Thân thế
Ngô Tùng Châu (1752–1801) quê ở thôn Thái Thuận, xã Cát Tài, huyện Phù Cát, trấn Quy Nhơn (nay thuộc tỉnh Bình Định). Ông sinh dưới thời trị vì của chúa Nguyễn Phúc Khoát. Năm 1764 khi mới 12 tuổi, ông theo cha là Ngô Tùng Trang vào vùng Gò Công sinh sống. Đây là khu vực tương đối màu mỡ đang được khai hoang, dân tứ xứ đổ về khai khẩn lập ấp. Cũng chính đất Gò Công sau này đã trở thành căn cứ quan trọng của lực lượng trung thành với chúa Nguyễn khi khởi nghĩa Tây Sơn nổ ra.
Trong khoảng những năm 1783–1788, khi Võ Tánh tập hợp lực lượng tại Gò Công để bảo vệ vùng đất mới và chống lại các cuộc tấn công của Tây Sơn, Ngô Tùng Châu chuyên tâm theo học với danh nho Võ Trường Toản, người từ Gia Định lánh nạn về đây mở trường dạy học. Nhờ tư chất thông minh và chăm chỉ, ông nhanh chóng trở thành một trong những học trò xuất sắc nhất của Võ Trường Toản. Trong số hàng trăm môn sinh của vị danh nho này, Ngô Tùng Châu được đánh giá là người có học vấn nổi bật và được thầy đặc biệt coi trọng. Điều đó đã tạo nền tảng để ông sau này trở thành một trong những văn thần tiêu biểu phục vụ Nguyễn Phúc Ánh trong công cuộc khôi phục cơ nghiệp nhà Nguyễn.
Phò tá Nguyễn Phúc Ánh
Nhận thấy tài năng và phẩm hạnh của Ngô Tùng Châu, Nguyễn Phúc Ánh bổ nhiệm ông giữ chức Chế các tại Viện Hàn lâm. Không lâu sau, ông cùng Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Hoàng Minh Khánh và nhiều quan lại khác được cử làm Điền tuấn quan, phụ trách khuyến khích khai hoang, phát triển sản xuất nông nghiệp ở Gia Định. Nhờ năng lực và sự tận tụy, ông lần lượt được thăng đến chức Tham tri bộ Lễ.
Năm 1797, Nguyễn Phúc Ánh giao Ngô Tùng Châu cùng Nguyễn Thái Nguyên đảm nhiệm việc giáo dưỡng Đông cung Thái tử Nguyễn Phúc Cảnh. Dù nhiều lần khiêm tốn xin từ chối vì cho rằng bản thân chưa đủ tài đức, ông vẫn được Nguyễn Phúc Ánh tin tưởng giao trọng trách. Trong thời gian làm phụ giảng, Ngô Tùng Châu luôn tận tâm chỉ dạy, thẳng thắn khuyên răn và không ngần ngại nêu ý kiến trước Thái tử. Nhờ vậy, ông được Nguyễn Phúc Cảnh hết sức kính trọng. Những cuộc đối đáp giữa thầy và trò về kinh điển Nho giáo, lịch sử và đạo trị nước cho thấy Ngô Tùng Châu không chỉ truyền đạt tri thức mà còn bồi dưỡng tư tưởng chính trị, đạo đức và trách nhiệm của người kế vị.
Trong quá trình làm quan, Ngô Tùng Châu nổi tiếng là người cương trực, đặt lợi ích triều đình và nhân dân lên trên tình cảm cá nhân. Khi triều đình dự định đưa Nguyễn Văn Mỹ vào thờ tại đền Hiển Trung vì có công với Nguyễn Ánh, ông kiên quyết phản đối và cho rằng người từng bóc lột dân chúng không xứng đáng được biểu dương. Mặc dù Nguyễn Ánh không chấp thuận đề nghị này, ông vẫn đánh giá cao sự ngay thẳng của Ngô Tùng Châu.
Ngô Tùng Châu cũng thể hiện rõ quan điểm đối với Phật giáo trong bối cảnh Gia Định đương thời. Khi một số tăng sĩ phạm pháp và Nguyễn Ánh chủ trương siết chặt việc quản lý giới tăng lữ, ông công khai ủng hộ chính sách này. Theo ông, triều đình cần hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của Phật giáo và Đạo giáo đối với xã hội, đồng thời củng cố nền tảng quản lý đất nước dựa trên tư tưởng Nho giáo. Những ý kiến thẳng thắn của ông đã góp phần củng cố quyết tâm của Nguyễn Ánh trong việc điều chỉnh chính sách đối với tăng lữ và tôn giáo. Qua đó, Ngô Tùng Châu được xem là một văn thần tiêu biểu, vừa có học vấn uyên thâm, vừa giữ vững khí tiết và tinh thần can gián trong quá trình phò tá Nguyễn Phúc Ánh.
Tử tiết giữ thành
Năm Kỷ Mùi (1799), Ngô Tùng Châu theo Nguyễn Phúc Ánh tham gia chiến dịch đánh Quy Nhơn. Sau nhiều tháng vây hãm, quân Tây Sơn không nhận được viện binh, lương thực trong thành cạn kiệt nên trấn thủ Lê Văn Thanh mở cửa đầu hàng. Nguyễn Phúc Ánh đổi tên thành Quy Nhơn thành Bình Định và giao cho Võ Tánh cùng Ngô Tùng Châu ở lại trấn giữ, chuẩn bị đối phó với cuộc phản công của Tây Sơn.
Đầu năm Canh Thân (1800), Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng đem đại quân bao vây thành Bình Định. Trong gần hai năm bị cô lập, Võ Tánh và Ngô Tùng Châu kiên quyết cố thủ, tổ chức phòng ngự chặt chẽ, động viên quân sĩ giữ vững tinh thần chiến đấu. Dù nhiều lần Nguyễn Phúc Ánh đưa quân đến giải vây, các nỗ lực đều không thành công do lực lượng Tây Sơn quá mạnh và việc phối hợp giữa thủy quân với bộ binh gặp nhiều trở ngại.
Đầu năm 1801, sau chiến thắng Thị Nại, Nguyễn Phúc Ánh bí mật cho người vào thành khuyên Võ Tánh và Ngô Tùng Châu phá vòng vây rút lui. Tuy nhiên, Võ Tánh cho rằng phần lớn chủ lực Tây Sơn đang tập trung trước thành Bình Định nên khuyên Nguyễn Phúc Ánh tận dụng thời cơ tiến đánh Phú Xuân. Nguyễn Phúc Ánh chấp nhận kế sách này và nhanh chóng chiếm được kinh đô Phú Xuân vào tháng 5 năm 1801. Việc mất kinh đô khiến quân Tây Sơn càng quyết tâm công phá Bình Định.
Trong thành lương thực hoàn toàn cạn kiệt, quân sĩ phải giết cả voi và ngựa để cầm cự. Biết không thể giữ thành lâu hơn, Võ Tánh quyết định hy sinh để bảo toàn sinh mạng cho binh lính, đồng thời gửi thư cho Trần Quang Diệu xin không giết hàng quân sau khi thành thất thủ. Khi biết ý định đó, Ngô Tùng Châu khẳng định đạo trung nghĩa của bề tôi không phân biệt văn hay võ, nhất quyết cùng chết để trọn lòng trung với chủ. Ông trở về tư dinh, mặc triều phục chỉnh tề, hướng về triều đình lạy biệt rồi uống thuốc độc tự vẫn vào ngày 25 tháng 5 năm Tân Dậu (1801). Hai ngày sau, Võ Tánh cũng tự thiêu tại lầu Bát Giác. Cảm phục khí tiết của hai người, Trần Quang Diệu cho mai táng họ chu đáo và thực hiện di nguyện của Võ Tánh khi không sát hại toàn bộ binh lính nhà Nguyễn đầu hàng.
Sự hy sinh của Ngô Tùng Châu và Võ Tánh được xem là một trong những biểu tượng tiêu biểu của tinh thần trung quân trong giai đoạn chiến tranh giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Việc Ngô Tùng Châu và Võ Tánh chấp nhận ở lại cầm chân chủ lực Tây Sơn tại Bình Định đã tạo điều kiện để Nguyễn Phúc Ánh đánh chiếm Phú Xuân, làm thay đổi cục diện chiến tranh và mở đường cho sự thống nhất đất nước dưới triều Nguyễn năm 1802.
Truy phong
Năm 1802, Nguyễn Ánh tiêu diệt Tây Sơn, đặt niên hiệu là Gia Long năm 1806 lên ngôi Hoàng đế lập ra Vương triều Nguyễn. Trong năm 1802, truy tặng Ngô Tùng Châu là Tán trị công thần đặc tiến Kim tử Vinh lộc đại phu, Trụ quốc Thái sư, tước Châu Quận Công thụy là Trung Ý, cùng với Hoài Quốc công Võ Tánh hợp thờ ở đền Chiêu trung.
Năm thứ 3 Gia Long (1804), liệt vào thờ tại đền Hiển trung ở Gia Định, lại cấp tự điền, tự dân, mộ phu, sai Tòng Hoảng phụng thờ. Năm thứ 4 (1805), cho tế phụ ở Thái Miếu. Năm thứ 9 (1810), liệt vào thờ ở miếu Trung Hưng công thần. Năm Minh Mạng thứ 2 (1821), vua Minh Mạng sai cấp cho vợ ông là Võ thị mỗi năm 50 quan tiền, 50 phương gạo. Năm thứ 5 (1824) đổi cho phụ tế ở Thế miếu. Năm thứ 12 (1831) truy tặng là Tá vận Công thần, Đặc tiến Vinh lộc Đại phu, Hiệp biện đại học sĩ, Thiếu sư, kiêm Thái tử Thái sư, đổi tên thụy là Trung Mẫn, tước Ninh Hòa Quận công, phụ tế ở miếu đình như cũ.
Lăng mộ
Năm 1804, mộ Ngô Tùng Châu trong thành Bình Định được nhà Nguyễn cải táng về quê và xây thành lăng, tọa lạc tại Gò Tháp dưới chân dãy núi Bà thuộc thôn Thái Thuận, xã Cát Tài, huyện Phù Cát. Năm 1932, lăng bị một cơn bão tàn phá, sau đó được các nhân sĩ Bình Định tu sửa lại. Tuy nhiên sau do chiến tranh, lăng trở nên tiêu điều đổ nát, chỉ còn lại hai trụ cổng, bức bình phong và nền móng điện thờ. Năm 1969, tỉnh đạo Cao đài Bình Định cùng với dòng họ Ngô địa phương xây dựng lại gọi là lăng Ninh Hòa quận công tự. Do vị trí khu lăng mộ cũ khi đó ở gần rừng, công tác an ninh lại không đảm bảo nên tỉnh đạo Cao đài đã xin chính quyền địa phương cho xây tại địa điểm mới: khu Cầu Hiệu, thôn Thái Thuận, xã Cát Tài. Cụ Ngô Tùng Du, hậu duệ đời thứ 6 đại diện cho dòng họ đứng ra cùng Tỉnh đạo trông coi việc xây dựng lăng mộ. Trước đó, Hội đồng Gia tộc họ Ngô đã làm thủ tục hiến tặng 8 mẫu tự điền con cháu tập ấm cho Tỉnh đạo Cao đài. Sau năm 1975, khu lăng Ninh Hòa quận công tự được trưng dụng làm trụ sở Ủy ban nhân dân xã Cát Tài. Ngoài khu lăng mộ và nhà thờ tại quê hương, Ngô Tùng Châu còn được thờ ở Đình Trung, tọa lạc tại trung tâm thị xã Gò Công tỉnh Tiền Giang.
Gia đình
Ngô Tùng Châu và bà Võ Thị Lội có hai người con là Ngô Tùng Quang và Ngô Tùng Hòa. Tháng 6 năm 1784, trong lúc chiến tranh giữa nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn, cụ Ngô Tùng Trang cùng với con dâu và 2 cháu nội về quê làng Thái Định sinh sống. Năm 1789, cháu trưởng Ngô Tùng Quang bị bệnh mất, thứ tôn Ngô Tùng Hòa phụng tự ông bà, sinh con cháu nối nghiệp đến các đời sau.
Riêng bà Võ Thị Lội, sau khi Ngô Tùng Châu tuẫn tiết, bà thủ tiết thờ chồng và sinh sống tại quê chồng. Mỗi năm một lần, bà theo ghe bầu trở về Gò Công thăm bà con. Năm 1821, vua Minh Mạng ra lệnh cho quan Trấn thủ Bình Định cấp cho bà mỗi năm 50 quan tiền và 50 phương gạo. Năm 1838, bà mất, thọ 85 tuổi. Bài vị của bà đang được tộc Ngô thờ tự có ghi: “Võ húy Thị Lội sinh năm Giáp Tuất (1754), hưởng linh 85 tuổi, mất năm Mậu Tuất (1838), giờ Tuất, ngày 24 tháng 6. Mộ xây hướng Càn tốn kiêm Thìn tuất”. Mộ bà và mộ hai người con trai an táng kề nhau trong khu lăng Ngô Tùng Châu (khu lăng mộ cũ), được nhà Nguyễn cho xây kiên cố bằng vôi.
Tôn vinh
Ở Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 1985 có tới hai con đường mang tên Ngô Tùng Châu. Đường Ngô Tùng Châu của Đô thành Sài Gòn cũ hiện nay là đường Lê Thị Riêng ở quận 1; còn đường Ngô Tùng Châu của tỉnh Gia Định cũ nay là đường Nguyễn Văn Đậu ở quận Phú Nhuận và quận Bình Thạnh. Điều đặc biệt là cả hai con đường mang tên Ngô Tùng Châu này đều bị đổi tên vào cùng ngày 4 tháng 4 năm 1985. Chính vì vậy, khi gia đình nghệ sĩ Thanh Nga bị sát hại vào năm 1978 trên con đường này (thuộc khu vực quận 1) thì lúc đó vẫn còn gọi là đường Ngô Tùng Châu. Ở Mỹ Tho trước đó cũng có đường Ngô Tùng Châu sau đổi thành đường Nguyễn Văn Nguyễn. Tuy nhiên ở thành phố Gò Công, hiện nay vẫn còn đường Ngô Tùng Châu.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Ngo Tung Chau (1752 – 1801)
Background
Ngo Tung Chau (1752–1801) was a native of Thai Thuan village, Cat Tai commune, Phu Cat district, Quy Nhon town (now in Binh Dinh Province), born during the reign of Lord Nguyen Phuc Khoat. In 1764, at the age of just 12, he followed his father, Ngo Tung Trang, to the Go Cong area to settle. This was a region that was being opened up for cultivation and gradually became an important base for the forces loyal to the Nguyen lords in the final years of the 18th century.
During the period around 1783–1788, when Vo Tanh was gathering forces at Go Cong to protect the new lands and resist Tay Son attacks, Ngo Tung Chau devoted himself to studying under the renowned Confucian scholar Vo Truong Toan, who had fled from Gia Dinh and opened a school there. Thanks to his intelligence and diligence, he quickly became one of the most outstanding students of Vo Truong Toan. According to many records, among the hundreds of disciples of this famous scholar, Ngo Tung Chau was regarded as having the most distinguished learning and was particularly valued by his teacher. This laid the foundation for him to later become one of the exemplary civil mandarins serving Nguyen Phuc Anh in the effort to restore the Nguyen dynasty’s legacy.
Serving Nguyen Phuc Anh
Recognizing Ngo Tung Chau’s talent and moral character, Nguyen Phuc Anh appointed him to the position of Che cac at the Han Lam Academy (Royal Institute). Not long after, together with Trinh Hoai Duc, Le Quang Dinh, Hoang Minh Khanh, and many other officials, he was appointed as Dien tuan quan, responsible for encouraging land reclamation and developing agricultural production in Gia Dinh. Thanks to his competence and dedication, he was successively promoted to the position of Tham tri bo Le (Assistant Minister of Rites).
In 1797, Nguyen Phuc Anh assigned Ngo Tung Chau together with Nguyen Thai Nguyen to take charge of the education and upbringing of the Eastern Crown Prince Nguyen Phuc Canh. Although he humbly declined several times, believing himself insufficiently virtuous and talented, Nguyen Phuc Anh still trusted him with this important responsibility. During his time as Phu giang (Assistant Tutor), Ngo Tung Chau was always dedicated in his teaching, frank in his admonitions, and did not hesitate to express his opinions before the Crown Prince. As a result, he was greatly respected by Nguyen Phuc Canh. The dialogues between teacher and student on Confucian classics, history, and the art of governance show that Ngo Tung Chau not only imparted knowledge but also cultivated political ideology, morality, and the sense of responsibility of the heir apparent.
Throughout his official career, Ngo Tung Chau was renowned for his integrity and uprightness, placing the interests of the court and the people above personal feelings. When the court planned to include Nguyen Van My in the Hien Trung Temple for his services to Nguyen Anh, he firmly opposed it, arguing that someone who had exploited the people was not worthy of such honour. Although Nguyen Anh did not accept this proposal, he highly valued Ngo Tung Chau’s forthrightness.
Ngo Tung Chau also clearly expressed his views on Buddhism in the context of contemporary Gia Dinh. When some monks violated the law and Nguyen Anh advocated tightening control over the clergy, he publicly supported this policy. In his view, the court needed to limit the negative influences of Buddhism and Taoism on society while strengthening the foundation of national governance based on Confucian thought. His frank opinions contributed to reinforcing Nguyen Anh’s determination to adjust policies toward the clergy and religion. Through this, Ngo Tung Chau was regarded as a typical civil mandarin, both profoundly learned and steadfast in integrity and the spirit of remonstration while supporting Nguyen Phuc Anh.
Death in Defense of the Citadel
In the year Ky Mui (1799), Ngo Tung Chau followed Nguyen Phuc Anh to participate in the campaign to capture Quy Nhon. After months of siege, the Tay Son forces received no reinforcements, and supplies within the citadel were exhausted, so the garrison commander Le Van Thanh opened the gates and surrendered. Nguyen Phuc Anh renamed Quy Nhon citadel as Binh Dinh and assigned Vo Tanh together with Ngo Tung Chau to remain and defend it, preparing to counter the anticipated Tay Son counterattack.
In early Canh Than (1800), Tran Quang Dieu and Vu Van Dung led a large army to besiege Binh Dinh citadel. For nearly two years under isolation, Vo Tanh and Ngo Tung Chau steadfastly held their ground, organized tight defenses, and encouraged the soldiers to maintain their fighting spirit. Although Nguyen Phuc Anh repeatedly sent troops to relieve the siege, all efforts were unsuccessful due to the overwhelming strength of the Tay Son forces and the difficulties in coordinating naval and land forces.
In early 1801, after the victory at Thi Nai, Nguyen Phuc Anh secretly sent men into the citadel to urge Vo Tanh and Ngo Tung Chau to break through the siege and withdraw. However, Vo Tanh reasoned that the bulk of the Tay Son main forces were concentrated before Binh Dinh citadel, so he advised Nguyen Phuc Anh to seize the opportunity to attack Phu Xuan. Nguyen Phuc Anh accepted this strategy and quickly captured the capital Phu Xuan in May 1801. The loss of the capital made the Tay Son forces even more determined to breach Binh Dinh.
Inside the citadel, supplies were completely exhausted, and the soldiers had to slaughter elephants and horses to survive. Knowing that the citadel could not be held much longer, Vo Tanh decided to sacrifice himself to preserve the lives of his soldiers, while sending a letter to Tran Quang Dieu requesting that the surrendered Nguyen troops not be killed after the citadel fell. When he learned of this intention, Ngo Tung Chau affirmed that the principle of loyalty for a subject did not distinguish between civil and military roles, and he was determined to die together to fulfill his loyalty to his lord. He returned to his private quarters, dressed neatly in his court attire, bowed toward the court to bid farewell, and then took poison to commit suicide on the 25th day of the 5th month of Tan Dau (1801). Two days later, Vo Tanh also set himself on fire at the Bat Giac Pavilion. Admiring their integrity, Tran Quang Dieu gave them proper burials and honoured Vo Tanh’s last wish by not killing all the surrendered Nguyen soldiers.
The sacrifice of Ngo Tung Chau and Vo Tanh is regarded as one of the most emblematic symbols of the spirit of loyalty to the sovereign during the period of warfare between Tay Son and Nguyen Anh. By choosing to remain and tie down the Tay Son main forces at Binh Dinh, they created the conditions for Nguyen Phuc Anh to capture Phu Xuan, changing the course of the war and paving the way for the unification of the country under the Nguyen dynasty in 1802.
Posthumous Honours
In 1802, Nguyen Anh defeated the Tay Son, adopted the reign name Gia Long in 1806, and ascended the imperial throne, establishing the Nguyen dynasty. In 1802, he posthumously awarded Ngo Tung Chau the title Tan tri cong than dac tien Kim tu Vinh loc dai phu, Tru quoc Thai su, with the title Duke of Chau Commandery (Chau Quan cong) and the posthumous name Trung Y, and he was worshipped together with Hoai Quoc cong Vo Tanh at the Chieu Trung Temple.
In the 3rd year of Gia Long (1804), he was included in worship at the Hien Trung Temple in Gia Dinh, and was granted ancestral fields, hereditary subjects, and tomb attendants, with Tong Hoang assigned to perform the worship. In the 4th year (1805), he was given auxiliary offerings at the Thai Mieu (Ancestral Temple). In the 9th year (1810), he was included in worship at the Trung Hung Cong Than Temple. In the 2nd year of Minh Mang (1821), his wife, Lady Vo, was granted an annual allowance of 50 quan in cash and 50 phuong of rice. In the 5th year (1824), he was given auxiliary offerings at the The Mieu. In the 12th year (1831), he was posthumously awarded the title Ta van Cong than, Dac tien Vinh loc Dai phu, Hiep bien dai hoc si, Thieu su, kiem Thai tu Thai su, with his posthumous name changed to Trung Man, and the title Duke of Ninh Hoa Commandery (Ninh Hoa Quan cong), while continuing to receive auxiliary offerings at the communal temple as before.
Tomb
In 1804, Ngo Tung Chau’s tomb inside Binh Dinh citadel was reinterred by the Nguyen court to his homeland, where a mausoleum was built at Go Thap, at the foot of the Ba mountain range, in Thai Thuan village, Cat Tai commune, Phu Cat district. In 1932, the mausoleum was destroyed by a typhoon and was later repaired by local dignitaries in Binh Dinh. However, due to subsequent wars, the mausoleum fell into ruin, leaving only two gate pillars, a screen, and the foundation of the shrine. In 1969, the Binh Dinh Provincial Cao Dai Church, together with the local Ngo clan, rebuilt it, calling it the Ninh Hoa Quan cong Tu Mausoleum. Because the old tomb site was located near a forest and security was not guaranteed, the Provincial Cao Dai Church requested local authorities to build at a new location: the Cau Hieu area, Thai Thuan village, Cat Tai commune. Mr. Ngo Tung Du, a 6th-generation descendant representing the clan, stood with the Provincial Church to oversee the construction of the tomb. Prior to this, the Ngo Clan Council had completed procedures to donate 8 mau of hereditary ancestral fields to the Provincial Cao Dai Church. After 1975, the Ninh Hoa Quan cong Tu mausoleum area was requisitioned as the headquarters of the Cat Tai Commune People’s Committee. In addition to the tomb and shrine in his homeland, Ngo Tung Chau is also worshipped at Dinh Trung, located in the center of Go Cong town, Tien Giang Province.
Family
Ngo Tung Chau and his wife, Vo Thi Loi, had two children: Ngo Tung Quang and Ngo Tung Hoa. In June 1784, during the war between the Tay Son and the Nguyen, Mr. Ngo Tung Trang, together with his daughter-in-law and two grandsons, returned to their native village of Thai Dinh to live. In 1789, the eldest grandson, Ngo Tung Quang, died of illness, and the second grandson, Ngo Tung Hoa, continued the ancestral worship and raised descendants for later generations.
As for Vo Thi Loi, after Ngo Tung Chau committed suicide, she remained chaste, worshipped her husband, and lived in her husband’s homeland. Once a year, she would travel by ghe bau (a type of boat) back to Go Cong to visit relatives. In 1821, King Minh Mang ordered the Governor of Binh Dinh to grant her an annual allowance of 50 quan in cash and 50 phuong of rice. In 1838, she passed away at the age of 85. Her ancestral tablet, currently preserved and worshipped by the Ngo clan, bears the inscription: “Vo, whose taboo name is Thi Loi, born in the year of Giap Tuat (1754), lived 85 years, passed away in the year of Mau Tuat (1838), at the hour of Tuat, on the 24th day of the 6th month. The tomb is oriented in the Can-Ton direction, also including Thin-Tuat.” Her tomb and the tombs of her two sons are buried next to each other within the Ngo Tung Chau mausoleum complex (the old tomb site), built solidly with lime mortar by the Nguyen court.
Commemoration
In Ho Chi Minh City before 1985, there were two streets named Ngo Tung Chau. Ngo Tung Chau Street in the old Sai Gon capital is now Le Thi Rieng Street in District 1; while Ngo Tung Chau Street in the old Gia Dinh Province is now Nguyen Van Dau Street in Phu Nhuan District and Binh Thanh District. Notably, both streets named Ngo Tung Chau were renamed on the same day, April 4, 1985. Therefore, when the family of artist Thanh Nga was murdered in 1978 on this street (in District 1), it was still called Ngo Tung Chau Street at that time. In My Tho, there was also formerly a Ngo Tung Chau Street, later renamed Nguyen Van Nguyen Street. However, in Go Cong city, Ngo Tung Chau Street still exists today.
References
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp
Ngo Tung Chau (1752 – 1801)
Contexte familial
Ngo Tung Chau (1752–1801) était originaire du village de Thai Thuan, commune de Cat Tai, district de Phu Cat, ville de Quy Nhon (aujourd’hui province de Binh Dinh). Il naquit sous le règne du seigneur Nguyen Phuc Khoat. En 1764, à l’âge de 12 ans, il suivit son père, Ngo Tung Trang, dans la région de Go Cong pour s’y établir. Cette région était alors en cours de défrichage et devint progressivement une base importante pour les forces fidèles au seigneur Nguyen dans les dernières décennies du XVIIIe siècle.
Entre 1783 et 1788 environ, alors que Vo Tanh rassemblait des forces à Go Cong pour protéger ces nouvelles terres et résister aux attaques des Tay Son, Ngo Tung Chau se consacra à l’étude auprès du lettré confucéen Vo Truong Toan, qui s’était réfugié dans cette région pour y ouvrir une école. Grâce à son intelligence et à son assiduité, il devint rapidement l’un des meilleurs élèves de Vo Truong Toan. Selon de nombreux témoignages, parmi les centaines de disciples de ce lettré, Ngo Tung Chau était considéré comme le plus brillant et jouissait de l’estime particulière de son maître. Ces études lui permirent de devenir plus tard l’un des mandarins civils les plus éminents au service de Nguyen Phuc Anh dans l’œuvre de restauration de la dynastie Nguyen.
Soutien à Nguyen Phuc Anh
Reconnaissant les talents et les qualités morales de Ngo Tung Chau, Nguyen Phuc Anh le nomma au poste de rédacteur impérial (Che cac) à l’Académie Hanlin (Vien Han lam). Peu après, il fut chargé, avec Trinh Hoai Duc, Le Quang Dinh, Hoang Minh Khanh et d’autres fonctionnaires, de la fonction de Tian quan (superviseur des terres agricoles), responsable de l’encouragement à la défriche et au développement de la production agricole à Gia Dinh. Grâce à ses compétences et à son dévouement, il fut promu successivement jusqu’au poste de ministre adjoint des Rites (Tham tri bo Le).
En 1797, Nguyen Phuc Anh confia à Ngo Tung Chau, avec Nguyen Thai Nguyen, la charge de l’éducation du prince héritier de la Cour de l’Est (Dong cung), Nguyen Phuc Canh. Bien qu’il ait à plusieurs reprises demandé humblement à être relevé de cette fonction, estimant ne pas posséder les talents et les vertus suffisants, il conserva la confiance de Nguyen Phuc Anh. Durant son mandat de précepteur adjoint (Phu giang), Ngo Tung Chau se montra toujours dévoué dans son enseignement, n’hésitant pas à faire des remontrances franches et à donner son avis au prince héritier. Il gagna ainsi le profond respect de Nguyen Phuc Canh. Les échanges entre le maître et son élève sur les classiques confucéens, l’histoire et l’art de gouverner montrent que Ngo Tung Chau ne se contentait pas de transmettre des connaissances, mais qu’il formait également la pensée politique, la morale et le sens des responsabilités du futur souverain.
Au cours de sa carrière administrative, Ngo Tung Chau était réputé pour son intégrité et sa droiture, plaçant les intérêts de la cour et du peuple au-dessus des relations personnelles. Lorsque la cour envisagea d’admettre Nguyen Van My au temple Hien Trung pour ses services rendus à Nguyen Anh, il s’y opposa fermement, arguant qu’un homme qui avait exploité le peuple ne méritait pas d’être honoré. Bien que Nguyen Anh n’ait pas suivi son avis, il apprécia grandement la franchise de Ngo Tung Chau.
Ngo Tung Chau exprima également clairement sa position vis-à-vis du bouddhisme dans le contexte de Gia Dinh à l’époque. Lorsque certains moines enfreignirent la loi et que Nguyen Anh souhaita resserrer le contrôle sur le clergé bouddhique, il soutint ouvertement cette politique. Selon lui, la cour devait limiter les influences négatives du bouddhisme et du taoïsme sur la société, tout en renforçant les fondements de la gouvernance du pays sur la pensée confucéenne. Ses opinions franches contribuèrent à renforcer la détermination de Nguyen Anh dans la révision de sa politique religieuse et du clergé. Ngo Tung Chau fut ainsi considéré comme un mandarin civil exemplaire, allant une érudition profonde à une intégrité morale et un esprit de remontrance dans son soutien à Nguyen Phuc Anh.
Mort héroïque dans la défense de la citadelle
En l’année Ky Mui (1799), Ngo Tung Chau suivit Nguyen Phuc Anh dans la campagne contre Quy Nhon. Après plusieurs mois de siège, les troupes Tay Son, n’ayant reçu aucun renfort et voyant leurs vivres s’épuiser, le gouverneur Le Van Thanh ouvrit les portes de la citadelle et se rendit. Nguyen Phuc Anh rebaptisa Quy Nhon en Binh Dinh et confia à Vo Tanh et Ngo Tung Chau la charge de la défense, en prévision d’une contre-offensive des Tay Son.
Au début de l’année Canh Than (1800), Tran Quang Dieu et Vu Van Dung menèrent une grande armée pour assiéger la citadelle de Binh Dinh. Pendant près de deux ans, isolés, Vo Tanh et Ngo Tung Chau résistèrent fermement, organisant une défense rigoureuse et maintenant le moral des troupes. Bien que Nguyen Phuc Anh ait tenté à plusieurs reprises de porter secours, ses efforts échouèrent en raison de la puissance des forces Tay Son et des difficultés de coordination entre les forces navales et terrestres.
Au début de l’année 1801, après la victoire de Thi Nai, Nguyen Phuc Anh envoya secrètement des émissaires dans la citadelle pour conseiller à Vo Tanh et Ngo Tung Chau de briser l’encerclement et de se retirer. Cependant, Vo Tanh estima que la majeure partie des forces principales des Tay Son était concentrée devant Binh Dinh et conseilla à Nguyen Phuc Anh de profiter de l’occasion pour attaquer Phu Xuan. Nguyen Phuc Anh suivit ce plan et s’empara rapidement de la capitale Phu Xuan en mai 1801. La perte de la capitale rendit les troupes Tay Son encore plus déterminées à prendre Binh Dinh.
Dans la citadelle, les vivres étaient totalement épuisés ; les soldats durent abattre des éléphants et des chevaux pour subsister. Sachant qu’il ne pourrait plus tenir, Vo Tanh décida de se sacrifier pour préserver la vie des soldats, tout en écrivant à Tran Quang Dieu pour demander que les troupes Nguyen qui se rendraient après la chute de la citadelle ne soient pas exécutées. Lorsqu’il apprit cette décision, Ngo Tung Chau affirma que le devoir de loyauté d’un sujet ne différait pas selon qu’il fût civil ou militaire, et qu’il était déterminé à mourir pour rester fidèle à son souverain. Il retourna dans sa résidence, revêtit ses habits de cour, s’inclina vers la cour pour prendre congé, puis s’empoisonna le 25 mai de l’année Tan Dau (1801). Deux jours plus tard, Vo Tanh s’immola par le feu dans la tour Bat Giac. Impressionné par leur intégrité, Tran Quang Dieu leur offrit une sépulture digne et respecta la dernière volonté de Vo Tanh en n’exécutant pas les soldats Nguyen qui s’étaient rendus.
Le sacrifice de Ngo Tung Chau et Vo Tanh est considéré comme l’un des symboles les plus emblématiques de la loyauté envers le souverain durant la guerre entre les Tay Son et Nguyen Anh. Le fait que Ngo Tung Chau et Vo Tanh aient accepté de rester pour immobiliser les forces principales des Tay Son à Binh Dinh permit à Nguyen Phuc Anh de s’emparer de Phu Xuan, modifiant le cours de la guerre et ouvrant la voie à l’unification du pays sous la dynastie Nguyen en 1802.
Titres posthumes
En 1802, Nguyen Anh vainquit les Tay Son, prit le nom d’ère Gia Long et monta sur le trône impérial en 1806, fondant la dynastie Nguyen. Dès 1802, il conféra à titre posthume à Ngo Tung Chau le titre de “Ministre ayant contribué à la gouvernance, élevé au rang de Grand dignitaire au titre d’or et à la gloire, Superieur pilier de l’Etat, Grand Tuteur” (Tan tri cong than dac tien Kim tu Vinh loc dai phu, Tru quoc Thai su), avec le titre de Duc du district de Chau (Chau Quan Cong) et le nom posthume de Trung Y (Loyal et Droit). Il fut honoré avec Vo Tanh (Duc de Hoai Quoc) au temple Chieu Trung.
En 1804 (3e année de Gia Long), il fut admis au temple Hien Trung à Gia Dinh, et on lui attribua des terres, des serviteurs et des gardiens de tombe, avec ordre à Tong Hoang d’assurer le culte. En 1805 (4e année), il reçut un sacrifice secondaire au temple Thai Mieu. En 1810 (9e année), il fut admis au temple des Héros de la Restauration (Trung Hung Cong Than). En 1821 (2e année de Minh Mang), son épouse, Vo Thi, reçut une allocation annuelle de 50 sapèques et 50 mesures de riz. En 1824 (5e année), il fut admis au culte secondaire au temple The Mieu. En 1831 (12e année), il reçut à titre posthume le titre de “Ministre ayant aidé à la fondation de la dynastie, Grand dignitaire à la gloire, Grand Secrétaire d’État, Grand Précépteur, Grand Tuteur du Prince héritier” (Ta van cong than, Dac tien Vinh loc Dai phu, Hiep bien dai hoc si, Thieu su, kiem Thai tu Thai su), son nom posthume fut changé en Trung Man (Loyal et Diligent), avec le titre de Duc du district de Ninh Hoa (Ninh Hoa Quan Cong), et il continua à être honoré au temple de la citadelle.
Sepulture
En 1804, la tombe de Ngo Tung Chau, située dans la citadelle de Binh Dinh, fut transférée par la dynastie Nguyen dans sa région natale et transformée en mausolée, érigé à Go Thap, au pied de la chaîne de montagnes Ba, dans le village de Thai Thuan, commune de Cat Tai, district de Phu Cat. En 1932, le mausolée fut endommagé par un typhon, puis restauré par des notables locaux. Cependant, en raison de la guerre, le mausolée tomba en ruines, ne laissant que deux piliers d’entrée, un paravent et les fondations du sanctuaire. En 1969, l’Église Cao Dai de Binh Dinh, avec la famille Ngo locale, le reconstruisit et le nomma “Temple du Duc du district de Ninh Hoa” (Ninh Hoa quan cong tu). L’emplacement de l’ancien mausolée étant proche de la forêt et la sécurité n’étant pas assurée, l’Église Cao Dai demanda aux autorités locales l’autorisation de le reconstruire à un nouvel emplacement : le secteur Cau Hieu, village de Thai Thuan, commune de Cat Tai. M. Ngo Tung Du, descendant de la 6e génération, représentant la famille, supervisa avec l’Église la construction du mausolée. Auparavant, le Conseil de la famille Ngo avait fait don de 8 maus de terres héritées à l’Église Cao Dai pour financer la reconstruction. Après 1975, le mausolée Ninh Hoa quan cong tu fut réquisitionné pour servir de siège au Comité populaire de la commune de Cat Tai. Outre le mausolée et la maison de culte dans sa région natale, Ngo Tung Chau est également honoré au Dinh Trung, situé au centre de la ville de Go Cong, province de Tien Giang.
Famille
Ngo Tung Chau et son épouse, Vo Thi Loi, eurent deux fils : Ngo Tung Quang et Ngo Tung Hoa. En juin 1784, pendant la guerre entre les Tay Son et les Nguyen, Ngo Tung Trang, avec sa belle-fille et ses deux petits-fils, retourna vivre dans le village ancestral de Thai Dinh. En 1789, l’aîné Ngo Tung Quang mourut de maladie, et le cadet Ngo Tung Hoa assura le culte ancestral et perpétua la lignée.
Quant à Vo Thi Loi, après le sacrifice de son mari, elle resta veuve et fidèle à sa mémoire, vivant dans la région natale de son époux. Une fois par an, elle prenait une jonque pour retourner à Go Cong rendre visite à sa famille. En 1821, l’empereur Minh Mang ordonna au gouverneur de Binh Dinh de lui allouer chaque année 50 sapèques et 50 mesures de riz. Elle mourut en 1838, à l’âge de 85 ans. Sa tablette funéraire, conservée par la famille Ngo, porte l’inscription : “Vo, nom de famille Loi, née en l’année Giap Tuat (1754), décédée à 85 ans, en l’année Mau Tuat (1838), à l’heure du Chien, le 24 juin. Tombe orientée selon les principes du Càn et du Tôn, combinés avec Thìn et Tuat”. Sa tombe et celles de ses deux fils se trouvent à côté du mausolée de Ngo Tung Chau (l’ancien site), solidement construits en chaux par la dynastie Nguyen.
Hommages
À Ho Chi Minh-Ville, avant 1985, il y avait deux rues portant le nom de Ngo Tung Chau. La rue Ngo Tung Chau de l’ancienne capitale de Sai Gon est aujourd’hui la rue Le Thi Rieng dans le 1er arrondissement ; la rue Ngo Tung Chau de l’ancienne province de Gia Dinh est aujourd’hui la rue Nguyen Van Dau dans les arrondissements de Phu Nhuan et Binh Thanh. Il est à noter que ces deux rues furent renommées le même jour, le 4 avril 1985. C’est ainsi que lorsque l’artiste Thanh Nga fut assassinée en 1978 sur cette rue (dans le secteur du 1er arrondissement), elle s’appelait encore rue Ngo Tung Chau. À My Tho, il existait également une rue Ngo Tung Chau, qui fut ensuite renommée rue Nguyen Van Nguyen. Cependant, dans la ville de Go Cong, il existe encore aujourd’hui une rue Ngo Tung Chau.
References bibliographiques
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung
吴松洲（1752—1801）
身世
吴松洲（1752—1801），归仁镇符吉县吉财村泰顺屯（今属平定省）人，生于阮主阮福阔在位时期。1764年，时年十二岁，他随父吴松庄前往功贡地区定居。此地当时正处于开发之中，至十八世纪末逐渐成为忠于阮主力量的重要基地。
约在1783年至1788年间，武性于功贡集结力量以保卫新辟土地并抵御西山军进攻，吴松洲专心从学于名儒武长缵。武长缵自嘉定避乱至此，设帐讲学。吴松洲天资聪颖，勤奋好学，迅速成为武长缵最杰出的门生之一。据多种记载，在武长缵数百名弟子中，吴松洲以学业优异著称，深得老师器重。这为他日后成为阮福映中兴事业中典型的文臣之一奠定了坚实基础。
扶助阮福映
阮福映赏识吴松洲的才能与品性，任命他为翰林院制诰。不久，他与郑怀德、黎光定、黄明庆等多位官员一同被任命为田俊官，负责鼓励开垦、发展嘉定农业生产。凭借才能与尽职，他相继升迁至礼部参知。
1797年，阮福映委派吴松洲与阮太原共同担任东宫太子阮福景的教育培养之责。尽管多次谦辞，自认才德不足，但仍得阮福映信任，委以重任。在担任辅讲期间，吴松洲尽心教导，直言劝诫，不避讳向太子陈述意见。因此，阮福景对他极为敬重。师生之间关于儒家经典、历史及治国之道的对答，显示了吴松洲不仅传授知识，更注重培养继任者的政治思想、道德修养和责任感。
为官期间，吴松洲以刚正不阿著称，将朝廷与百姓利益置于个人情感之上。当朝廷拟将阮文美因其有功于阮映而配享显忠祠时，他坚决反对，认为曾剥削百姓之人不配受此褒扬。尽管阮映未采纳此议，但仍高度评价吴松洲的耿直。
吴松洲在嘉定当时背景下对佛教亦持明确态度。当一些僧侣犯法，阮映主张严加管理僧团时，他公开支持此政策。他认为朝廷需限制佛道二教对社会的负面影响，同时巩固以儒家思想为基础的治国根本。他的直言进谏，为阮映调整对僧侣和宗教政策的决心提供了助力。由此，吴松洲被视为典型的文臣，既学识渊博，又坚守气节，敢于谏诤，在扶助阮福映的过程中作出了贡献。
殉节守城
己未年（1799年），吴松洲随阮福映参加攻打归仁之役。经过数月围困，西山军援兵不至，城内粮尽，镇守黎文清开城投降。阮福映改归仁城为平定城，交由武性与吴松洲留守镇守，准备应对西山军的反攻。
庚申年（1800年）初，陈光耀与武文勇率大军包围平定城。在被围困近两年期间，武性与吴松洲坚决固守，组织严密防御，鼓舞军士保持战斗意志。尽管阮福映多次率军前来解围，但因西山军势大，且水陆配合多有阻碍，均未能成功。
1801年初，施耐之战胜利后，阮福映派人秘密入城，劝武性和吴松洲突围撤退。然而，武性认为西山军主力大部集结于平定城前，遂劝阮福映趁此良机进攻富春。阮福映采纳此策，于1801年五月迅速攻占京都富春。京都失陷使西山军更加决心攻破平定城。
城内粮草彻底断绝，军士只得杀象马充饥。武性知城不可久守，决定牺牲自己以保全士兵性命，同时致信陈光耀，请其城破后勿杀降军。吴松洲得知此意后，坚称臣子忠义之道不分文武，决意以死全忠。他回到私邸，整肃朝服，面向朝廷拜别，然后饮毒药自尽，时为辛酉年（1801年）五月二十五日。两日后，武性亦于八角楼自焚。陈光耀感佩二人气节，予以厚葬，并遵武性遗愿，未杀戮投降的阮军士兵。
吴松洲与武性的牺牲，被视为西山与阮映战争期间忠君精神的典型象征之一。他们二人选择留在平定牵制西山军主力，为阮福映攻占富春创造了条件，从而改变了战争局势，为1802年阮朝统一全国开辟了道路。
追封
1802年，阮映消灭西山，于1806年改元嘉隆，登基称帝，建立阮朝。同年，追赠吴松洲为赞治功臣、特进金紫荣禄大夫、柱国太师，封周郡公，谥忠懿，与怀国公武性合祀于昭忠祠。
嘉隆三年（1804年），列祀于嘉定显忠祠，并赐祀田、祀民、墓夫，派从黄奉祀。四年（1805年），配享太庙。九年（1810年），列祀于中兴功臣庙。明命二年（1821年），赐其妻武氏每年钱五十贯、米五十方。五年（1824年），改配享世庙。十二年（1831年），追赠为佐运功臣、特进荣禄大夫、协办大学士、少师、兼太子太师，改谥忠敏，封宁和郡公，仍配享庙廷如旧。
陵墓
1804年，阮朝将吴松洲在平定城内的墓迁归故里，建为陵墓，位于符吉县吉财村泰顺屯婆山脚下之高塔处。1932年，陵墓遭台风破坏，后由平定士绅修复。然因战乱，陵墓渐趋荒凉破败，仅存两根门柱、一座屏风和殿基。1969年，平定高台省道与当地吴氏宗族共同重建，称宁和郡公祠。因原陵址靠近山林，治安不保，高台省道遂向地方政府申请在新址兴建，即吉财村泰顺屯桥孝区。吴氏第六代后裔吴松游代表宗族，与省道共同负责陵墓修建事宜。此前，吴氏家族理事会已办理手续，将八亩荫祀田捐赠给高台省道。1975年后，宁和郡公祠被征用为吉财村人民委员会办公驻地。除故乡陵墓和祠堂外，吴松洲亦供奉于前江省功贡市镇之中亭。
家庭
吴松洲与武氏泪育有二子：吴松光和吴松和。1784年六月，西山与阮朝交战期间，吴松庄携儿媳及二孙返回泰定村故乡居住。1789年，长孙吴松光病故，次孙吴松和承祀祖父母，繁衍后世。
武氏泪在吴松洲殉节后，守节侍奉夫家，在夫家故乡生活。每年一次，她乘大船返回功贡省亲。1821年，明命帝敕令平定镇守官每年赐其钱五十贯、米五十方。1838年，武氏去世，享寿八十五岁。吴氏族中供奉的神主牌位载：“武讳氏泪，生于甲戌年（1754年），享寿八十五岁，卒于戊戌年（1838年）六月二十四日戌时。墓向乾巽兼辰戌。”武氏及二子之墓相邻安葬于吴松洲陵区内（旧陵区），阮朝以石灰为其筑造坚固墓室。
尊崇
在胡志明市，1985年前曾有两条道路以吴松洲命名。原西贡都城吴松洲路今为第一郡黎氏莲路；原嘉定省吴松洲路今为富润郡与平盛郡阮文豆路。特别之处在于，这两条以吴松洲命名的道路均于1985年4月4日同一天被更名。正因如此，当艺术家清娥一家于1978年在第一郡该路段遇害时，该路仍名为吴松洲路。此前美荻亦曾有吴松洲路，后改为阮文元路。然而，在功贡市至今仍保留吴松洲路。
参考资料
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
