Niên đại: Thế kỷ XIV, thời Trần
Chất liệu: Vàng
Kích thước: Cao toàn thân 4,2 cm; phần thân cao 2,84–3,2 cm; chân đế cao 0,6 cm; đường kính miệng trong 4,8 cm; đường kính miệng ngoài 5,1 cm; đường kính nắp 5,1 cm; đường kính đế 3,5 cm
Trọng lượng: 56,44 g, tương đương khoảng 15,04 chỉ vàng
Loại hình: Đồ kim hoàn thời Trần
Ngày phát hiện: 21/6/2012
Nơi phát hiện: Khu vực suối 1, Trại Lốc, xã An Sinh, Đông Triều, Quảng Ninh; nay thuộc phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh
Người tiếp nhận khi phát hiện: Đại đức Thích Quảng Hiển, trụ trì chùa Trung Tiết
Ngày chuyển giao về bảo tàng: 20/3/2015
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Hộp vàng Ngọa Vân – Yên Tử là một hiện vật kim hoàn đặc biệt có niên đại thế kỷ XIV, gắn với không gian văn hóa thời Trần và vùng Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử. Chiếc hộp chỉ cao 4,2 cm, nặng hơn 56 g nhưng được tạo tác rất công phu, gồm phần thân, nắp và chân đế, toàn bộ bề mặt được tổ chức thành những lớp cánh và hoa văn nhỏ, tinh tế.
Hộp có dáng gần hình cầu. Phần thân tạo thành 11 múi nổi, mỗi múi cong tròn như một cánh hoa. Phía dưới thu lại thành chân đế nhỏ, giúp hiện vật đứng vững. Nắp hộp có dạng bán cầu, phần tiếp giáp với thân cũng được chia thành 11 múi tương ứng, nhờ đó khi đậy lại, các phần của thân và nắp liên kết với nhau thành một bố cục thống nhất, gợi hình một đóa hoa đang nở.
Trung tâm nắp hộp là một đài hoa nhỏ, xung quanh được tổ chức thành nhiều lớp cánh đồng tâm. Bên trong các múi cánh là những họa tiết hoa chanh bốn cánh, cành lá nhỏ và các đường vân mây, kết hợp với những vòng tròn li ti tạo thành dạng nền gấm. Mặc dù kích thước hiện vật rất nhỏ, từng đường khắc vẫn được thực hiện rõ, đều và có nhịp điệu.
Hộp được tạo dáng bằng kỹ thuật gò kim loại trên khuôn. Phần chân đế được chế tác riêng rồi hàn với thân; sau khi dáng hộp được định hình, nghệ nhân tiếp tục khắc các họa tiết trang trí trực tiếp trên bề mặt. Cốt kim loại rất mỏng nhưng vẫn giữ được hình dáng phức tạp, cho thấy trình độ cao của nghề kim hoàn thời Trần.
Hiện vật ngày nay hơi biến dạng ở một phần thân. Dấu vết này hình thành ngay khi chiếc hộp được phát hiện, do lưỡi gầu của máy xúc va vào hiện vật trong quá trình đào đất mở đường. Tuy vậy, cấu trúc cơ bản gồm thân, nắp, chân đế cùng phần lớn hệ thống hoa văn vẫn được bảo tồn.
Chiếc hộp được phát hiện khá tình cờ vào chiều ngày 21/6/2012, trong quá trình thi công mở rộng tuyến đường hành hương từ khu vực Trại Lốc lên di tích Ngọa Vân. Khi máy xúc đào vào sườn đồi tại khu vực suối 1, một vật kim loại màu vàng bất ngờ lộ ra khỏi lớp đất.
Đúng thời điểm đó, Đại đức Thích Quảng Hiển, trụ trì chùa Trung Tiết, cùng một số Phật tử đang trên đường lên Ngọa Vân. Chiếc hộp được tiếp nhận và sau đó bàn giao cho chính quyền Đông Triều quản lý. Hiện vật ban đầu được giới thiệu tại khu vực trưng bày của Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều. Đến ngày 20/3/2015, chính quyền Đông Triều chính thức chuyển giao Hộp vàng Ngọa Vân – Yên Tử cho Bảo tàng Quảng Ninh để bảo quản lâu dài.
Địa điểm phát hiện hiện vật có ý nghĩa đặc biệt. Ngọa Vân nằm trên dãy núi Bảo Đài, là nơi Trần Nhân Tông tu hành trong những năm cuối đời và viên tịch vào năm 1308. Di tích này giữ vị trí quan trọng trong hệ thống di tích gắn với Thiền phái Trúc Lâm và lịch sử nhà Trần tại Đông Triều.
Niên đại thế kỷ XIV của chiếc hộp tương ứng với chính giai đoạn Phật giáo Trúc Lâm phát triển mạnh dưới thời Trần. Sự xuất hiện của một đồ vật bằng vàng có kỹ thuật chế tác tinh xảo trên tuyến đường dẫn lên Ngọa Vân vì vậy bổ sung một nguồn tư liệu vật chất quý về đời sống văn hóa, tôn giáo và nghệ thuật kim hoàn trong không gian nhà Trần ở Đông Triều.
Công năng ban đầu của chiếc hộp hiện chưa thể xác định tuyệt đối. Với chất liệu quý, kích thước nhỏ, hình thức trang trọng và địa điểm phát hiện trong vùng di tích Phật giáo thời Trần, hiện vật có khả năng từng được sử dụng trong một bối cảnh nghi lễ hoặc gắn với tầng lớp có địa vị cao. Tuy nhiên, chưa có minh văn hay vật chứa bên trong đủ để xác định chắc chắn chủ nhân cụ thể hoặc công dụng nguyên thủy của chiếc hộp.
Ngày 24/12/2018, Hộp vàng Ngọa Vân – Yên Tử được công nhận là Bảo vật quốc gia. Hiện nay, bảo vật tiếp tục được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh, trong hệ thống hiện vật giới thiệu về lịch sử và văn hóa nhà Trần trên vùng đất Quảng Ninh. Đến năm 2025, bảo tàng vẫn xác nhận Hộp vàng Ngọa Vân nằm trong nhóm 12 Bảo vật quốc gia do đơn vị trực tiếp lưu giữ.
Không gian Ngọa Vân ngày nay còn mang một ý nghĩa mới khi trở thành một thành phần của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới năm 2025. Vì vậy, địa điểm phát hiện chiếc hộp hiện nằm trong một không gian di sản có giá trị vượt ra ngoài phạm vi riêng của Đông Triều và Quảng Ninh.
Năm 2021, Hộp vàng Ngọa Vân – Yên Tử cũng được lựa chọn xuất hiện trên bộ tem bưu chính “Bảo vật quốc gia Việt Nam – Đồ vàng”, cùng Ấn Sắc mệnh chi bảo, Ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo và Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hộp vàng có niên đại thế kỷ XIV và được phát hiện trên tuyến đường dẫn lên Ngọa Vân – một địa điểm đặc biệt quan trọng gắn với Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm. Bảo vật bổ sung nguồn tư liệu vật chất về đời sống văn hóa thời Trần tại vùng Đông Triều.
Giá trị nghệ thuật: Dù kích thước chỉ hơn 5 cm ở phần rộng nhất, chiếc hộp có một hệ thống trang trí dày đặc gồm các múi cánh, đài hoa, hoa chanh, cành lá, vân mây và nền gấm. Các họa tiết nhỏ được bố trí cân xứng trên toàn bộ thân và nắp, tạo nên một tổng thể tinh tế và chặt chẽ.
Giá trị kỹ thuật: Việc gò một lớp vàng mỏng thành thân hộp nhiều múi, chế tác riêng chân đế rồi hàn ghép, sau đó khắc những họa tiết rất nhỏ lên bề mặt cho thấy kỹ thuật tạo hình, hàn và chạm khắc kim loại phát triển của nghệ nhân thời Trần.
Giá trị về mỹ thuật thời Trần: Hộp vàng là một trong những hiện vật kim hoàn thời Trần hiếm hoi còn được bảo tồn tương đối đầy đủ. Hình thức tạo cánh, hoa chanh, mây và nền gấm giúp bổ sung nguồn tư liệu cho việc nghiên cứu nghệ thuật trang trí trên chất liệu vàng – bạc, vốn ít còn lại hơn nhiều so với kiến trúc, gốm và điêu khắc đá cùng thời.
Giá trị gắn với không gian di sản: Hiện vật được phát hiện ngay trên tuyến hành hương tới Ngọa Vân, nơi Trần Nhân Tông viên tịch năm 1308. Mối liên hệ về địa điểm và niên đại khiến bảo vật trở thành một phần đặc biệt trong hệ thống di sản nhà Trần và Phật giáo Trúc Lâm ở Đông Triều.
Giá trị độc bản: Hình thức hộp bằng vàng với thân và nắp chia thành 11 múi, cấu trúc nhiều lớp cánh cùng hệ thống hoa văn cực nhỏ tạo nên một hiện vật đặc biệt hiếm gặp. Năm 2018, Hộp vàng Ngọa Vân – Yên Tử được chính thức đưa vào danh mục Bảo vật quốc gia Việt Nam.
Từ một vật nhỏ chỉ nặng 56,44 g bất ngờ xuất lộ dưới lưỡi gầu máy xúc vào ngày 21/6/2012, Hộp vàng Ngọa Vân – Yên Tử đã trở thành một trong những di vật đặc sắc gắn với không gian văn hóa thời Trần. Những múi cánh nhỏ, hoa chanh, vân mây và nền gấm được khắc trên lớp vàng mỏng không chỉ thể hiện kỹ thuật kim hoàn tinh tế mà còn đưa người xem trở lại với Ngọa Vân – nơi gắn với những năm cuối đời của Phật hoàng Trần Nhân Tông và sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm trong thế kỷ XIV.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
