de 1209, la révolte fut étouffée ; Tran Ly mourut au combat, tandis que To Trung Tu ramena le roi Ly Cao Tong à la capitale. Pham Du étant mort, l’influence de To Trung Tu devint prédominante à la cour, contraignant le roi à s’appuyer sur lui.

Haut dignitaire de la cour des Ly

Alors que To Trung Tu assistait le roi Ly Cao Tong à la capitale, le prince Sam demeurait à Hai Ap avec les frères Tran Thua et Tran Tu Khanh. Désireux de contrôler directement le prince, To Trung Tu décida de l’arracher à l’influence de la famille Tran.

Au début de 1210, profitant de la maladie grave de Ly Cao Tong, qui souhaitait rappeler le prince héritier, To Trung Tu prétexta une expédition contre les rebelles de Khoai Chau, puis se rendit directement à Hai Ap pour ramener Sam. Peu après, Ly Cao Tong envoya encore Do Quang accueillir le prince.

À la fin de 1210, Ly Cao Tong mourut et confia les affaires de l’État à Do Kinh Tu. Le prince Sam monta sur le trône sous le nom de Ly Hue Tong. Cependant, le pouvoir réel tomba aux mains de To Trung Tu, et non de Do Kinh Tu.

Conformément aux dernières instructions de Cao Tong, Hue Tong nomma Do Kinh Tu Thai uy (Grand Commandant). Voyant l’influence excessive de To Trung Tu, Kinh Tu chercha à s’y opposer. En décembre 1210, Do Quang et ses alliés capturèrent Kinh Tu et le livrèrent à To Trung Tu, qui le fit noyer au quai Dai Thong.

Les anciens dignitaires de la dynastie Ly poursuivirent leurs tentatives pour renverser To Trung Tu. Peu après, il apprit que Do The Quy, Phi Liet et même Do Quang projetaient de marcher contre lui. Conscient de l’infériorité numérique de ses troupes, To Trung Tu imagina un stratagème : il envoya des émissaires persuader ses adversaires de suspendre l’offensive et de préserver l’harmonie pour protéger la dynastie. Trompés, Quang et Liet acceptèrent et fixèrent un rendez-vous pour le lendemain.

Durant la nuit, To Trung Tu renforça secrètement ses troupes. Au matin, lorsque Quang et Liet arrivèrent au Bi thu Cac, il avait déjà posté des embuscades à Sa Tri, Long Tri et à la porte Thien Thu. Prévenus à temps, Quang et Liet prirent la fuite.

Simultanément, Dao Phan, général de To Trung Tu, attaqua Do The Quy. Ce dernier tenta de se cacher sous le cercueil du défunt roi Ly Cao Tong, mais fut tout de même capturé. To Trung Tu ordonna son exécution avec une cruauté extrême au marché Dong.

À la nouvelle de la mort de Cao Tong, Tran Tu Khanh mena sa flotte à Te Giang pour assister aux funérailles, mais To Trung Tu lui refusa l’accès, craignant qu’il n’incendie la capitale. Tu Khanh dut se retirer.

Au début de 1211, Ly Hue Tong fit appeler Tran Thi Dung. Cette fois, Tran Tu Khanh accepta et envoya deux généraux, Phan Lan et Nguyen Nganh, pour l’escorter. À leur arrivée à Thang Long, ils tombèrent en plein combat entre To Trung Tu et Do Quang. Les forces des Tran coopérèrent alors avec celles de To Trung Tu pour vaincre Quang. Un mois plus tard, Quang fut capturé et exécuté.

Fin de vie

Après avoir neutralisé les anciens dignitaires des Ly, les troubles éclatèrent au sein même du clan de To Trung Tu. Son général Nguyen Tu complota pour assassiner Nguyen Ma La, gendre de To Trung Tu, afin de déclencher une rébellion. Mais son subordonné Nguyen Giai informa secrètement To Trung Tu, qui retira immédiatement le commandement à Nguyen Tu. Pris de panique, Nguyen Tu s’enfuit à Quoc Oai et y établit plus tard sa propre puissance locale.

Alors que la situation s’apaisait, To Trung Tu s’adonna à la débauche. Il s’éprit passionnément de la princesse Thien Cuc, ancienne maîtresse du traître Pham Du. Une nuit de juin 1211, alors qu’il se rendait à Gia Lam pour la rencontrer secrètement, il fut surpris puis tué immédiatement par Vuong Thuong. Selon la loi des Ly, un époux surpris en flagrant délit d’adultère avait le droit de tuer l’amant de son épouse sans être poursuivi.

La mort de To Trung Tu plongea la capitale dans le chaos. Son gendre Nguyen Ma La, se retrouvant isolé, tenta de solliciter l’aide de la famille Tran. Il se rendit auprès de Tran Thua pour lui demander de marcher contre le fief de Khoai. Mais lorsqu’il se rendit à Thuan Luu avec son épouse, fille de To Trung Tu, pour rencontrer Nguyen Trinh — ancien officier de To Trung Tu — celui-ci les assassina et captura la femme. Elle envoya plus tard une dénonciation secrète à Tran Thua, qui, grâce à son stratagème, captura et exécuta Nguyen Trinh. Dès lors, la puissance du clan de To Trung Tu s’effondra complètement.

Profitant du vide de pouvoir, Tran Tu Khanh amena ses troupes pour s’emparer de la capitale et fit ensevelir To Trung Tu au village de Hoach. À partir de là, les affrontements entre seigneurs de guerre s’intensifièrent, pour finalement aboutir à la domination progressive de la dynastie Ly par la famille Tran.

Sanctuaire

En l’an Quy Mui (2003), le Comité populaire du district de Hung Ha décida de confier au village de Te la reconstruction du sanctuaire dédié à To Trung Tu. C’est alors que les villageois apprirent que l’ancien temple, consacré à Bong Thanh, honorait en fait To Trung Tu comme génie tutélaire, et que la statue de bronze représentait également To Trung Tu.

Le nouveau sanctuaire, construit avec les contributions des habitants et une partie du financement de l’État, comporte cinq travées dans le style traditionnel : murs maçonnés, toit en tuiles, trois travées de portes en bois, mais poutres et charpentes en béton imitant le bois. Il se trouve à environ 30 mètres à l’est de l’ancien temple. Le sanctuaire devint un lieu de culte commun pour Vua Ba, To Trung Tu et la Sainte Mère. Bien qu’il ait été d’abord envisagé de placer l’autel de Vua Ba au centre, le chef du village Huong Xa rappela que la décision officielle confiait au village de Te la reconstruction du sanctuaire de To Trung Tu, si bien que l’autel central devait lui être attribué. La statue de Bong Thanh y fut transférée. On raconte qu’une pièce d’or était jadis dissimulée à l’intérieur, mais qu’elle fut volée.

Le village continue d’organiser son festival traditionnel le 1er jour du 4e mois lunaire.

Références

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
4. Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Trung

蘇中慈 (To Trung Tu)

身世

正史與各類資料均未記載蘇中慈（To Trung Tu）的出身，只知他是海邑（今南定、太平一帶）豪長陳李（Tran Ly）的妻弟。《欽定越史通鑑綱目》則注其為留家村人。

輔佐太子李昊爽（Ly Hao Sam）

李高宗（Ly Cao Tong）時，朝政紊亂，盜賊四起。公元1209年，高宗聽信姦臣范瑜（Pham Du），殺害忠臣范秉彝（Pham Binh Di）。秉彝部將郭卜（Quach Boc）遂舉兵入京報仇，立皇子李沉（Ly Tham）為帝。高宗北走歸化，而太子爽（Sam）與其母、二妹避居海邑。太子屬下劉紹（Luu Thieu）亦投奔陳李。

在范虞（Pham Ngu）的建議下，陳李與蘇中慈迎太子爽至黎仁（Ly Nhan），尊為勝王，並貶李沉為王。不久，太子移居至蘇中慈故鄉留家村。於此，太子見陳李之女、蘇中慈之外甥陳氏瑩（Tran Thi Dung）姿容秀麗，即納為妻。因而陳李受封明嗣，范虞為上品奉御，蘇中慈則任殿前指揮使。

高宗在歸化得知太子擅自立府封賞陳李、蘇中慈、范虞等，大怒，派范瑜往洪州求援段氏。然范瑜沉迷與天極公主（Thien Cuc）私通，延誤軍機。途中至麻瑯時，被北江豪長阮嫩（Nguyen Nau）、阮艮（Nguyen Nai）擒殺。

陳李、蘇中慈遂乘勢舉兵回京，討伐郭卜。1209年底，郭卜之亂被平定，陳李戰死，蘇中慈則迎高宗還京。范瑜既亡，蘇中慈勢力大盛，高宗不得不倚賴之。

李朝大臣

當蘇中慈在京師輔佐李高宗時，太子爽仍在海邑，與陳氏兄弟陳承（Tran Thua）、陳自慶（Tran Tu Khanh）相伴。欲奪取實權，蘇中慈企圖從陳氏手中取回太子。

1210年初，高宗病重召太子回京，蘇中慈假稱赴槐州（Khoai Chau）平亂，實則直赴海邑迎太子。不久，高宗又派杜廣（Do Quang）前往迎接太子。

1210年底，高宗崩逝，遺託政事於杜璟修（Do Kinh Tu）。太子爽即位，是為李惠宗（Ly Hue Tong）。但實權落入蘇中慈手中，而非杜璟修。

依遺詔，惠宗封杜璟修為太尉。然因蘇中慈權勢過大，璟修圖謀抗衡。同年十二月，杜廣與其黨徒擒璟修交蘇中慈。蘇中慈將其沉溺於大通津。

李朝舊臣仍伺機推翻蘇中慈。不久，蘇中慈又獲悉杜世規（Do The Quy）、費列（Phi Liet）及杜廣密謀攻之。自知兵力不足，蘇中慈設計遣使勸其暫息干戈，共輔朝廷。杜廣、費列信以為真，約翌日再議。

當夜，蘇中慈密增兵力。翌晨，杜廣、費列至祕書閣，蘇中慈已在沙池、龍池及天樞門設下埋伏。二人聞變，急奔天樞門而逃。

同時，蘇中慈部將陶盼（Dao Phan）攻擊杜世規。杜世規匿於高宗靈柩下，仍被擒獲，並於東市以酷刑處死。

得知高宗崩逝後，陳自慶率水軍至濟江請參加國葬，但被蘇中慈拒絕，恐自慶焚毀京城。自慶只得撤軍。

1211年初，惠宗再次迎接陳氏瑩，此時陳自慶同意並派潘麟（Phan Lan）、阮硬（Nguyen Nganh）護送。至昇龍時，恰逢蘇中慈與杜廣激戰，遂合軍擊敗杜廣。次月，杜廣被擒斬首。

結局

在暫時平息李朝舊臣勢力後，蘇中慈內部又起動亂。他的部將阮聚（Nguyen Tu）圖謀殺害蘇中慈女婿阮摩羅（Nguyen Ma La）以叛。但其部下阮皆（Nguyen Giai）密告，蘇中慈得知後奪其兵權。阮聚驚懼逃至國瓾（Quoc Oai），後自立為一方勢力。

事平未久，蘇中慈沉迷女色。他迷戀天極公主（即曾與范瑜私通者），1211年六月夜赴嘉林通姦，被王尚（Vuong Thuong）撞見並當場擊殺。按李朝律法，若丈夫捉姦，可殺情敵而不問罪。

蘇中慈死後，京城無人控制，局勢大亂。其女婿阮摩羅自知孤立，遂投靠陳承，請其出兵平定檜邑。然途中阮摩羅與妻蘇氏至順留（Thuan Luu）見舊將阮貞（Nguyen Trinh）時，被阮貞殺害，並擄蘇氏回家。後蘇氏密告陳承。陳承以計擒殺阮貞，自此蘇中慈勢力徹底崩潰。

阮摩羅離開後，京城空虛無主，陳自慶遂率軍返京佔領京師，並葬蘇中慈於劃村（Hoach）。自此，各路軍閥戰事激烈，最終陳自慶佔據上風，陳氏兄弟逐步控制李朝政權。

祠廟

癸未年（2003年），興河縣人民委員會決定由茶村（Thon Te）重建蘇中慈祠。至此，村民方知古祠所奉“聖影”即蘇中慈，且銅像亦為其像。祠廟由國家與民眾共同出資、出力興建，為五間古式建築：牆體磚砌、覆筒瓦、三間木門，梁、桁、椽則為仿木水泥。新祠於舊祠以東約三十米處。祠成之後，供奉王婆、蘇中慈與聖母。原意中殿奉王婆，但香舍村長決定依政府文件，主殿須奉蘇中慈。聖影銅像亦遷至此。傳言像內曾藏鎮金，然已被盜竊。

村民仍沿舊例，每年農曆四月初一舉行廟會。

參考資料

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
4. Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.