Thân thế
Lê Nghi Dân sinh ra là con trưởng của Lê Thái Tông, trước kia từng được lập làm Hoàng thái tử, sau đó bị phế truất làm phiên vương do mẹ là Dương phi bị thất sủng và bị giáng làm thứ nhân. Em trai của ông là Lê Bang Cơ được lập làm Hoàng thái tử thay thế ông.
Về sau, Lê Nghi Dân làm binh biến, lật đổ em trai ông là Lê Nhân Tông, tự lập lên ngôi vị. Nhưng chưa tròn một năm, Lê Nghi Dân bị các đại thần lật đổ vì cho rằng ông không có tài cán và mang tội phản nghịch. Sau khi bị lật đổ, ông bị giáng làm Lệ Đức hầu và thường không được xem là vị quân chủ chính thống của nhà Hậu Lê.
Thiếu thời
Lê Nghi Dân sinh vào tháng 10 năm 1439 tại Đông Kinh, là trưởng nam của vua Lê Thái Tông. Mẹ ruột của ông là sủng phi Dương Thị Bí, người gốc Thanh Hoa (nay là Thanh Hóa). Vào thời điểm ấy, trong số các phi tần trong cung, Dương Thị Bí là người được Lê Thái Tông đặc biệt sủng ái, địa vị và ảnh hưởng trong hậu cung ngày càng nổi bật.
Ngày 21 tháng 3 năm Canh Thân (1440), tức năm Đại Bảo thứ nhất, vua Lê Thái Tông chính thức lập Lê Nghi Dân làm Hoàng thái tử. Việc lập thái tử khi còn rất sớm, lại là con trưởng, khiến địa vị của Dương phi càng thêm vững chắc. Tuy nhiên, chính vì được sủng ái quá mức, Dương phi dần sinh tâm kiêu căng, có những hành vi vượt quá khuôn phép trong chốn hậu cung. Lê Thái Tông nhận ra sự thay đổi ấy, liền giáng Dương thị xuống làm Chiêu nghi với mong muốn bà tự xét lại và sửa chữa lỗi lầm.
Trái với kỳ vọng của nhà vua, Dương thị không những không biết kiềm chế mà còn sinh lòng oán giận, ngày càng tỏ ra hằn học, thiếu sự kiêng nể. Thấy vậy, Lê Thái Tông cho rằng Dương thị đã cố tình không sửa đổi, lo ngại rằng người con do bà sinh ra khó có thể trở thành bậc quân vương xứng đáng. Vì thế, nhà vua quyết định giáng Dương thị xuống hàng thứ nhân, đồng thời ban chiếu công bố rộng rãi trong thiên hạ rằng ngôi Hoàng thái tử vẫn chưa được định đoạt vững chắc.
Ngày mồng 9 tháng 5 năm Tân Dậu (1441), Hoàng tử Lê Bang Cơ – con trai của Nguyễn Thần phi (Nguyễn Thị Anh) chào đời. Vua Lê Thái Tông hết sức vui mừng, coi đây là điềm lành của triều đại. Đến tháng 11 cùng năm, nhà vua chính thức lập Lê Bang Cơ làm Hoàng thái tử, đồng thời giáng Trưởng hoàng tử Lê Nghi Dân xuống phong làm Lạng Sơn vương (諒山王). Hoàng tử Lê Khắc Xương được phong làm Tân Bình vương (新平王). Sự thay đổi này đánh dấu bước ngoặt lớn trong cục diện kế vị của triều Lê sơ.
Ngày mồng 4 tháng 8 năm Nhâm Tuất (1442), vua Lê Thái Tông đột ngột băng hà tại Lệ Chi viên, để lại triều chính trong tình thế hết sức nhạy cảm. Các đại thần trọng yếu như Trịnh Khả, Nguyễn Xí, Lê Thụ, cùng với Đinh Liệt, Lê Bôi, phụng theo di mệnh của tiên đế, tôn Hoàng thái tử Lê Bang Cơ lên ngôi, tức vua Lê Nhân Tông. Khi ấy, tân hoàng đế mới chỉ hơn một tuổi. Thần phi Nguyễn Thị Anh được tôn làm Hoàng thái hậu, thay mặt con trai nhiếp chính, nắm quyền điều hành triều đình Đại Việt trong giai đoạn đầy biến động sau đó.
Chính biến Diên Ninh và cai trị
Sau khi bị giáng xuống làm Lạng Sơn vương và rời xa ngôi vị Đông cung, Lê Nghi Dân tuy bề ngoài tỏ ra thuận phục, nhưng trong lòng dần nuôi chí khác. Trải qua nhiều năm sống trong cảnh phiên vương, chứng kiến quyền lực tập trung vào tay Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Anh và triều thần phò tá vua trẻ, Nghi Dân ngày càng sinh tâm bất mãn, âm thầm dõi theo và nhòm ngó ngôi Hoàng đế. Trong khi đó, vua Lê Nhân Tông vốn có tính tình hiền lành, nhân hậu, lại coi Lê Nghi Dân là anh em thân thích, luôn đối đãi chân thành, không hề sinh lòng nghi kỵ, càng tạo điều kiện để mưu đồ của Nghi Dân được che giấu kín đáo.
Đến đêm ngày mồng 3 tháng 10 năm Kỷ Mão (1459), Lê Nghi Dân cùng viên chỉ huy sứ Lê Đắc Ninh – người nắm quyền chỉ huy vệ binh trong cung bí mật tổ chức một cuộc chính biến. Nghi Dân liên kết với các thủ hạ thân tín như Phạm Đồn, Phan Ban, Trần Lăng, huy động hơn một trăm quân tinh nhuệ. Nhân đêm tối, họ bắc thang, chia làm ba đường bí mật đột nhập vào cung cấm, thẳng tiến đến tử điện và sát hại vua Lê Nhân Tông. Cuộc biến loạn diễn ra nhanh chóng và bất ngờ, khiến triều đình hoàn toàn trở tay không kịp. Sang ngày hôm sau, nhóm quân của Nghi Dân đưa Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Anh ra khỏi cung, giữ mạng sống cho bà, nhằm ổn định tình thế và tránh sự phản kháng ngay lập tức từ các thế lực trong triều.
Ngày mồng 7 tháng 10 năm Kỷ Mão (1459), Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân chính thức lên ngôi Hoàng đế. Ngay sau khi đăng cơ, ông ban bố đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu là Thiên Hưng (天興), nhằm thể hiện sự khởi đầu của một triều đại mới. Đồng thời, nhà vua ban ân rộng rãi cho toàn bộ quan văn võ trong và ngoài triều, mỗi người đều được thăng một tư, với mục đích thu phục nhân tâm và củng cố nền tảng chính trị vốn còn nhiều bất ổn sau cuộc chính biến đẫm máu.
Trong cùng tháng đó, Thiên Hưng đế sai Nguyễn Như Đổ và Lê Cảnh Huy sang triều cống nhà Minh, đồng thời xin bãi bỏ lệ tiến cống ngọc trai – một gánh nặng lâu đời đối với nhân dân vùng ven biển. Sau đó, ông tiếp tục cử Trần Phong và Lương Như Hộc sang nhà Minh, xin Minh Anh Tông chính thức sắc phong, nhằm hợp thức hóa ngôi vị của mình trên phương diện bang giao quốc tế.
Nhân dịp ban tờ đại xá, Lê Nghi Dân cho công bố một bài chiếu với lời lẽ nhằm biện minh cho hành động đoạt ngôi, trong đó nhấn mạnh thân phận con trưởng của mình, việc từng được lập làm Hoàng thái tử, đồng thời quy trách nhiệm cho Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Anh và nội quan Tạ Thanh trong việc lập Lê Bang Cơ lên ngôi. Chiếu thư cũng cho rằng các tai dị, đói kém liên tiếp xảy ra trong nhiều năm là do việc “trái mệnh trời”, từ đó khẳng định việc ông lên ngôi là thuận theo ý trời và lòng người.
Sang tháng Giêng năm Canh Thìn (1460), Thiên Hưng đế phong Bình Nguyên vương Lê Tư Thành làm Gia vương (嘉王), Tân Bình vương Lê Khắc Xương làm Cung vương (恭王). Đặc biệt, ông cho xây dựng phủ đệ riêng ở phía hữu nội điện cho Gia vương Lê Tư Thành, một động thái vừa thể hiện sự trọng đãi hoàng thân, vừa ngầm nhằm kiểm soát các nhân vật có khả năng ảnh hưởng đến cục diện chính trị trong triều.
Tháng 2 năm 1460, Lê Nghi Dân tiến hành cải cách bộ máy hành chính, bàn định lại việc đặt phủ, huyện, đồng thời thiết lập đầy đủ Lục bộ, Lục khoa và hệ thống quan lại ở các cấp phủ, huyện, châu. Đây được xem là thành tựu chính trị quan trọng nhất trong thời gian trị vì ngắn ngủi của ông, tạo nền tảng tổ chức hành chính tương đối hoàn chỉnh, về sau được các triều vua kế tiếp tiếp tục kế thừa và phát triển.
Trong lĩnh vực tiền tệ, sau khi lên ngôi, vua Lê Nghi Dân cho đúc đồng tiền mang niên hiệu mới, lấy tên là “Thiên Hưng thông bảo”, nhằm khẳng định quyền lực vương triều và phục vụ nhu cầu lưu thông trong nước.
Bị phế truất và qua đời
Tháng 4 năm 1460, trong bối cảnh triều chính ngày càng rối ren, nhiều đại thần giữ chức tể tướng và trọng trách trong triều như Đỗ Bí, Lê Ngang, Lê Thụ, Lê Ê bí mật bàn bạc kế hoạch lật đổ Lê Nghi Dân. Tuy nhiên, việc mưu nghị chưa kịp thực hiện thì đã bị bại lộ. Lê Nghi Dân lập tức ra tay trấn áp, bắt giữ và xử tử tất cả những người có liên quan. Sau biến cố này, không khí triều đình càng trở nên ngột ngạt, lòng người ly tán, sự bất mãn trong giới quan lại ngày một gia tăng.
Từ đó về sau, Lê Nghi Dân ngày càng tỏ ra đa nghi và chuyên quyền. Ông quay sang tin dùng những kẻ xu nịnh, a dua, không có tài năng thực sự, đồng thời gạt bỏ các bậc trung thần từng có công với triều Lê sơ. Nhiều pháp chế và quy định được thiết lập từ các đời vua trước bị thay đổi một cách tùy tiện, khiến kỷ cương rối loạn, phép nước không còn nghiêm minh. Sự bất bình lan rộng từ triều đình đến các tầng lớp quan lại và nhân dân, oán hờn tích tụ, trở thành mầm mống cho những biến động lớn hơn.
Trước tình thế ấy, các huân hựu đại thần – những người từng theo phò các đời vua trước, giữ vai trò trụ cột của triều đình – đã âm thầm liên kết với nhau. Đứng đầu là Thái phó, Bình chương quân quốc trọng sự Á quận hầu Nguyễn Xí, cùng các trọng thần như Đinh Liệt, Nhập nội Kiểm hiệu Bình chương quân quốc trọng sự Á thượng hầu Lê Lăng, Tư mã tham dự triều chính Đình thượng hầu Lê Niệm, Tổng tri Ngự tiền hậu quân Á hầu Lê Nhân Thuận, Tổng tri Ngự tiền trung quân Quan nội hầu Lê Nhân Khoái, Tổng tri Ngự tiền thiện trạo doanh quân Quan phục hầu Trịnh Văn Sái, Thiêm tri Bắc đạo quân dân bạ tịch Trịnh Đạc, Điện tiền ty Đô chỉ huy Nguyễn Đức Trung, Thiết đột tả quân Đại đội trưởng Nguyễn Yên, Nhập nội Đại Hành khiển Lê Vĩnh Trường, cùng các tướng lĩnh Điện tiền ty như Lê Yên, Lê Giải. Những người này nhiều lần bàn bạc kín đáo, cùng chung nhận định rằng việc phế truất Lê Nghi Dân là điều không thể tránh khỏi nếu muốn cứu vãn cơ đồ nhà Lê.
Trong các cuộc bàn nghị, họ thẳng thắn lên án hành vi của Lê Nghi Dân là vô đạo, cho rằng việc dùng bọn gian thần Phạm Đồn, Phan Ban lợi dụng đêm tối bắc thang vào cung cấm sát hại vua Lê Nhân Tông và làm hại Quốc mẫu Hoàng thái hậu là tội ác tày trời, không gì có thể dung thứ. Với tư cách là những bề tôi huân cựu, tận mắt chứng kiến việc giết vua cướp ngôi, họ tự thấy hổ thẹn vì vẫn còn đứng trong triều của kẻ bội nghịch, mang tội với xã tắc và với tiên đế, nếu không hành động thì sẽ trở thành tội nhân muôn đời.
Ngày mồng 6 tháng 6 năm Tân Hợi (1460), triều đình tổ chức buổi chầu sớm như thường lệ. Khi buổi chầu kết thúc, những người tham gia kế hoạch binh biến giả vờ ngồi lại bên ngoài cửa Sùng Vũ, gần Nghị sự đường. Nhân thời cơ thuận lợi, Nguyễn Xí phát lệnh, dẫn quân đột nhập vào Nghị sự đường, giết các bề tôi thân tín của Lê Nghi Dân là Phạm Đồn và Phan Ban. Đồng thời, Lê Nhân Thuận chém chết Trần Lăng, nhanh chóng khống chế quân cấm vệ và cho đóng chặt các cửa thành, ngăn không cho phe cánh của Lê Nghi Dân phản ứng.
Chỉ trong thời gian ngắn, hơn một trăm người thuộc phe cánh của Lạng Sơn vương bị tiêu diệt. Lê Nghi Dân bị bắt, giải ra khỏi cung và chính thức bị phế truất, giáng xuống làm Lệ Đức hầu (厲德侯). Các đại thần trao cho ông một dải lụa, buộc phải thắt cổ tự vẫn, khi ấy ông mới 22 tuổi. Triều đại ngắn ngủi mang niên hiệu Thiên Hưng chấm dứt sau chưa đầy một năm tồn tại.
Ngay trong ngày hôm đó, các đại thần đồng loạt tôn Gia vương Lê Tư Thành lên ngôi Hoàng đế, tức vua Lê Thánh Tông. Việc thay ngôi đổi chủ diễn ra nhanh chóng nhưng được xem là thuận lòng người, mở ra một giai đoạn ổn định và phát triển rực rỡ bậc nhất trong lịch sử triều Lê sơ và của cả Đại Việt thời trung đại.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cươngmục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Le Nghi Dan (1439–1460)
Background
Le Nghi Dan was born as the eldest son and was previously appointed Crown Prince. He was later deposed and made a regional prince because his mother, Duong Phi, fell out of imperial favor and was demoted to the status of a commoner. His younger brother, Le Bang Co, was subsequently appointed Crown Prince in his place.
Later, Le Nghi Dan staged a coup, overthrew his younger brother Le Nhan Tong, and proclaimed himself emperor. However, less than a year later, he was deposed by senior officials on the grounds that he lacked ability and had committed treason. After his removal, he was demoted to the title of Le Duc Marquis and is often not regarded as a legitimate ruler of the Later Le dynasty.
Early Life
Le Nghi Dan was born in the tenth lunar month of 1439 in Dong Kinh, as the eldest son of King Le Thai Tong. His biological mother was the favored consort Duong Thi Bi, a native of Thanh Hoa (present-day Thanh Hoa). At that time, among the imperial consorts, Duong Thi Bi was especially favored by Le Thai Tong, and her status and influence within the inner palace grew increasingly prominent.
On the 21st day of the third lunar month in the year Canh Than (1440), corresponding to the first year of Dai Bao, King Le Thai Tong officially appointed Le Nghi Dan as Crown Prince. Being appointed at such an early age and as the eldest son further strengthened Duong Phi’s position. However, because of excessive favor, Duong Phi gradually became arrogant and committed acts that exceeded the norms of the inner court. Recognizing this change, Le Thai Tong demoted her to the rank of Chieu Nghi in the hope that she would reflect on her behavior and correct her faults.
Contrary to the king’s expectations, Duong Thi not only failed to restrain herself but also harbored resentment, becoming increasingly hostile and disrespectful. Seeing this, Le Thai Tong concluded that she had deliberately refused to reform and feared that the son she bore might not become a worthy ruler. Therefore, he decided to demote Duong Thi to the status of a commoner and issued an edict publicly declaring that the position of Crown Prince had not yet been firmly determined.
On the 9th day of the fifth lunar month in the year Tan Dau (1441), Prince Le Bang Co—the son of Nguyen Than Phi (Nguyen Thi Anh)—was born. King Le Thai Tong was greatly delighted, regarding this as an auspicious sign for the dynasty. In the eleventh lunar month of the same year, the king officially appointed Le Bang Co as Crown Prince, while demoting the eldest prince Le Nghi Dan to the title of Prince of Lang Son (諒山王). Prince Le Khac Xuong was appointed Prince of Tan Binh (新平王). This change marked a major turning point in the succession of the early Le dynasty.
On the 4th day of the eighth lunar month in the year Nham Tuat (1442), King Le Thai Tong suddenly passed away at Le Chi Garden, leaving the court in an extremely sensitive situation. Key officials such as Trinh Kha, Nguyen Xi, Le Thu, along with Dinh Liet and Le Boi, followed the late emperor’s testament and enthroned Crown Prince Le Bang Co as emperor, namely King Le Nhan Tong. At that time, the new emperor was only slightly over one year old. Than Phi Nguyen Thi Anh was honored as Empress Dowager and ruled as regent on behalf of her son, holding control over the Dai Viet court during the turbulent period that followed.
The Dien Ninh Coup and Rule
After being demoted to Prince of Lang Son and removed from the Eastern Palace, Le Nghi Dan outwardly appeared compliant, but inwardly he gradually harbored other ambitions. After many years living as a regional prince and witnessing power concentrated in the hands of Empress Dowager Nguyen Thi Anh and the officials supporting the child emperor, Nghi Dan grew increasingly dissatisfied and secretly set his sights on the imperial throne. Meanwhile, King Le Nhan Tong was gentle and benevolent by nature, regarded Le Nghi Dan as a close relative, and treated him sincerely without suspicion, which further allowed Nghi Dan’s schemes to remain concealed.
On the night of the 3rd day of the tenth lunar month in the year Ky Mao (1459), Le Nghi Dan, together with the commanding officer Le Dac Ninh—who controlled the palace guards—secretly organized a coup. Nghi Dan allied with trusted subordinates such as Pham Don, Phan Ban, and Tran Lang, mobilizing more than one hundred elite soldiers. Under cover of darkness, they set up ladders, divided into three groups, and secretly infiltrated the forbidden palace, advancing directly to the sleeping quarters and assassinating King Le Nhan Tong. The upheaval unfolded swiftly and unexpectedly, leaving the court completely unprepared. On the following day, Nghi Dan’s forces escorted Empress Dowager Nguyen Thi Anh out of the palace, sparing her life in order to stabilize the situation and prevent immediate resistance from court factions.
On the 7th day of the tenth lunar month in the year Ky Mao (1459), Prince of Lang Son Le Nghi Dan officially ascended the throne as emperor. Immediately after his enthronement, he proclaimed a general amnesty and changed the reign title to Thien Hung (天興), signaling the beginning of a new era. At the same time, he granted generous favors to civil and military officials both within and outside the court, promoting each by one rank, in an effort to win popular support and consolidate a political foundation that remained unstable after the bloody coup.
Within the same month, Emperor Thien Hung dispatched Nguyen Nhu Do and Le Canh Huy to present tribute to the Ming court and to request the abolition of the pearl tribute—a long-standing burden on the coastal population. Subsequently, he sent Tran Phong and Luong Nhu Hoc to the Ming court to request formal investiture from Emperor Ming Yingzong, seeking to legitimize his throne in terms of international diplomacy.
On the occasion of the general amnesty, Le Nghi Dan issued an edict justifying his seizure of the throne, emphasizing his status as the eldest son and his former appointment as Crown Prince, while placing responsibility on Empress Dowager Nguyen Thi Anh and the eunuch Ta Thanh for enthroning Le Bang Co. The edict also attributed the repeated natural disasters and famines of previous years to actions “contrary to the Mandate of Heaven,” thereby asserting that his accession was in accordance with Heaven’s will and popular sentiment.
In the first lunar month of the year Canh Thin (1460), Emperor Thien Hung conferred the title of Prince Gia (嘉王) upon Prince Binh Nguyen Le Tu Thanh, and appointed Prince Tan Binh Le Khac Xuong as Prince Cung (恭王). Notably, he ordered the construction of a separate residence to the right of the inner palace for Prince Gia Le Tu Thanh, a move that both demonstrated favor toward a royal kinsman and subtly aimed to monitor figures who might influence the political balance at court.
In the second lunar month of 1460, Le Nghi Dan carried out reforms of the administrative apparatus, reassessing the establishment of prefectures and districts, while fully organizing the Six Ministries, Six Offices of Censors, and the system of officials at the prefectural, district, and sub-prefectural levels. This is regarded as the most significant political achievement of his brief reign, creating a relatively complete administrative structure that later rulers continued to inherit and develop.
In the monetary sphere, after ascending the throne, King Le Nghi Dan ordered the casting of coins bearing the new reign title, named “Thien Hung Thong Bao,” to affirm royal authority and meet domestic circulation needs.
Deposition and Death
In the fourth lunar month of 1460, amid increasing disorder in court politics, many senior officials holding key positions—such as Do Bi, Le Ngang, Le Thu, and Le E—secretly discussed plans to overthrow Le Nghi Dan. However, before their scheme could be carried out, it was exposed. Le Nghi Dan immediately moved to suppress the plot, arresting and executing all those involved. After this incident, the court atmosphere grew even more oppressive, morale collapsed, and dissatisfaction among officials steadily increased.
From then on, Le Nghi Dan became increasingly suspicious and autocratic. He turned to trusting flatterers and sycophants lacking real ability, while marginalizing loyal officials who had rendered meritorious service to the early Le dynasty. Many laws and regulations established by previous reigns were arbitrarily altered, resulting in disorder and the erosion of legal authority. Discontent spread from the court to officials and the populace, with accumulated resentment becoming the seedbed for greater upheavals.
In this situation, veteran meritorious officials—those who had served earlier emperors and formed the backbone of the court—secretly united. At their head was Grand Tutor and Duke A Nguyen Xi, together with senior figures such as Dinh Liet, Le Lang, Le Niem, Le Nhan Thuan, Le Nhan Khoai, Trinh Van Sai, Trinh Dac, Nguyen Duc Trung, Nguyen Yen, Le Vinh Truong, and other commanders of the Palace Guard. They repeatedly conferred in secret and reached the shared conclusion that deposing Le Nghi Dan was unavoidable if the dynasty were to be saved.
In their deliberations, they openly condemned Le Nghi Dan’s actions as immoral, asserting that using treacherous officials such as Pham Don and Phan Ban to infiltrate the forbidden palace at night and murder King Le Nhan Tong, while harming the Empress Dowager, constituted an unforgivable crime. As veteran ministers who had witnessed regicide and usurpation, they felt deep shame at remaining in the court of a traitor, believing that failure to act would render them criminals in the eyes of history.
On the 6th day of the sixth lunar month in the year Tan Hoi (1460), the court held its usual early audience. After the session ended, those involved in the coup pretended to remain outside the Sung Vu Gate near the Council Hall. Seizing the opportunity, Nguyen Xi gave the order and led troops into the Council Hall, killing Pham Don and Phan Ban, close confidants of Le Nghi Dan. At the same time, Le Nhan Thuan slew Tran Lang, swiftly secured control of the palace guards, and ordered the city gates shut to prevent any reaction from Le Nghi Dan’s faction.
Within a short time, more than one hundred members of the Lang Son Prince’s faction were eliminated. Le Nghi Dan was arrested, escorted out of the palace, formally deposed, and demoted to the title of Le Duc Marquis (厲德侯). The senior officials presented him with a silk cord, compelling him to hang himself; he was then only 22 years old. The short-lived Thien Hung reign thus ended after less than one year.
On the same day, the officials unanimously enthroned Prince Gia Le Tu Thanh as emperor, namely King Le Thanh Tong. Though the change of ruler occurred swiftly, it was widely regarded as being in accordance with popular will, ushering in one of the most stable and prosperous periods in the history of the early Le dynasty and of medieval Dai Viet as a whole.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cươngmục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Le Nghi Dan (1439–1460)
Origines et parcours
Le Nghi Dan naquit en tant que fils aîné. Il avait autrefois été désigné Prince héritier, mais fut ensuite déchu et relégué au rang de prince vassal, en raison de la disgrâce de sa mère, la concubine Duong, qui perdit la faveur impériale et fut rétrogradée au statut de simple roturière. Son frère cadet, Le Bang Co, fut alors établi Prince héritier à sa place.
Par la suite, Le Nghi Dan fomenta un coup d’État militaire, renversa son jeune frère Le Nhan Tong et s’autoproclama empereur. Toutefois, son règne ne dura pas une année entière : il fut renversé par les hauts dignitaires de la cour, qui le jugèrent incompétent et coupable de rébellion. Après sa destitution, il fut abaissé au titre de marquis de Le Duc et n’est généralement pas reconnu comme un souverain légitime de la dynastie des Le posterieurs.
Jeunesse
Le Nghi Dan naquit au dixième mois de l’année 1439, à Dong Kinh, en tant que fils aîné du roi Le Thai Tong. Sa mère biologique était la concubine favorite Duong Thi Bi, originaire de Thanh Hoa (actuelle province de Thanh Hoa). À cette époque, parmi les concubines du palais, Duong Thi Bi bénéficiait d’une faveur toute particulière de la part de Le Thai Tong ; son statut et son influence au sein du harem ne cessaient de croître.
Le 21 mars de l’année Canh Than (1440), correspondant à la première année de l’ère Dai Bao, le roi Le Thai Tong proclama officiellement Le Nghi Dan Prince héritier. Le fait qu’il fût désigné héritier dès son plus jeune âge, et qu’il fût le fils aîné, renforça encore la position de la concubine Duong. Toutefois, en raison même de cette faveur excessive, celle-ci développa peu à peu un caractère orgueilleux et adopta des comportements outrepassant les règles du palais. Le Thai Tong, s’en apercevant, la rétrograda au rang de Chieu nghi, espérant qu’elle réfléchirait à ses fautes et se corrigerait.
Contrairement aux attentes du souverain, Duong Thi Bi ne fit preuve d’aucune retenue ; au contraire, elle nourrit du ressentiment et manifesta une hostilité croissante, sans plus aucun égard. Constatant cette attitude, Le Thai Tong estima qu’elle refusait délibérément de se corriger et craignit que le fils qu’elle avait mis au monde ne puisse devenir un souverain digne de ce nom. Il décida donc de la rétrograder au rang de simple roturière et publia un édit proclamant dans tout le royaume que la succession au titre de Prince héritier n’était pas encore définitivement arrêtée.
Le 9 mai de l’année Tan Dau (1441), naquit le prince Le Bang Co, fils de la concubine Nguyen Thi Anh. Le roi Le Thai Tong s’en réjouit grandement, y voyant un présage favorable pour la dynastie. En novembre de la même année, il proclama officiellement Le Bang Co Prince héritier, tout en rétrogradant le Prince héritier aîné Le Nghi Dan au rang de prince de Lang Son (Lang Son vuong). Le prince Le Khac Xuong fut nommé prince de Tan Binh (Tan Binh vuong). Ce changement marqua un tournant décisif dans la question de la succession de la dynastie des premiers Le.
Le 4 août de l’année Nham Tuat (1442), le roi Le Thai Tong décéda subitement au jardin de Le Chi, laissant la cour dans une situation politique extrêmement délicate. Conformément au testament impérial, des hauts dignitaires tels que Trinh Kha, Nguyen Xi, Le Thu, ainsi que Dinh Liet et Le Boi, intronisèrent le Prince héritier Le Bang Co, qui monta sur le trône sous le nom de Le Nhan Tong. À cette époque, le nouvel empereur n’avait qu’un peu plus d’un an. Sa mère, la concubine Nguyen Thi Anh, fut élevée au rang d’Impératrice douairière et assura la régence, exerçant le pouvoir au nom de son fils dans une période particulièrement troublée de l’histoire du Dai Viet.
Le coup d’État de Dien Ninh et le règne
Après avoir été rétrogradé au rang de prince de Lang Son et éloigné de la position d’héritier, Le Nghi Dan affecta extérieurement la soumission, mais nourrit intérieurement d’autres ambitions. Pendant de longues années passées comme prince vassal, observant le pouvoir concentré entre les mains de l’Impératrice douairière Nguyen Thi Anh et des dignitaires soutenant le jeune empereur, il développa une profonde insatisfaction et commença à convoiter secrètement le trône. De son côté, l’empereur Le Nhan Tong, de nature douce et bienveillante, considérait Le Nghi Dan comme un proche parent et le traitait avec sincérité, sans la moindre suspicion, ce qui facilita la dissimulation des desseins de Nghi Dan.
Dans la nuit du 3 octobre de l’année Ky Mao (1459), Le Nghi Dan, de concert avec le commandant Le Dac Ninh — responsable des troupes de la garde palatine — organisa secrètement un coup d’État. Il s’allia à des partisans de confiance tels que Pham Don, Phan Ban et Tran Lang, mobilisant plus d’une centaine de soldats d’élite. Profitant de l’obscurité, ils dressèrent des échelles, se divisèrent en trois groupes et s’infiltrèrent furtivement dans le palais impérial, se dirigeant directement vers les appartements privés où ils assassinèrent l’empereur Le Nhan Tong. L’opération se déroula avec une rapidité et une soudaineté telles que la cour n’eut aucune possibilité de réaction. Le lendemain, les hommes de Nghi Dan firent sortir l’Impératrice douairière Nguyen Thi Anh du palais, lui épargnant la vie afin de stabiliser la situation et d’éviter une opposition immédiate des forces politiques.
Le 7 octobre de l’année Ky Mao (1459), le prince de Lang Son, Le Nghi Dan, monta officiellement sur le trône impérial. Dès son avènement, il proclama une amnistie générale et adopta le nom d’ère Thien Hung (Thien Hung), afin de marquer le commencement d’un nouveau règne. Il accorda également de larges faveurs à l’ensemble des fonctionnaires civils et militaires, tant à la cour qu’en province, chacun étant promu d’un grade, dans le but de rallier les soutiens et de consolider une base politique encore fragile après ce coup d’État sanglant.
Au cours du même mois, l’empereur Thien Hung envoya Nguyen Nhu Do et Le Canh Huy en mission de tribut auprès de la dynastie Ming, tout en demandant l’abolition de la corvée de tribut en perles, un fardeau de longue date pour les populations côtières. Il dépêcha ensuite Tran Phong et Luong Nhu Hoc auprès de la cour Ming afin de solliciter de l’empereur Ming Anh Tong une investiture officielle, destinée à légitimer son règne sur le plan diplomatique.
À l’occasion de la proclamation de l’amnistie générale, Le Nghi Dan fit publier un édit visant à justifier son accession au trône. Il y soulignait son statut de fils aîné et le fait qu’il eût été autrefois nommé Prince héritier, tout en imputant la responsabilité de l’intronisation de Le Bang Co à l’Impératrice douairière Nguyen Thi Anh et à l’eunuque Ta Thanh. L’édit affirmait également que les calamités naturelles et les famines survenues durant plusieurs années étaient dues à une succession « contraire au mandat du Ciel », et soutenait ainsi que son propre avènement répondait à la volonté céleste et à l’assentiment du peuple.
En janvier de l’année Canh Thin (1460), l’empereur Thien Hung conféra au prince Binh Nguyen, Le Tu Thanh, le titre de Gia vuong, et au prince de Tan Binh, Le Khac Xuong, celui de Cung vuong. Il fit en outre édifier une résidence princière distincte à l’est du palais intérieur pour Le Tu Thanh, geste qui manifestait à la fois une marque d’estime envers les membres de la famille impériale et une volonté implicite de contrôler les personnalités susceptibles d’influencer l’équilibre politique.
En février 1460, Le Nghi Dan entreprit une réforme de l’appareil administratif, réexaminant l’organisation des prefectures et districts, et établissant de manière complète les Six Ministeres, les Six Bureaux de controle ainsi que le système des fonctionnaires aux niveaux des prefectures, districts et cantons. Cette réforme est généralement considérée comme l’accomplissement politique le plus marquant de son bref règne, posant les bases d’une structure administrative relativement cohérente, qui fut ensuite reprise et développée par les souverains ultérieurs.
Sur le plan monétaire, après son accession au trône, Le Nghi Dan fit frapper une nouvelle monnaie portant le nom d’ère Thien Hung, appelée « Thien Hung thong bao », afin d’affirmer l’autorité dynastique et de répondre aux besoins de la circulation intérieure.
Destitution et décès
En avril 1460, dans un contexte de désordre croissant à la cour, plusieurs hauts dignitaires occupant des fonctions clés — notamment Do Bi, Le Ngang, Le Thu et Le E — complotèrent secrètement la chute de Le Nghi Dan. Le projet fut cependant découvert avant sa mise à exécution. Le Nghi Dan réagit immédiatement en réprimant le complot : il fit arrêter et exécuter tous les individus impliqués. À la suite de cet épisode, le climat à la cour devint encore plus oppressant ; les cœurs se détachèrent, et le mécontentement au sein de la bureaucratie ne cessa de s’amplifier.
Par la suite, Le Nghi Dan se montra de plus en plus soupçonneux et autoritaire. Il se mit à favoriser des flatteurs et des intrigants dénués de véritable talent, tout en écartant les ministres loyaux qui avaient servi avec mérite les premiers souverains de la dynastie des Le. De nombreuses lois et règlements établis sous les règnes précédents furent modifiés de manière arbitraire, provoquant un affaiblissement de la discipline et un relâchement de l’autorité de l’État. Le mécontentement se propagea de la cour aux fonctionnaires et au peuple, nourrissant une rancœur profonde et préparant le terrain à de nouvelles convulsions politiques.
Face à cette situation, les hauts dignitaires méritants — piliers de la cour ayant servi les règnes antérieurs — se concertèrent secrètement. À leur tête se trouvait Nguyen Xi, grand précepteur et seigneur A quan hau, assisté de personnages éminents tels que Dinh Liet, Le Lang, Le Niem, Le Nhan Thuan, Le Nhan Khoai, Trinh Van Sai, Trinh Dac, Nguyen Duc Trung, Nguyen Yen, Le Vinh Truong, ainsi que plusieurs officiers de la garde du palais. Tous s’accordaient sur le fait que la destitution de Le Nghi Dan était inévitable pour sauver la dynastie des Le.
Lors de leurs délibérations, ils condamnèrent sans détour les actes de Le Nghi Dan, qualifiés d’immoraux, estimant que le recours à des conspirateurs comme Pham Don et Phan Ban pour assassiner de nuit l’empereur Le Nhan Tong et porter atteinte à l’Impératrice douairière constituait un crime impardonnable. En tant que serviteurs vétérans de l’État, témoins directs d’un régicide et d’une usurpation, ils se sentirent profondément honteux de continuer à servir un souverain rebelle, coupables envers la dynastie et les anciens empereurs, et convaincus que l’inaction ferait d’eux des criminels aux yeux de la postérité.
Le 6 juin de l’année Tan Hoi (1460), la cour tint une audience matinale comme à l’accoutumée. À l’issue de l’audience, les conjurés feignirent de demeurer près de la porte Sung Vu, à proximité de la salle des délibérations. Profitant de l’occasion, Nguyen Xi donna le signal et mena les troupes à l’intérieur de la salle, où furent tués Pham Don et Phan Ban, proches de Le Nghi Dan. Simultanément, Le Nhan Thuan exécuta Tran Lang, prit rapidement le contrôle de la garde impériale et ordonna la fermeture des portes de la capitale afin d’empêcher toute réaction des partisans de Le Nghi Dan.
En peu de temps, plus d’une centaine de membres de la faction du prince de Lang Son furent éliminés. Le Nghi Dan fut capturé, extrait du palais et officiellement destitué, rétrogradé au titre de marquis de Le Duc (Le Duc hau). Les hauts dignitaires lui remirent une écharpe de soie et l’obligèrent à se pendre ; il n’avait alors que vingt-deux ans. Le règne éphémère de l’ère Thien Hung prit fin après moins d’une année.
Le jour même, les dignitaires proclamèrent unanimement l’accession au trône du prince Gia, Le Tu Thanh, qui devint l’empereur Le Thanh Tong. Ce changement de souverain, bien que rapide, fut considéré comme conforme à la volonté du peuple et inaugura l’une des périodes de stabilité et de prospérité les plus brillantes de l’histoire de la dynastie des premiers Le et du Dai Viet médiéval.
Références bibliographiques
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cươngmục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
黎宜民（1439–1460）
身世
黎宜民为长子，早年曾被立为皇太子，后因其母杨妃失宠，被废为藩王，其母亦被贬为庶人，故其太子之位被撤。其弟黎邦基随后被立为皇太子，取代其地位。
其后，黎宜民发动兵变，推翻其弟黎仁宗（黎邦基），自立为帝。然而在位未满一年，即因被群臣认为无德无才、且犯有弑君篡位之大逆罪而遭废黜。被废后，降封为厉德侯（厲德侯），通常不被视为后黎朝的正统君主。
少年时期
黎宜民生于1439年十月，地点为东京（今河内），为黎太宗（Le Thai Tong）之长子。其生母为宠妃杨氏秘（Duong Thi Bi），籍贯清华（今清化）。当时后宫诸妃之中，杨氏最受黎太宗宠爱，其地位与影响日益显著。
1440年庚申三月二十一日（大宝元年），黎太宗正式册立黎宜民为皇太子。因其年幼即被立为储君，且为长子，使杨妃在后宫的地位愈发稳固。然而，正因过度受宠，杨妃渐生骄纵之心，言行多有逾制。黎太宗察觉其变化，遂将其贬为昭仪，希望其自省改过。
但杨氏不但未加收敛，反而心生怨愤，愈发骄横无忌。黎太宗认为其无意悔改，且担忧其所生之子难以成为合格君主，遂将杨氏贬为庶人，并下诏昭告天下，表示皇太子之位尚未最终确定。
1441年辛酉五月初九，阮神妃阮氏英（Nguyen Thi Anh）之子皇子黎邦基诞生，黎太宗大喜，视为王朝祥瑞。同年十一月，正式册立黎邦基为皇太子，同时将长皇子黎宜民降封为谅山王（諒山王），另封皇子黎克昌为新平王（新平王）。此举标志着黎初朝继承格局的重大转折。
1442年壬戌八月初四，黎太宗突然崩逝于荔枝园，朝局顿时陷入高度敏感状态。重臣郑可（Trinh Kha）、阮玺（Nguyen Xi）、黎庶（Le Thu）、丁烈（Dinh Liet）、黎陪（Le Boi）等遵奉遗命，拥立皇太子黎邦基即位，是为黎仁宗（Le Nhan Tong）。当时新帝尚不足两岁，由阮氏英尊为皇太后，代行摄政，执掌大越朝政。
延宁政变与在位时期
被贬为谅山王、远离东宫之后，黎宜民表面顺服，内心却渐生异志。多年藩王生涯中，他目睹权力集中于皇太后阮氏英及辅政群臣之手，心中愈发不满，暗中觊觎帝位。反观黎仁宗性情仁厚，将黎宜民视为骨肉至亲，始终真诚相待，毫无防备，反而为其阴谋提供了掩护。
1459年己卯十月初三夜，黎宜民与掌管禁军的指挥使黎得宁（Le Dac Ninh）密谋发动政变，并联合范屯（Pham Don）、潘班（Phan Ban）、陈棱（Tran Lang）等心腹，动员百余名精兵。趁夜色潜入宫禁，直入寝殿，弑杀黎仁宗。次日，又将皇太后阮氏英移出宫外，保其性命，以暂稳局势。
己卯十月初七（1459），谅山王黎宜民正式即皇帝位，颁布大赦，改元天兴（天興），并普遍加官晋爵，以图收揽人心、稳固政权。
同月，天兴帝遣阮如堵（Nguyen Nhu Do）、黎景辉（Le Canh Huy）出使明朝进贡，并请求免除沿海地区长期负担沉重的珍珠贡赋；又遣陈峰（Tran Phong）、梁如鹄（Luong Nhu Hoc）赴明，请求明英宗（Ming Yingzong）正式册封，以谋求国际承认。
黎宜民并借大赦之机颁布诏书，为其夺位行为辩解，强调自己为嫡长子、曾立为太子，并将立黎邦基为帝之责归咎于皇太后阮氏英及宦官谢清（Ta Thanh），更以连年灾异饥荒为“违天命”之征，宣称自己即位乃顺天应人。
1460年庚辰正月，天兴帝封平原王黎思诚（Le Tu Thanh）为嘉王（嘉王），封新平王黎克昌为恭王（恭王），并于内殿右侧为嘉王营建专府，以示优待，同时亦含有监控之意。
同年二月，黎宜民整顿行政机构，重新规划府、县设置，完善六部、六科及地方官僚体系。这被视为其短暂在位期间最重要的政治成就之一，对后世行政制度产生了一定影响。
在货币方面，他下令铸行新币，名为“天兴通宝”，以彰显王权并满足国内流通需求。
被废与身亡
1460年四月，朝政日益混乱，宰辅重臣杜秘（Do Bi）、黎昂（Le Ngang）、黎庶（Le Thu）、黎噫（Le E）等密谋废黜黎宜民，但计划败露，黎宜民立即镇压，将相关人员尽数诛杀，致使朝廷人心更加离散。
此后，黎宜民愈发多疑专断，重用佞幸小人，疏远忠臣，随意更改前朝法制，纲纪大乱，朝野怨声载道。
在此情势下，以太傅、平章军国重事阮玺（Nguyen Xi）为首，联合丁烈（Dinh Liet）、黎棱（Le Lang）、黎念（Le Niem）、黎仁顺（Le Nhan Thuan）、黎仁快（Le Nhan Khoai）、郑文赛（Trinh Van Sai）、郑铎（Trinh Dac）、阮德忠（Nguyen Duc Trung）、阮燕（Nguyen Yen）、黎永长（Le Vinh Truong）等勋旧重臣密议，认定若不废黜黎宜民，国家社稷将难以维系。
1460年辛亥六月初六，朝廷如常早朝。朝罢后，阮玺发令率军突入议事堂，诛杀黎宜民亲信范屯、潘班；黎仁顺斩杀陈棱，迅速控制禁军并关闭城门。短时间内，谅山王一派百余人被歼灭。
黎宜民被捕出宫，正式废为厉德侯（厲德侯），并被迫缢死，时年仅二十二岁。其天兴年号的短暂统治至此终结，前后不足一年。
当日，群臣即拥立嘉王黎思诚（Le Tu Thanh）即位，是为黎圣宗（Le Thanh Tong）。政权更替虽迅速，却被视为顺应人心，由此开启了黎初朝乃至大越中世纪史上最为辉煌稳定的时期之一。
参考资料
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cươngmục, Nxb Giáo dục.
