Thân thế
Trần Quốc Chẩn sinh ngày 29 tháng Giêng (âm lịch) năm Thiệu Bảo thứ ba, tức ngày 19 tháng 2 năm 1281. Ông là con trai thứ của Thượng hoàng Trần Nhân Tông, em ruột của Thái tử Trần Thuyên, người sau lên ngôi là vua Trần Anh Tông. Sử sách không ghi chép một cách xác thực thân thế của mẹ ông. Nhiều khả năng bà là chính thê của Trần Nhân Tông, tức Khâm Từ Bảo Thánh hoàng hậu, hoặc cũng có thể là Tuyên Từ hoàng hậu – em gái của Khâm Từ – cả hai đều là con gái của Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Do tư liệu không đầy đủ, vấn đề này cho đến nay vẫn còn để ngỏ trong giới nghiên cứu.
Tuy tuổi còn nhỏ, Trần Quốc Chẩn đã sớm được Trần Nhân Tông và Trần Anh Tông hết mực yêu quý. Điều này phần nào phản ánh vị trí đặc biệt của ông trong hoàng tộc, cũng như sự kỳ vọng mà các bậc trưởng thượng dành cho ông. Đại Việt sử ký toàn thư có chép lại một câu chuyện tiêu biểu, cho thấy sự gần gũi ấy, đồng thời phản ánh một phong tục cổ của hoàng gia nhà Trần:
Thượng hoàng có lần ngự ở cung Trùng Quang, vua đến chầu, Quốc công Quốc Tuấn đi theo. Thượng hoàng nói: ‘Nhà ta vốn là người hạ lưu (thủy tổ người Hiền Khánh), đời đời chuộng dũng cảm, thường xăm hình rồng vào đùi. Nếp nhà theo nghề võ, nên xăm rồng vào đùi để tỏ là không quên gốc.”
Bấy giờ thợ xăm đã chờ lệnh ở ngoài cửa cung. Vua rình lúc Thượng hoàng quay nhìn chỗ khác, liền lui về cung Trùng Hoa. Một lúc sau, Thượng hoàng hỏi Quan gia đâu, các quan tả hữu thưa rằng đã về cung Trùng Hoa. Thượng hoàng bảo: ‘Quan gia đã trốn rồi chăng? Vậy thì xăm cho Quốc Chẩn.”
Theo ghi chép này, Trần Quốc Chẩn đã được xăm hình rồng ở đùi, nối tiếp truyền thống võ dũng và ý thức về nguồn gốc tổ tiên của dòng họ Trần. Sử sách cũng cho biết rằng, từ đời vua Trần Anh Tông trở đi, các hoàng đế kế vị không còn duy trì tục xăm rồng ở đùi nữa, và việc Trần Quốc Chẩn mang hình xăm ấy có thể xem là một trong những dấu tích cuối cùng của phong tục cổ truyền này trong hoàng tộc.
Tham dự chính sự
Năm Trùng Hưng thứ chín, Quý Tị (1293), Trần Nhân Tông nhường ngôi cho Thái tử Trần Thuyên, sử gọi là vua Trần Anh Tông. Ngay trong mùa thu năm ấy, khi mới mười ba tuổi, Trần Quốc Chẩn đã được phong tước Huệ Vũ đại vương (惠武大王), trở thành một trong những vương hầu trẻ tuổi nhưng giữ địa vị cao trong hoàng tộc.
Đến năm Hưng Long thứ mười (1302), Trần Quốc Chẩn được triều đình giao giữ chức Nhập nội Bình chương, tương đương với chức Tể tướng, trực tiếp tham dự việc bàn định chính sự ở trung ương. Việc một vương tử còn tương đối trẻ được trao trọng trách này cho thấy sự tín nhiệm đặc biệt của vua Trần Anh Tông đối với ông, cũng như năng lực và uy tín mà Trần Quốc Chẩn đã sớm gây dựng trong triều.
Năm Hưng Long thứ hai mươi (1312), Chiêm Thành xâm phạm biên giới phía nam Đại Việt. Trước tình hình ấy, vua Trần Anh Tông thân chinh cầm quân, tiến đến phủ Lâm Bình, chia quân làm ba đạo: sai Trần Quốc Chẩn tiến quân theo đường núi, Trần Khánh Dư theo đường biển, còn nhà vua trực tiếp chỉ huy đại quân đi theo đường bộ, phối hợp cả thủy lẫn bộ để cùng tiến công. Trong chiến dịch này, quân Chiêm từng mưu toan tập kích ngự doanh của nhà vua, nhưng đã bị quân của Trần Quốc Chẩn kịp thời cứu viện. Ông phối hợp với Đoàn Nhữ Hài tổ chức bao vây, buộc quân Chiêm Thành phải đầu hàng, giành thắng lợi trọn vẹn mà quân Đại Việt không tổn thất đến một mũi tên.
Đến năm Đại Khánh thứ năm (1318), dưới triều vua Trần Minh Tông, Trần Quốc Chẩn tiếp tục được giao trọng trách quân sự. Ông cùng danh tướng Phạm Ngũ Lão đem quân đi đánh dẹp Chiêm Thành, giành được thắng lợi lớn, qua đó củng cố vững chắc vùng biên thùy phía nam và giữ yên bờ cõi quốc gia.
Năm Đại Khánh thứ bảy (1320), vào mùa đông, Thái thượng hoàng Trần Anh Tông băng hà. Trước đó, khi Thượng hoàng lâm bệnh nặng, vua Trần Minh Tông ngày đêm túc trực bên ngoài phòng nghỉ của cha. Mỗi lần vào thăm, nhà vua đều đi cùng Trần Quốc Chẩn. Sử cũ cho biết, do Thái thượng hoàng đặc biệt tin cậy Trần Quốc Chẩn, lại có ý gửi gắm nhà vua cho ông, nên không cho Minh Tông vào thăm một mình, mà luôn yêu cầu Quốc Chẩn cùng đi, nhằm khiến tình nghĩa vua tôi thêm bền chặt và dẹp bỏ mọi mối nghi ngại trong triều.
Năm Đại Khánh thứ mười (1323), con gái của Trần Quốc Chẩn là Huy Thánh công chúa được gả cho vua Trần Minh Tông, sau được tôn làm Lệ Thánh hoàng hậu. Với tư cách là bậc công thần có nhiều đóng góp cho triều đình, lại trở thành nhạc phụ của nhà vua, đến năm Khai Thái thứ nhất (1324), Trần Quốc Chẩn được phong giữ chức Nhập nội Quốc phụ Thượng tể – chức quan đứng đầu triều chính, nắm quyền điều hành Lục bộ Thượng thư.
Theo ghi chép của sử cũ, Trần Quốc Chẩn không chỉ là người có tài thao lược, nhiều lần lập công trong quân sự, mà còn nổi tiếng là bậc đại thần đức độ, khoan hòa, được các quan trong triều hết lòng kính trọng. Uy tín của ông không chỉ dựa trên quyền vị và công lao, mà còn ở nhân cách và cách đối đãi với người dưới, khiến danh tiếng của ông được lưu truyền lâu dài trong lịch sử triều Trần.
Bị hại
Năm Khai Thái thứ năm (1328), vào mùa xuân, tháng ba, Quốc phụ Thượng tể Huệ Vũ đại vương Trần Quốc Chẩn bị sát hại, khép lại một trong những vụ án oan khuất nổi tiếng nhất trong lịch sử triều Trần.
Bấy giờ, vua Trần Minh Tông đã ở ngôi được mười lăm năm (1314–1329), tuổi ngày càng cao nhưng vẫn chưa lập được Thái tử. Huệ Vũ vương Trần Quốc Chẩn chủ trương đợi Lệ Thánh hoàng hậu sinh hoàng nam rồi mới định ngôi Đông cung, nhằm giữ vững nguyên tắc chính đích trong hoàng tộc. Tuy nhiên, điều này lại trái với ý đồ của một số thế lực trong triều.
Cương Đông Văn Hiến hầu (không rõ tên), con của Tá thánh Thái sư Trần Nhật Duật, muốn phế bỏ Lệ Thánh hoàng hậu để lập Hoàng tử Vượng (sau là vua Trần Hiến Tông) làm Thái tử. Người này đã đem của đút lót cho gia thần của Trần Quốc Chẩn là Trần Nhạc một trăm lạng vàng, sai vu cáo rằng Quốc Chẩn có mưu đồ làm phản. Nhiều khả năng vào thời điểm ấy, Lệ Thánh hoàng hậu đang mang thai, khiến phe đối lập càng thêm lo ngại và quyết định ra tay trước. Đứng sau vụ việc còn có Trần Khắc Chung cùng Anh Tư nguyên phi họ Lê – mẹ của Hoàng tử Vượng. (Rốt cuộc, trong năm ấy Hoàng hậu chỉ sinh được một công chúa, tức Thiên Ninh công chúa Trần Thị Ngọc Tha.)
Vua Trần Minh Tông tin lời gièm pha, lập tức truyền bắt giam Trần Quốc Chẩn tại chùa Tư Phúc ở kinh sư, rồi đem việc này hỏi Thiếu bảo Trần Khắc Chung. Khắc Chung vốn cùng phe với Văn Hiến hầu, lại là người đồng hương Giáp Sơn (Kinh Môn) với Anh Tư nguyên phi và từng làm thầy dạy Hoàng tử Vượng, nên đã đáp rằng: “Bắt hổ thì dễ, thả hổ thì khó.” Nghe vậy, Minh Tông truyền lệnh buộc Trần Quốc Chẩn phải tuyệt thực.
Lệ Thánh hoàng hậu khi vào thăm cha đã cởi áo nhúng nước, mặc vào người rồi vắt cho cha uống, cố cứu lấy mạng sống cho ông. Tuy nhiên, Trần Quốc Chẩn vẫn qua đời, hưởng dương bốn mươi bảy tuổi. Sau đó, triều đình bắt bớ hơn một trăm người bị cho là có liên can. Khi xét hỏi, phần lớn những người bị xử đều kêu oan, càng làm tăng thêm nghi vấn về tính chất oan khuất của vụ án.
Bàn về sự việc này, sử thần Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư đã đưa ra lời nhận xét đáng chú ý:
“Ngôi Thái tử là gốc của nước, không thể không lập sớm. Phận chính đích không thể để chi thứ phạm bừa. Vua ở ngôi đã lâu, con thứ đã lớn rồi mà con chính đích chưa sinh, thì làm thế nào? Tòng quyền là phải. Đợi con đích là chấp chính, lập con thứ là tòng quyền. Đến khi con đích sinh ra, lớn lên, thì gia phong cho con thứ tước Vương, còn ngôi Thái tử trả về con đích, ai bảo là chẳng nên? Có người hỏi rằng: ‘Lỡ có chuyện không lành, vua cha mất trước thì nguy lắm.’
Xin thưa: Hãy chăm chú vào lời dạy thường ngày, nhận rõ lấy những lời trong di chiếu, chọn người bề tôi xã tắc, ủy cho việc gửi gắm con côi, thì không có lo gì. Huống chi Minh Tông chính mình ở vào cảnh ấy rồi, tất nhiên có thể xử trí được ổn thỏa. Quốc Chẩn là người cố chấp không linh hoạt, để cho kẻ gian thần thừa dịp gieo vạ, đáng thương thay!
Kinh Dịch có câu: ‘Xét xem có chỗ sáng tỏ thông suốt mà thi hành điển lễ.’ Quốc Chẩn có lẽ chưa nghe bao giờ! Nhưng mối oan của ông không thể không làm cho rõ.”
Qua lời bình ấy, Ngô Sĩ Liên vừa phê phán sự cứng nhắc của Trần Quốc Chẩn trong vấn đề lập Thái tử, vừa ngầm thừa nhận rằng cái chết của ông là một mối oan khuất lớn, do gian thần lợi dụng thời thế và sự do dự của nhà vua mà gây nên. Đây cũng là một bi kịch tiêu biểu cho những xung đột chính trị phức tạp trong nội bộ hoàng gia triều Trần ở giai đoạn thịnh – suy giao thời.
Minh oan
Về sau, vợ lẽ của Trần Nhạc ghen với vợ cả, tố cáo sự thật, đem việc Văn Hiến Hầu đút vàng tâu lên vua. Việc giao xuống ngục quan xét, Lê Duy là người cương trực đem xét hỏi ngay ngày hôm ấy. Trần Phẫu phải tội lăng trì (tức xẻo thịt từng miếng cho đến chết), nhưng chưa kịp hành hình thì gia nô của Thiệu Vũ (con Quốc Chẩn) đã xẻo thịt Trần Phẫu ăn sống gần hết. Văn Hiến hầu tuy được tha tội chết, nhưng giáng làm thứ nhân, tước bỏ tên họ trong hoàng tộc.
Trần Minh Tông lúc nào cũng bị ám ảnh bởi vụ án oan của cha vợ. Để sửa sai, nhà vua đã cho khôi phục chức tước, sai lập đền thờ Trần Quốc Đền Quốc phụ thờ ông nằm bên tả ngạn sông Kinh Thầy là một trong tám di tích thuộc “Chí Linh bát cổ” nổi tiếng được nhiều sử sách ghi nhận. Trước kia đền thuộc xã Kiệt Đặc, huyện Chí Linh nay thuộc thôn Nẻo, phường Chí Minh, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
Đến năm Giáp Thân (1344), thời Trần Dụ Tông (cháu ngoại của ông), vụ án Huệ Vũ đại vương Trần Quốc Chẩn được minh oan hoàn toàn. Thượng hoàng Minh Tông phục chức Nhập nội Quốc Phụ Thượng Tể cho ông.
Thờ tự
Hiện nay đền thờ Huệ Vũ đại vương Trần Quốc Chẩn (còn gọi là đền Quốc Phụ) nằm tại khu dân cư Nẻo, phường Chí Minh, TP Chí Linh.
Tài liệu tham khảo
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Tran Quoc Chan (1281–1328)
Background
Tran Quoc Chan was born on the 29th day of the first lunar month of the third year of Thieu Bao, corresponding to 19 February 1281. He was the second son of Retired Emperor Tran Nhan Tong and the younger brother of Crown Prince Tran Thuyen, who later ascended the throne as King Tran Anh Tong. Historical sources do not record with certainty the identity of his mother. It is likely that she was either the principal consort of Tran Nhan Tong, namely Kham Tu Bao Thanh Empress, or possibly Tuyen Tu Empress—the younger sister of Kham Tu—both of whom were daughters of Hung Dao dai vuong Tran Quoc Tuan. Due to the lack of complete sources, this issue remains unresolved among scholars.
Although still very young, Tran Quoc Chan was deeply loved by both Tran Nhan Tong and Tran Anh Tong. This affection partly reflects his special position within the imperial clan as well as the expectations placed upon him by senior members of the royal family. Dai Viet su ky toan thu records a representative anecdote that illustrates this closeness and at the same time reflects an ancient custom of the Tran royal house:
“Once the Retired Emperor resided at Trung Quang Palace; the King came to attend him, with Quoc cong Quoc Tuan accompanying. The Retired Emperor said: ‘Our family originally came from the lower reaches of the river (our ancestors from Hien Khanh). For generations we have prized valor and have often tattooed dragon images on our thighs. Following the martial tradition, we tattoo dragons on our thighs to show that we do not forget our origins.’
At that time the tattooist was waiting outside the palace gate. The King, watching for the moment when the Retired Emperor looked away, quietly withdrew to Trung Hoa Palace. After a while, the Retired Emperor asked where the King was; the attendants replied that he had returned to Trung Hoa Palace. The Retired Emperor said: ‘Has the King slipped away? Then tattoo Quoc Chan.’”
According to this account, Tran Quoc Chan was tattooed with a dragon on his thigh, continuing the tradition of martial valor and ancestral consciousness of the Tran lineage. Historical records also note that from the reign of King Tran Anh Tong onward, subsequent emperors no longer maintained the custom of thigh tattoos. Tran Quoc Chan’s tattoo can therefore be regarded as one of the last traces of this ancient tradition within the Tran imperial family.
Participation in State Affairs
In the ninth year of Trung Hung, the Quy Ty year (1293), Tran Nhan Tong abdicated in favor of Crown Prince Tran Thuyen, known in history as King Tran Anh Tong. That very autumn, at only thirteen years of age, Tran Quoc Chan was granted the title Hue Vu dai vuong (惠武大王), becoming one of the youngest princes to hold such a high rank within the royal family.
By the tenth year of Hung Long (1302), Tran Quoc Chan was appointed Nhap noi Binh chuong, a position equivalent to chancellor, directly participating in deliberations on central government affairs. Entrusting such an important post to a relatively young prince demonstrates the special trust King Tran Anh Tong placed in him, as well as the capability and prestige Tran Quoc Chan had already established at court.
In the twentieth year of Hung Long (1312), Champa invaded the southern frontier of Dai Viet. In response, King Tran Anh Tong personally led a campaign to Lam Binh prefecture, dividing his forces into three columns: Tran Quoc Chan advanced through the mountain route, Tran Khanh Du took the sea route, while the king himself commanded the main army advancing by land, coordinating both naval and land forces. During this campaign, Champa forces attempted a surprise attack on the royal encampment, but were promptly repelled by Tran Quoc Chan’s troops. Together with Doan Nhu Hai, he organized an encirclement that forced the Champa army to surrender, achieving a complete victory without the Dai Viet forces losing even a single arrow.
In the fifth year of Dai Khanh (1318), under King Tran Minh Tong, Tran Quoc Chan continued to shoulder major military responsibilities. Together with the renowned general Pham Ngu Lao, he led troops to suppress Champa, winning a major victory that firmly secured the southern frontier and maintained national stability.
In the seventh year of Dai Khanh (1320), during the winter, Retired Emperor Tran Anh Tong passed away. Prior to this, when the Retired Emperor was gravely ill, King Tran Minh Tong kept constant vigil outside his father’s chamber, and whenever he entered to pay his respects, he was always accompanied by Tran Quoc Chan. According to historical records, because the Retired Emperor placed particular trust in Tran Quoc Chan and intended to entrust the king to his care, he did not allow Minh Tong to visit alone, but always required Quoc Chan to accompany him, thereby strengthening the bond between ruler and minister and dispelling suspicions at court.
In the tenth year of Dai Khanh (1323), Tran Quoc Chan’s daughter, Huy Thanh Princess, was married to King Tran Minh Tong and later honored as Le Thanh Empress. As a meritorious minister with many contributions to the state and now also the king’s father-in-law, in the first year of Khai Thai (1324) Tran Quoc Chan was appointed Nhap noi Quoc phu Thuong te—the highest position in the government, overseeing and directing the Six Ministries.
According to historical accounts, Tran Quoc Chan was not only a gifted strategist who achieved repeated military successes, but also a senior minister renowned for his virtue and magnanimity, deeply respected by officials throughout the court. His authority derived not merely from rank and merit, but also from his personal character and his treatment of subordinates, ensuring that his reputation endured in the history of the Tran dynasty.
Death
In the fifth year of Khai Thai (1328), in the spring, third lunar month, Quoc phu Thuong te Hue Vu dai vuong Tran Quoc Chan was killed, bringing to an end one of the most notorious miscarriages of justice in Tran dynasty history.
At that time, King Tran Minh Tong had been on the throne for fifteen years (1314–1329). Though advancing in age, he had not yet established a Crown Prince. Hue Vu vuong Tran Quoc Chan advocated waiting until Le Thanh Empress gave birth to a male heir before determining the Eastern Palace, in order to uphold the principle of legitimate succession within the imperial clan. This position, however, conflicted with the designs of certain factions at court.
Cuong Dong Van Hien hau (personal name unknown), the son of Ta thanh Thai su Tran Nhat Duat, sought to depose Le Thanh Empress and establish Prince Vuong (later King Tran Hien Tong) as Crown Prince. He bribed Tran Quoc Chan’s household retainer Tran Nhac with one hundred taels of gold and instructed him to falsely accuse Quoc Chan of plotting rebellion. It is highly likely that at this time Le Thanh Empress was pregnant, which further alarmed the opposing faction and prompted them to act preemptively. Behind the affair were also Tran Khac Chung and Anh Tu Nguyen phi of the Le clan—the mother of Prince Vuong. (Ultimately, that year the Empress gave birth only to a princess, Thien Ninh Princess Tran Thi Ngoc Tha.)
King Tran Minh Tong believed the slander and immediately ordered Tran Quoc Chan arrested and detained at Tu Phuc Pagoda in the capital, then consulted Thieu bao Tran Khac Chung about the matter. Tran Khac Chung, aligned with Van Hien hau, a fellow native of Giap Son (Kinh Mon) with Anh Tu Nguyen phi and formerly the tutor of Prince Vuong, replied: “Catching a tiger is easy; releasing a tiger is difficult.” Hearing this, Minh Tong ordered Tran Quoc Chan to be forced to starve.
When Le Thanh Empress visited her father, she soaked her clothing in water, wore it, then wrung it out for him to drink, desperately trying to save his life. Nevertheless, Tran Quoc Chan died at the age of forty-seven. Subsequently, the court arrested more than one hundred people alleged to be involved. During interrogation, most proclaimed their innocence, further deepening suspicions of a grave miscarriage of justice.
Commenting on this affair, the historian Ngo Si Lien in Dai Viet su ky toan thu offered a notable assessment:
“The position of Crown Prince is the foundation of the state and cannot be left unestablished for long. The principle of legitimate succession cannot be violated by collateral lines. The king had been on the throne for many years; the sons of secondary lines were grown, yet no legitimate son had been born—what should be done? Acting expediently is necessary. Waiting for the legitimate son is adherence to principle; establishing a son of a secondary line is expediency. When the legitimate son is born and grows up, then grant the secondary son a princely title and return the Crown Prince position to the legitimate line—who could say this is improper?
Some ask: ‘If misfortune occurs and the king dies first, would that not be dangerous?’
The answer is: focus on daily instruction, heed the testamentary commands, choose loyal ministers of the state, and entrust them with the orphaned heir—then there is nothing to fear. Moreover, Minh Tong himself had once been in such circumstances and surely could have handled them properly. Quoc Chan was rigid and inflexible, allowing treacherous ministers to exploit the situation and bring disaster—how pitiable!
The Book of Changes says: ‘Examine what is clear and adaptable, and then carry out ritual norms.’ Quoc Chan perhaps had never heard this! Yet his injustice cannot but be clarified.”
Through this commentary, Ngo Si Lien criticized Tran Quoc Chan’s rigidity regarding the establishment of the Crown Prince, while at the same time implicitly acknowledging that his death was a major injustice, caused by treacherous ministers exploiting circumstances and the king’s hesitation. This stands as a representative tragedy of the complex political conflicts within the Tran imperial family during the transitional period between prosperity and decline.
Posthumous Vindication
Later, a concubine of Tran Nhac, jealous of his principal wife, exposed the truth and reported to the king that Van Hien hau had bribed Tran Nhac with gold. The case was handed to judicial officials for investigation, and Le Duy, known for his integrity, conducted the interrogation that very day. Tran Phau was sentenced to death by slow slicing, but before the execution could be carried out, household servants of Thieu Vu (Tran Quoc Chan’s son) cut Tran Phau to pieces and consumed much of his flesh alive. Van Hien hau was spared execution but was demoted to commoner status and stripped of his clan name within the royal family.
King Tran Minh Tong was thereafter constantly haunted by the wrongful death of his father-in-law. In an effort to rectify the injustice, he restored Tran Quoc Chan’s titles and ordered the construction of a temple in his honor. The Quoc Phu Temple, dedicated to him, is located on the left bank of the Kinh Thay River and is one of the eight renowned sites known as the “Chi Linh bat co,” frequently recorded in historical works. Formerly belonging to Kiet Dac commune, Chi Linh district, it is now located in Neo hamlet, Chi Minh ward, Chi Linh town, Hai Duong province.
In the Giap Than year (1344), during the reign of King Tran Du Tong (his maternal grandson), the case of Hue Vu dai vuong Tran Quoc Chan was fully vindicated. Retired Emperor Minh Tong restored his position as Nhap noi Quoc phu Thuong te and personally visited Chi Linh to pay respects at his temple.
Worship
Today, the temple dedicated to Hue Vu dai vuong Tran Quoc Chan (also known as the Quoc Phu Temple) is located in the Neo residential area, Chi Minh ward, Chi Linh City.
References
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Tran Quoc Chan (1281–1328)
Origines et jeunesse
Tran Quoc Chan naquit le 29 du premier mois lunaire de la troisième année de l’ere Thieu Bao, soit le 19 février 1281. Il etait le quatrieme fils de l’Empereur retire Tran Nhan Tong et le frere cadet du prince heritier Tran Thuyen, qui monta par la suite sur le trone sous le nom de roi Tran Anh Tong. Les sources historiques ne consignent pas de maniere certaine l’identite de sa mere. Il est toutefois probable qu’il fut le fils de l’epouse principale de Tran Nhan Tong, a savoir l’imperatrice Kham Tu Bao Thanh, ou bien de l’imperatrice Tuyen Tu, sœur cadette de Kham Tu ; toutes deux etaient filles de Hung Dao dai vuong Tran Quoc Tuan. Faute de documents concluants, cette question demeure jusqu’a present ouverte au sein de la recherche historique.
Bien que tres jeune, Tran Quoc Chan fut tot l’objet de l’affection particuliere de Tran Nhan Tong et de Tran Anh Tong. Cela reflete en partie la place singuliere qu’il occupait au sein de la famille imperiale, ainsi que les attentes que les aines nourrissaient a son egard. Le Dai Viet su ky toan thu rapporte un episode caracteristique, illustrant cette proximite et revelant en meme temps une coutume ancienne de la cour des Tran :
« Un jour, l’Empereur retire sejourna au palais Trung Quang ; le roi vint lui rendre hommage, accompagne de Quoc cong Quoc Tuan. L’Empereur retire dit : “Notre lignage est issu des gens des bas-fonds (l’ancetre provenait de Hien Khanh) ; de generation en generation, nous avons valorise la bravoure et pris l’habitude de nous faire tatouer un dragon sur la cuisse. C’est la tradition martiale de notre maison, afin de ne jamais oublier nos origines.”
Le tatoueur attendait deja l’ordre a l’exterieur du palais. Profitant d’un moment ou l’Empereur retire regardait ailleurs, le roi se retira discretement au palais Trung Hoa. Un moment plus tard, l’Empereur retire demanda ou etait le roi ; les courtisans repondirent qu’il etait retourne au palais Trung Hoa. L’Empereur retire dit alors : “Le roi s’est-il donc enfui ? Qu’on tatoue alors Quoc Chan.” »
Selon ce recit, Tran Quoc Chan recut ainsi un tatouage de dragon sur la cuisse, perpetuant la tradition de vaillance guerriere et la conscience des origines ancestrales de la maison Tran. Les chroniques indiquent egalement qu’a partir du regne de Tran Anh Tong, les empereurs successifs abandonnerent cette pratique, si bien que le tatouage porte par Tran Quoc Chan peut etre considere comme l’un des derniers vestiges de cette coutume ancienne au sein de la famille imperiale.
Participation aux affaires de l’Etat
En la neuvieme annee de l’ere Trung Hung, annee Quy Ty (1293), Tran Nhan Tong abdiqua en faveur du prince heritier Tran Thuyen, devenu le roi Tran Anh Tong. Des l’automne de cette meme annee, alors qu’il n’avait que treize ans, Tran Quoc Chan fut investi du titre de Hue Vu dai vuong (惠武大王), devenant l’un des princes les plus jeunes a occuper une position elevee au sein de la noblesse imperiale.
En la dixieme annee de l’ere Hung Long (1302), Tran Quoc Chan fut nomme Nhap noi Binh chuong, fonction equivalente a celle de chancelier, lui permettant de participer directement aux deliberations centrales du gouvernement. Qu’un prince encore relativement jeune se voie confier une telle charge temoigne de la confiance particuliere que le roi Tran Anh Tong placait en lui, ainsi que des capacites et du prestige qu’il avait precocement acquis a la cour.
En la vingtieme annee de l’ere Hung Long (1312), le royaume de Champa viola la frontiere meridionale du Dai Viet. Face a cette situation, le roi Tran Anh Tong prit personnellement le commandement de l’armee et avanca jusqu’a la prefecture de Lam Binh, divisant ses forces en trois corps : Tran Quoc Chan progressa par les montagnes, Tran Khanh Du par la mer, tandis que le roi conduisait lui-meme l’armee principale par voie terrestre, coordonnant troupes terrestres et navales. Au cours de cette campagne, les forces champa tenterent d’attaquer par surprise le camp royal, mais furent secourues a temps par les troupes de Tran Quoc Chan. De concert avec Doan Nhu Hai, il organisa l’encerclement de l’ennemi, contraignant les forces de Champa a se rendre. La victoire fut totale, sans que l’armee du Dai Viet ne perde une seule fleche.
En la cinquieme annee de l’ere Dai Khanh (1318), sous le regne du roi Tran Minh Tong, Tran Quoc Chan se vit confier de nouvelles responsabilites militaires. Aux cotes du celebre general Pham Ngu Lao, il mena une campagne contre Champa et remporta une grande victoire, consolidant durablement la frontiere sud et assurant la securite du territoire national.
En la septieme annee de l’ere Dai Khanh (1320), durant l’hiver, l’Empereur retire Tran Anh Tong s’eteignit. Auparavant, alors que l’Empereur retire etait gravement malade, le roi Tran Minh Tong veillait jour et nuit a l’exterieur de la chambre de son pere. A chaque visite, il etait accompagne de Tran Quoc Chan. Les chroniques indiquent que l’Empereur retire, accordant une confiance particuliere a Tran Quoc Chan et souhaitant confier le roi a sa protection, ne permettait pas a Minh Tong d’entrer seul, exigeant toujours la presence de Quoc Chan afin de renforcer les liens entre souverain et sujet et de dissiper toute suspicion au sein de la cour.
En la dixieme annee de l’ere Dai Khanh (1323), la fille de Tran Quoc Chan, la princesse Huy Thanh, fut donnee en mariage au roi Tran Minh Tong et fut plus tard elevee au rang d’imperatrice Le Thanh. En tant que meritant serviteur de l’Etat, auteur de nombreuses contributions, et devenu le beau-pere du souverain, Tran Quoc Chan fut promu, en la premiere annee de l’ere Khai Thai (1324), au poste de Nhap noi Quoc phu Thuong te, la plus haute fonction du gouvernement, a la tete de l’administration des Six Ministeres.
Selon les chroniques, Tran Quoc Chan ne se distinguait pas seulement par ses talents strategiques et ses succes militaires, mais etait egalement reconnu comme un grand dignitaire vertueux et bienveillant, profondement respecte par les fonctionnaires de la cour. Son autorite ne reposait pas uniquement sur son rang et ses merites, mais aussi sur son integrite morale et son attitude envers ses subordonnes, ce qui assura a sa renommee une place durable dans l’histoire de la dynastie Tran.
Sa mort
En la cinquieme annee de l’ere Khai Thai (1328), au printemps, au troisieme mois, le Quoc phu Thuong te Hue Vu dai vuong Tran Quoc Chan fut assassine, mettant fin a l’une des affaires judiciaires les plus injustes et celebres de l’histoire de la dynastie Tran.
A cette epoque, le roi Tran Minh Tong etait sur le trone depuis quinze ans (1314–1329). Bien que son age avancat, il n’avait toujours pas etabli de prince heritier. Hue Vu vuong Tran Quoc Chan soutenait qu’il convenait d’attendre que l’imperatrice Le Thanh donne naissance a un fils avant de decider de l’investiture de l’héritier, afin de preserver le principe de la legitimite de la branche principale. Cette position allait cependant a l’encontre des desseins de certaines factions de la cour.
Cuong Dong Van Hien hau (nom personnel inconnu), fils de Ta thanh Thai su Tran Nhat Duat, chercha a deposer l’imperatrice Le Thanh afin de faire nommer le prince Vuong (futur roi Tran Hien Tong) comme prince heritier. Il soudoya Tran Nhac, serviteur de Tran Quoc Chan, en lui remettant cent taels d’or, et le chargea de porter une accusation mensongere, pretendant que Quoc Chan nourrissait des projets de rebellion. Il est fort probable qu’a ce moment-la l’imperatrice Le Thanh fut enceinte, ce qui accrût encore l’inquietude du camp adverse et le poussa a agir sans delai. Derriere cette machination se trouvaient egalement Tran Khac Chung et la concubine Anh Tu, du clan Le, mere du prince Vuong. (Finalement, cette annee-la, l’imperatrice ne donna naissance qu’a une princesse, Thien Ninh cong chua Tran Thi Ngoc Tha.)
Le roi Tran Minh Tong, abusé par ces calomnies, ordonna aussitot l’arrestation de Tran Quoc Chan, qui fut detenu au temple Tu Phuc dans la capitale, puis consulta Thieu bao Tran Khac Chung. Ce dernier, appartenant au meme camp que Van Hien hau, originaire de Giap Son (Kinh Mon) comme la concubine Anh Tu et ancien precepteur du prince Vuong, repondit : « Il est facile de capturer un tigre, mais difficile de le relacher. » A ces mots, Minh Tong ordonna que Tran Quoc Chan soit contraint a mourir de faim.
Lorsque l’imperatrice Le Thanh rendit visite a son pere, elle trempa ses vetements dans l’eau, les porta sur elle, puis les essora pour lui donner a boire, tentant ainsi de lui sauver la vie. Neanmoins, Tran Quoc Chan deceda, a l’age de quarante-sept ans. Par la suite, plus d’une centaine de personnes supposees impliquees furent arretees. Lors des interrogatoires, la plupart clamerent leur innocence, renforçant encore les soupçons quant au caractere foncierement injuste de l’affaire.
Commentant cet episode, l’historien Ngo Si Lien, dans le Dai Viet su ky toan thu, formula une appreciation remarquable :
« La position de prince heritier est le fondement de l’Etat et ne peut etre retardee. La legitimite de la branche principale ne saurait etre transgressee par les branches secondaires. Le souverain regne depuis longtemps, les fils issus des branches secondaires sont deja adultes, tandis que le fils legitime n’est pas encore ne : que faire alors ? Agir selon les circonstances est necessaire. Attendre le fils legitime est de la rigidite, etablir le fils secondaire releve de l’adaptation. Lorsque le fils legitime naitra et grandira, on pourra accorder au fils secondaire un titre princier et restituer la dignite de prince heritier au fils legitime ; qui pourrait dire que cela serait inconvenant ?
Certains diront : “Et si un malheur survenait, si le pere mourait trop tot, le danger serait grand.” Je reponds : qu’on observe attentivement les enseignements quotidiens, qu’on s’en tienne clairement aux dispositions du testament, qu’on choisisse des ministres loyaux pour la sauvegarde de l’Etat et qu’on leur confie la protection de l’orphelin ; alors il n’y aura rien a craindre. D’autant plus que Minh Tong lui-meme se trouva plus tard dans cette situation et sut naturellement la gerer avec justesse. Quoc Chan etait un homme obstine, depourvu de souplesse, offrant ainsi aux ministres pervers l’occasion de semer le desastre ; il est vraiment a plaindre !
Le Yi Jing dit : “Examiner ce qui est clair et penetrant afin de mettre en œuvre les rites.” Il est probable que Quoc Chan n’ait jamais entendu cette maxime. Mais son injustice ne peut manquer d’etre eclairee. »
Par cette evaluation, Ngo Si Lien critique a la fois l’inflexibilite de Tran Quoc Chan dans la question de la succession et reconnait implicitement que sa mort constitue une grave injustice, provoquee par les manigances de ministres perfides, exploitees par les circonstances et l’hesitation du souverain. Il s’agit la d’une tragedie exemplaire des conflits politiques complexes qui marquerent la transition entre apogee et declin au sein de la famille imperiale des Tran.
Rehabilitation
Par la suite, la concubine de Tran Nhac, jalouse de l’epouse legitime, revela la verite et denonca au roi la corruption de Van Hien hau. L’affaire fut confiee aux autorites judiciaires, et Le Duy, magistrat reconnu pour son integrite, mena l’enquete des le jour meme. Tran Phau fut condamne a la peine du lang tri (depecement progressif jusqu’a la mort), mais avant l’execution, les serviteurs de Thieu Vu (fils de Tran Quoc Chan) le mirent a mort en le mutilant sauvagement. Van Hien hau fut gracie de la peine capitale, mais degrader au rang de simple particulier et depouille de son nom au sein de la famille imperiale.
Le roi Tran Minh Tong demeura longtemps hante par cette injustice infligee a son beau-pere. Afin de reparer cette faute, il ordonna la restitution des titres et des charges de Tran Quoc Chan et fit edifier un temple en son honneur. Le temple de Quoc Phu, dedie a Tran Quoc Chan, situe sur la rive gauche de la riviere Kinh Thay, est l’un des huit sites historiques celebres connus sous le nom de « Chi Linh bat co », mentionnes par de nombreuses sources historiques. Autrefois situe dans la commune de Kiet Dac, district de Chi Linh, il se trouve aujourd’hui au hameau Neo, quartier Chi Minh, ville de Chi Linh, province de Hai Duong.
En l’annee Giap Than (1344), sous le regne de Tran Du Tong, petit-fils maternel de Tran Quoc Chan, l’affaire de Hue Vu dai vuong Tran Quoc Chan fut completement rehabilitee. L’Empereur retire Minh Tong lui restitua officiellement le titre de Nhap noi Quoc phu Thuong te.
Culte
De nos jours, le temple dedie a Hue Vu dai vuong Tran Quoc Chan, egalement appele temple de Quoc Phu, est situe dans le quartier residentiel de Neo, quartier Chi Minh, ville de Chi Linh.
Bibliographie
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
陳國顥（Tran Quoc Chan，1281－1328）
身世
陳國顥生於紹寶三年正月二十九日（農曆），即1281年2月19日。其為上皇陳仁宗（Tran Nhan Tong）之次子，乃太子陳詮（Tran Thuyen）之同母弟；太子陳詮後即位，是為陳英宗（Tran Anh Tong）。史籍對其生母之身分記載不詳。較為可能者，其母為陳仁宗之正室，即欽慈保聖皇后（Kham Tu Bao Thanh hoang hau）；或為宣慈皇后（Tuyen Tu hoang hau）——欽慈皇后之妹。二人皆為興道大王陳國峻（Tran Quoc Tuan）之女。由於史料不足，此一問題至今仍為學界所討論，尚未有定論。
陳國顥雖年少，卻深受陳仁宗與陳英宗寵愛，此亦反映其在皇族中的特殊地位，以及長輩對其寄予之厚望。《大越史記全書》記載一則逸事，既顯示其與上皇之親近，亦反映陳朝皇室的一項古老習俗：
「上皇嘗御崇光宮，皇帝入朝，國公國峻隨行。上皇曰：『我家本下流人（始祖出於賢慶），世世尚勇，常於股刺龍。家法以武為業，刺龍於股，以示不忘本。』
是時刺工已候於宮門之外。皇帝伺上皇顧他處，遂退還崇華宮。頃之，上皇問官家何在，左右對曰已還崇華宮。上皇曰：『官家逃矣乎？然則為國顥刺之。』」
據此，陳國顥被刺龍於股，延續陳氏尚武、重祖源之傳統。史書並載，自陳英宗以後，歷代皇帝不復行此刺龍之俗；陳國顥之刺龍，亦可視為陳朝皇族此一古老風俗的最後遺痕之一。
參與政事
重興九年癸巳（1293），陳仁宗禪位於太子陳詮，史稱陳英宗。同年秋，年僅十三歲之陳國顥即受封為惠武大王（惠武大王），成為陳朝皇族中年少而位尊的重要王侯之一。
興隆十年（1302），陳國顥受命任入內平章，其職相當於宰相，得以直接參與中央政務之議決。年紀尚輕而授此重任，顯示陳英宗對其高度信任，亦反映其在朝中已具相當聲望與才能。
興隆二十年（1312），占城（Chiêm Thanh）侵犯大越南疆。陳英宗親征，進軍林平府，分兵三道：命陳國顥由山道進軍，陳慶餘（Tran Khanh Du）由海道出兵，而皇帝親率大軍由陸路進發，水陸並進。戰役中，占城軍曾圖襲皇帝行營，幸得陳國顥軍即時馳援，並與段汝諧（Doan Nhu Hai）合圍，迫使占城軍投降，大獲全勝，而大越軍竟未損一矢。
大慶五年（1318），在陳明宗（Tran Minh Tong）朝，陳國顥續膺軍事重任，與名將范五老（Pham Ngu Lao）率軍討伐占城，再獲大捷，進一步鞏固南方邊防，安定國境。
大慶七年（1320）冬，太上皇陳英宗崩。此前上皇病重，陳明宗晝夜侍於寢殿之外。每次入內問安，必偕陳國顥同行。史載，上皇對陳國顥尤為信任，並有託孤之意，故不許明宗單獨入內，必令國顥同往，以鞏固君臣之誼，消弭朝中疑忌。
大慶十年（1323），陳國顥之女惠聖公主嫁與陳明宗，後尊為麗聖皇后。以其功臣之身，又成為皇帝之岳父，至開泰元年（1324），陳國顥獲封入內國父上宰，為百官之首，總領六部尚書，權傾朝野。
史籍稱，陳國顥不僅軍功卓著，且為人德厚寬和，深得群臣敬重；其聲望不僅立基於權位與功勳，更在於其人格與待人接物之道，故名聲流傳於陳朝史冊。
被害
開泰五年（1328）春三月，國父上宰惠武大王陳國顥遭誣害而死，成為陳朝歷史上最著名的冤案之一。
時陳明宗在位已十五年（1314－1329），年歲漸長而尚未立太子。惠武王陳國顥主張，應待麗聖皇后誕下皇子後，再議立東宮，以維護皇族「正嫡」原則。然此舉卻與朝中某些勢力之意圖相悖。
剛東文獻侯（姓名不詳），為左聖太師陳日煥（Tran Nhat Duat）之子，欲廢麗聖皇后，改立皇子旺（Hoang tu Vuong，後為陳憲宗 Tran Hien Tong）為太子。其以百兩黃金賄賂陳國顥之家臣陳樂（Tran Nhac），使其誣告國顥謀反。當時麗聖皇后或正有身孕，更令對立派系深感不安，遂決意先發制人。此案幕後尚有陳克終（Tran Khac Chung）與英思元妃黎氏（Anh Tu nguyen phi ho Le）——皇子旺之生母——參與其中。（最終，當年皇后僅誕下一女，即天寧公主陳氏玉他 Tran Thi Ngoc Tha。）
陳明宗信讒，即命將陳國顥拘禁於京師資福寺，並就此事詢問少保陳克終。克終與文獻侯同黨，又與英思元妃同鄉甲山（今屬經門），且曾為皇子旺之師，遂答曰：「捉虎易，放虎難。」明宗聞之，遂下令迫使陳國顥絕食。
麗聖皇后前往探視父親時，脫衣浸水，披於身上，再絞水餵父，竭力欲救其命，然陳國顥終告身亡，享年四十七。其後，朝廷株連逮捕一百餘人。受訊者多呼冤不已，更增此案冤屈之疑。
史臣吳士連（Ngo Si Lien）於《大越史記全書》中評曰（略）：
太子之位，乃國之根本；正嫡之分，不可使支庶僭越……國顥性情拘執，不知權變，遂使奸臣乘隙釀禍，其可悲也！……然其冤，終不可不明。
吳士連一方面批評陳國顥在立太子問題上的僵執，另一方面亦明確指出，其死實屬重大冤案，乃奸臣因時乘勢、並藉君主之猶疑所致，堪稱陳朝盛衰交替之際，皇族內部政治衝突的典型悲劇。
平反
其後，陳樂之妾因妒嫉正室，揭發真相，將文獻侯賄金之事奏聞於上。案件交由獄官審理，剛直之吏黎維（Le Duy）即日訊問。陳普（Tran Phau）被判凌遲之刑，未及行刑，已被紹武（Thieu Vu，陳國顥之子）之家奴割肉幾近食盡。文獻侯雖免死，然被貶為庶人，削除宗籍。
陳明宗終身為岳父之冤案所困，遂下令恢復陳國顥官爵，並敕建廟祀之。其廟——國父廟——位於經師河左岸，為著名「志靈八古」八大古蹟之一。舊屬志靈縣傑特社，今屬海陽省志靈市志明坊涅村。
甲申年（1344），在陳裕宗（Tran Du Tong，陳國顥外孫）朝，惠武大王陳國顥之冤案獲得完全昭雪。太上皇明宗追復其入內國父上宰之職。其後明宗親臨志靈，祭拜其廟。
祀祠
今惠武大王陳國顥廟（又稱國父廟），位於志靈市志明坊涅居民區。
參考資料
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
