Thân thế
Trần Quang Diệu (1746 – 1802), là một trong Tây Sơn thất hổ tướng, vị danh tướng nổi bật của triều Tây Sơn. Ông cùng người vợ là nữ tướng Bùi Thị Xuân đã chiến đấu đến cùng để bảo vệ vương triều nhưng cuối cùng thất bại.
Ông tên thật Trần Văn Đạt, xuất thân ở làng An Hải thuộc huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam xưa (nay là quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng). Ông là con trai của ông Trần Tấn và bà Phan Thị Hy. Tại khu vực phía Tây Nam núi Thổ Sơn (thuộc Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng) hiện còn mộ của mẹ ông, được lập vào tháng 3 năm Nhâm Tý (1792) dưới thời Tây Sơn. Những tư liệu như gia phả họ Nguyễn ở làng An Hải, cùng với khảo cứu của Bảo tàng Đà Nẵng và Hội Sử học Đà Nẵng năm 1996, đều xác nhận rõ quê quán, tên thật và gốc gác gia đình Trần Quang Diệu.
Sự nghiệp
Gia nhập quân Tây Sơn
Trần Quang Diệu sinh ra trong một gia đình bình dân, nhưng từ thuở nhỏ đã nổi tiếng thông minh, cường tráng và có thiên tư về võ nghệ. Ông theo nhiều võ sư khác nhau, chuyên tâm luyện võ và rèn bản lĩnh. Trong một lần đi săn ở vùng núi Kim Sơn (Hoài Ân), ông gặp ông lão Diệp Đình Tòng, một cao nhân tinh thục binh pháp, am hiểu năm loại binh khí và nổi tiếng lòng truyền dạy nghĩa hiệp. Nhận thấy tư chất xuất chúng của Diệu, thầy Tòng thu nhận ông làm môn sinh, trực tiếp truyền lại tuyệt kỹ đại đao. Trần Quang Diệu học liền trong 5 năm cho đến khi thầy mất, mang theo nền tảng võ công uyên thâm và sự tôi luyện về tác phong trận mạc.
Sau khi rời Kim Sơn, ông vượt dãy Vĩnh Thạnh, nghe danh tiếng của Nguyễn Nhạc đang kết giao hào kiệt khắp nơi. Trần Quang Diệu tìm đến để yết kiến và nhanh chóng trở thành tâm phúc. Khi phong trào Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa chống chúa Nguyễn (1771), ông lập tức theo về từ buổi đầu, trở thành một trong những trung trụ tướng đầu tiên. Trên đường tiến vào căn cứ Kiên Mỹ, Trần Quang Diệu bị hổ vồ và được nữ tướng Bùi Thị Xuân cứu thoát. Hai người nhanh chóng cảm mến tài năng, đức độ của nhau, rồi nên duyên vợ chồng dưới sự chứng giám và chủ hôn của Nguyễn Nhạc. Từ đó, họ trở thành cặp chiến tướng lẫy lừng cùng vào sinh ra tử dưới ngọn cờ Tây Sơn.
Những chiến công đầu
Năm 1773, khi quân Tây Sơn mở chiến dịch tiến chiếm thành Quy Nhơn – căn cứ quan trọng của chúa Nguyễn, Trần Quang Diệu tham gia và lập được nhiều công lao. Tên tuổi của ông bắt đầu được ghi nhận trong đội ngũ tinh nhuệ của anh em Tây Sơn.
Năm 1778, sau khi Nguyễn Nhạc xưng đế tại Quy Nhơn, Trần Quang Diệu được ban phong tước Thiếu phó, giữ trọng trách chỉ huy quân đội và trợ giúp triều chính.
Đến năm 1785, Trần Quang Diệu cùng phu nhân Bùi Thị Xuân góp phần to lớn trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút, nơi Nguyễn Huệ phá tan khoảng 4 vạn quân Xiêm, tạo nên một trong những đại thắng vang dội nhất lịch sử quân sự Việt Nam.
Năm 1789, trong chiến dịch đại phá quân Thanh tại Ngọc Hồi – Đống Đa, ông thuộc đạo trung quân do Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ trực tiếp chỉ huy. Sau chiến thắng, ông được giao trấn thủ Nghệ An, kiêm việc chỉ đạo xây dựng Phượng Hoàng trung đô, dự kiến là kinh đô mới của nhà Tây Sơn.
Bình định biên giới Tây Bắc và Ai Lao
Sau khi Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc, thế lực trung ương tan rã, nhiều tù trưởng và thổ mục ở vùng Tuyên Quang – Trấn Ninh – Vạn Tượng lợi dụng thời cơ nổi dậy. Để vãn hồi trật tự, vua Quang Trung phong Trần Quang Diệu làm Đại Tổng trấn, thống lĩnh đại quân lên đường dẹp loạn.
Năm 1791, Trần Quang Diệu đánh hạ Trấn Ninh, bắt sống hai thủ lĩnh Cheo Nam và Cheo Kiêu; tiếp đó bình định các vùng Trịnh Cao, Quy Hợp. Ông tiến đánh sang khu vực giáp biên Xiêm, diệt hai tướng Phan Dung và Phan Siêu, khiến quân Xiêm hoảng loạn tan rã.
Năm 1792, ông lại được vua Quang Trung sai sang Ai Lao để đòi triều cống. Trước thanh thế của quân Tây Sơn, vua Ai Lao buộc phải thần phục, từ đó đất Ai Lao tỏ ra ngoan thuận, không còn gây biến loạn phía biên giới.
Dưới thời Cảnh Thịnh (1792 – 1802)
Sau cái chết đột ngột của vua Quang Trung, triều đình Tây Sơn rơi vào biến động. Trần Quang Diệu cùng Bùi Đắc Tuyên và Vũ Văn Dũng phò thái tử Nguyễn Quang Toản lên ngôi, tức vua Cảnh Thịnh.
Năm 1793, khi thành Quy Nhơn của Nguyễn Nhạc bị quân Nguyễn vây hãm, Trần Quang Diệu dẫn quân giải vây. Tuy quân Tây Sơn rút được Nguyễn Nhạc khỏi nguy khốn, nhưng nội bộ triều đình vẫn đầy rối ren.
Giai đoạn 1794 – 1795, ông hai lần cầm quân đánh thành Diên Khánh do Nguyễn Ánh cố thủ. Tuy không hạ được thành, ông vẫn giữ vững lực lượng trong bối cảnh triều đình xuất hiện biến loạn lớn là lật đổ và giết chết Bùi Đắc Tuyên. Sau sự kiện này, Trần Quang Diệu được trọng dụng, giữ chức Thái phó, đứng vào hàng Tứ trụ đại thần của triều Tây Sơn.
Cuộc chiến quyết liệt với quân Nguyễn
Năm 1799, thành Quy Nhơn một lần nữa bị quân Nguyễn bao siết. Trần Quang Diệu được giao lại toàn bộ binh quyền để phối hợp với Vũ Văn Dũng giải cứu. Quân Tây Sơn bị chặn đánh dữ dội tại Quảng Nghĩa. Nhờ sự cơ động và xuất quân kịp thời của Trần Quang Diệu, Vũ Văn Dũng thoát vòng vây, từ đó kết nghĩa sinh tử với ông.
Tuy nhiên, việc thành Quy Nhơn mất vào tay quân Nguyễn khiến triều Cảnh Thịnh nghi ngờ, có người dèm pha rằng ông chậm cứu viện. Vua trẻ nổi giận, suýt xử tội ông; chỉ nhờ Bùi Thị Xuân liều mình can gián, Trần Quang Diệu mới thoát án.
Tái chiếm Quy Nhơn (1800 – 1801)
Đầu năm 1800, Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng tổ chức chiến dịch tái chiếm thành Quy Nhơn. Trần Quang Diệu chỉ huy đại quân vây bốn mặt, còn Vũ Văn Dũng trấn giữ cửa Thị Nại. Cuộc công thành kéo dài ác liệt.
Tuy nhiên, khi thủy quân Tây Sơn bị đánh tan tại Thị Nại và kinh đô Phú Xuân bị quân Nguyễn chiếm (1801), cục diện chiến tranh nghiêng hẳn về phía Nguyễn Ánh. Tây Sơn suy sụp thế lực.
Trong tình cảnh tuyệt vọng, tướng Võ Tánh đang giữ thành Quy Nhơn cho nhà Nguyễn chọn con đường tự thiêu, còn Ngô Tùng Châu uống thuốc độc. Khi vào thành, Trần Quang Diệu làm lễ trọng táng hai người theo nghi lễ tướng sĩ, tha toàn bộ quân Nguyễn trong thành, không giết một ai.
Tuy lấy lại được Quy Nhơn, nhưng ông không thể cứu Phú Xuân hay chuyển đổi cục diện đang suy tàn.
Gia quyến
Cha mẹ: Trần Tấn và Phan Thị Hy
Vợ: Nữ tướng Bùi Thị Xuân
Con: Một con gái bị xử tử cùng Bùi Thị Xuân sau khi Tây Sơn thất bại.
Qua đời
Sau khi triều Tây Sơn sụp đổ năm 1802, Trần Quang Diệu cùng một số tướng lĩnh bị bắt đưa về Phú Xuân. Khi ấy Nguyễn Phúc Ánh đã lên ngôi, lấy niên hiệu Gia Long, và cho triệu ông vào yêu cầu quy thuận. Trước lời chiêu dụ, Trần Quang Diệu vẫn giữ khí tiết của một bậc trung thần. Ông đáp thẳng thắn rằng trung thần không thờ hai vua; nếu đã thất bại và bị bắt thì chỉ còn con đường chết. Ông cũng nói rõ rằng, nếu được tha mạng, ông chỉ xin trở về thôn dã cày ruộng, nộp thuế như dân thường, chứ tuyệt không làm quan cho triều Nguyễn. Lời lẽ ấy khiến Gia Long hiểu rằng không thể khuất phục được ông, nên quyết định xử tử.
Theo Đại Nam thực lục, Trần Quang Diệu cùng với một số tướng lĩnh hàng đầu của Tây Sơn như Võ Văn Dũng, Nguyễn Văn Tứ, Nguyễn Văn Thận, Nguyễn Văn Giáp, Lê Văn Hưng đều bị đem ra chém và bêu đầu nơi công cộng để thị uy.
Nhận định – đánh giá
Trần Quang Diệu được xem là một trong những võ tướng xuất sắc và liêm chính nhất của triều Tây Sơn, nổi bật không chỉ bởi tài dụng binh mà còn bởi khí tiết của một bậc trung thần. Sự kiện khi triều Tây Sơn diệt vong và ông bị giải về Phú Xuân là minh chứng rõ nhất cho nhân cách ấy. Dù Gia Long đích thân gọi vào chiêu hàng, hứa hẹn cho ông con đường sống, Trần Quang Diệu vẫn khẳng khái tuyên bố rằng trung thần không thờ hai vua, thà chết chứ không khuất phục. Ông cũng nêu rõ nếu được tha mạng thì chỉ xin về làm dân thường, quyết không làm quan cho triều Nguyễn. Thái độ dứt khoát và trong sáng đó thể hiện sự thủy chung, bất khuất, khiến Gia Long hiểu rằng không thể lung lạc được ông.
Việc Trần Quang Diệu bị xử tử sau đó cũng để lại nhiều tranh luận trong sử sách. Các nguồn tư liệu khác nhau phản ánh cách nhìn của từng thời kỳ, nhưng dù là bị chém theo chính sử triều Nguyễn hay bị hành hình nặng nề như một số học giả hiện đại nhận định, thì điểm nổi bật nhất vẫn là ông ra đi với khí phách hiên ngang, giữ trọn danh tiết của người tướng Tây Sơn.
Nhìn tổng thể, Trần Quang Diệu không chỉ là một danh tướng muôn phần trung liệt, mà còn là biểu tượng cho nhân cách quân tử thời loạn. Trong toàn bộ hàng ngũ Tây Sơn, ông là người hiếm hoi hội đủ bản lĩnh, trí lược, lòng nhân và sự trung thành tuyệt đối; một tấm gương để hậu thế nhớ đến như một trong những nhân vật xứng đáng nhất của giai đoạn đầy biến động cuối thế kỷ XVIII – đầu XIX.
Tài liệu tham khảo
- Bùi Dương Lịch (1987), Lê quý dật sử, Nxb Khoa học Xã hội.
- Ngô gia văn phái (1984), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học.
- Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2022), Đại Nam thực lục, Nxb Hà Nội.
- Phạm Văn Sơn (1961), Việt sử tân biên, Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
_____________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Tran Quang Dieu (1746 – 1802) was one of the Tay Son That Ho Tuong (Seven Tiger Generals of the Tay Son) and a prominent military commander of the Tay Son dynasty. Together with his wife, the woman general Bui Thi Xuan, he fought to the very end to defend the regime, but ultimately failed.
His birth name was Tran Van Dat. He came from An Hai village in Dien Phuoc district, old Quang Nam province (now Son Tra district, Da Nang city). He was the son of Tran Tan and Phan Thi Hy. In the southwest area of Tho Son mountain (part of Ngu Hanh Son, Da Nang) there still remains the tomb of his mother, erected in the third lunar month of the Year of Nham Ty (1792) under the Tay Son. Sources such as the Nguyen clan genealogy in An Hai village, along with research by the Da Nang Museum and the Da Nang Historical Association in 1996, clearly confirm the native place, true name, and family background of Tran Quang Dieu.
Career
Joining the Tay Son army
Tran Quang Dieu was born into a commoner family, but from childhood was known for his intelligence, robust physique, and natural talent for martial arts. He studied under various martial arts masters, devoting himself to training and building battlefield discipline.
During a hunting trip in the Kim Son mountains (Hoai An), he met Diep Dinh Tong, an old master deeply versed in military strategy, proficient in five types of weapons, and famous for his chivalrous teaching. Recognizing Dieu’s outstanding aptitude, Master Tong accepted him as a disciple and personally transmitted to him the ultimate techniques of the great saber. Tran Quang Dieu trained intensively for five years until his teacher passed away, by which time he had acquired profound martial skills and a seasoned military bearing.
After leaving Kim Son, he crossed the Vinh Thanh range and, hearing of Nguyen Nhac, who was gathering heroes from all quarters, sought him out and quickly became a trusted confidant. When the Tay Son movement raised its banner against the Nguyen lords in 1771, he immediately joined from the very beginning, becoming one of its earliest pillar generals.
On the march toward the Kien My base, Tran Quang Dieu was mauled by a tiger and was rescued by the woman general Bui Thi Xuan. The two soon grew to admire each other’s talents and virtues and became husband and wife under the witness and patronage of Nguyen Nhac. From then on, they formed a legendary warrior couple, sharing life-and-death struggles under the Tay Son banner.
Early military exploits
In 1773, when the Tay Son army launched a campaign to capture Quy Nhon Citadel the key base of the Nguyen lords Tran Quang Dieu took part and earned considerable merit. His name began to be recorded among the elite officers of the Tay Son brothers.
In 1778, after Nguyen Nhac proclaimed himself emperor at Quy Nhon, Tran Quang Dieu was granted the title Thieu Pho and entrusted with major military command as well as assistance in court affairs.
By 1785, Tran Quang Dieu and his wife Bui Thi Xuan played an important role in the Battle of Rach Gam – Xoai Mut, where Nguyen Hue annihilated about forty thousand Siamese troops, creating one of the most resounding victories in Vietnamese military history.
In 1789, during the campaign to smash the Qing invasion at Ngoc Hoi – Dong Da, he served in the Central Army directly commanded by Bac Binh Vuong Nguyen Hue. After the victory, he was assigned to govern Nghe An and oversee the construction of Phuong Hoang Trung Do, projected as the new capital of the Tay Son state.
Pacifying the Northwest border and Ai Lao
After Le Chieu Thong fled to China and the central royal authority collapsed, many tribal chiefs and local strongmen in the Tuyen Quang – Tran Ninh – Van Tuong regions took advantage of the situation to rise up. To restore order, Emperor Quang Trung appointed Tran Quang Dieu as Dai Tong Tran, commander-in-chief of a large army sent to quell the unrest.
In 1791, Tran Quang Dieu captured Tran Ninh, taking alive the two leaders Cheo Nam and Cheo Kieu; he then pacified the regions of Trinh Cao and Quy Hop. He pushed further toward the Siamese border, defeating the generals Phan Dung and Phan Sieu, causing the Siamese forces to panic and disintegrate.
In 1792, he was again dispatched by Quang Trung to Ai Lao (Laos) to demand tribute. Faced with the might of the Tay Son army, the Lao king was forced to submit. From then on, Ai Lao remained compliant and no longer caused disturbances along the border.
Under King Canh Thinh (1792 – 1802)
After the sudden death of Emperor Quang Trung, the Tay Son court fell into turmoil. Tran Quang Dieu, together with Bui Dac Tuyen and Vu Van Dung, supported Crown Prince Nguyen Quang Toan to ascend the throne as King Canh Thinh.
In 1793, when Quy Nhon Citadel held by Nguyen Nhac was besieged by Nguyen forces, Tran Quang Dieu led troops to relieve it. Although the Tay Son army rescued Nguyen Nhac from peril, the court remained riddled with internal strife.
Between 1794 and 1795, he twice led campaigns against Dien Khanh Citadel, where Nguyen Anh was entrenched. Although he did not capture the fortress, he preserved his forces at a time when the court was rocked by a major upheaval: the overthrow and execution of Bui Dac Tuyen. After this event, Tran Quang Dieu was highly trusted and promoted to Thai Pho, becoming one of the Tu Tru Dai Than (Four Pillar Ministers) of the Tay Son court.
Fierce war with the Nguyen forces
In 1799, Quy Nhon Citadel was once again encircled by Nguyen troops. Tran Quang Dieu was granted full military authority to coordinate with Vu Van Dung in relieving the fortress. The Tay Son army was fiercely blocked in Quang Nghia. Thanks to the mobility and timely maneuvers of Tran Quang Dieu, Vu Van Dung broke out of the encirclement, and from that time the two generals formed a sworn life-and-death brotherhood.
However, the fall of Quy Nhon to the Nguyen greatly alarmed the Canh Thinh court. Courtiers slandered Tran Quang Dieu, accusing him of delaying the rescue. The young king, enraged, nearly sentenced him to death; only Bui Thi Xuan’s desperate remonstrance saved him.
Recapturing Quy Nhon (1800 – 1801)
At the beginning of 1800, Tran Quang Dieu and Vu Van Dung launched a campaign to retake Quy Nhon Citadel. Tran Quang Dieu commanded the main army to besiege the fortress on all four sides, while Vu Van Dung secured the Thị Nai harbor. The siege was long and bitter.
However, when the Tay Son navy was destroyed at Thi Nai and the capital Phu Xuan was captured by the Nguyen in 1801, the balance of the war tipped decisively in favor of Nguyen Anh. The Tay Son regime’s power crumbled.
In this desperate situation, General Vo Tanh, who was holding Quy Nhon for the Nguyen, chose to burn himself alive, while Ngo Tung Chau took poison. Upon entering the city, Tran Quang Dieu held full military funerals for them according to the rites for generals and spared all Nguyen soldiers in the citadel, not executing a single one.
Although he managed to recapture Quy Nhon, he could no longer save Phu Xuan or reverse the overall decline of the Tay Son regime.
Family
Parents: Tran Tan and Phan Thi Hy
Wife: Woman general Bui Thi Xuan
Children: One daughter, who was executed together with Bui Thi Xuan after the fall of the Tay Son.
Death
After the Tay Son dynasty collapsed in 1802, Tran Quang Dieu and several other generals were captured and taken to Phu Xuan. By then Nguyen Phuc Anh had ascended the throne as Emperor Gia Long and summoned him, offering him a chance to surrender.
In the face of these overtures, Tran Quang Dieu maintained the honor of a loyal minister. He replied frankly that a loyal servant does not serve two kings; having lost and been captured, he had only the path of death. He also stated clearly that if spared, he would only wish to return to the countryside to plow fields and pay taxes like a commoner, and would never serve as an official under the Nguyen. These words made Gia Long realize that he could not bend him, and he therefore decided on execution.
According to Dai Nam Thuc Luc, Tran Quang Dieu, along with several leading Tay Son commanders such as Vu Van Dung, Nguyen Van Tu, Nguyen Van Than, Nguyen Van Giap, and Le Van Hung, was beheaded and his head publicly displayed as a warning.
Assessment and Legacy
Tran Quang Dieu is regarded as one of the most capable and upright generals of the Tay Son dynasty, distinguished not only by his command skills but also by the integrity of a loyal minister. The events surrounding the fall of the Tay Son and his transfer to Phu Xuan provide the clearest evidence of his character. Even when Gia Long personally summoned him and promised him a way to live, Tran Quang Dieu firmly declared that a loyal servant does not serve two kings and that he would rather die than submit. He also emphasized that, if granted his life, he would only ask to be a commoner and never an official of the Nguyen court. Such resolute and transparent conduct displayed unwavering loyalty and courage, convincing Gia Long that he could not be swayed.
His execution has remained a subject of debate in historical writings. Different sources reflect the viewpoints of their respective periods; whether, as Nguyen official histories record, he was simply beheaded, or as some modern scholars suggest, subjected to harsher punishment, what stands out is that he died with head held high, preserving the full honor of a Tay Son general.
Overall, Tran Quang Dieu was not only a loyal and heroic commander but also a symbol of the quân tử ideal in a time of chaos. Within the Tay Son ranks, he was one of the rare figures who combined courage, strategic intelligence, humanity, and absolute loyalty a model for posterity to remember as one of the most worthy personalities of the turbulent late 18th and early 19th centuries.
References
- Bùi Dương Lịch (1987), Lê quý dật sử, Nxb Khoa học Xã hội.
- Ngô gia văn phái (1984), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học.
- Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2022), Đại Nam thực lục, Nxb Hà Nội.
- Phạm Văn Sơn (1961), Việt sử tân biên, Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
Tiếng Pháp (Français’)
Origines
Tran Quang Dieu (1746 – 1802) là một trong Tay Son that ho tuong, vị danh tướng nổi bật của triều Tay Son. Avec son épouse, la femme-générale Bui Thi Xuan, il combattit jusqu’au dernier souffle pour bảo vệ vương triều, nhưng rốt cuộc vẫn thất bại.
Son véritable nom était Tran Van Dat. Il était originaire du village An Hai, district Dien Phuoc, ancienne province de Quang Nam (aujourd’hui relevant du district de Son Tra, ville de Da Nang). Il était le fils de Tran Tan et Phan Thi Hy. Au sud-ouest du mont Tho Son (appartenant au massif Ngu Hanh Son, Da Nang), on trouve encore aujourd’hui la tombe de sa mère, érigée en mars de l’année Nham Ty (1792), sous la dynastie Tay Son.
Des sources telles que la généalogie de la famille Nguyen du village An Hai, ainsi que les recherches menées en 1996 par le Musée de Da Nang et l’Association d’Histoire de Da Nang, confirment clairement le lieu d’origine, le nom véritable et les racines familiales de Tran Quang Dieu.
Carrière
Entrée dans l’armée des Tay Son
Tran Quang Dieu naquit dans une famille modeste, mais dès l’enfance, il fut connu pour son intelligence, sa robustesse et ses aptitudes naturelles aux arts martiaux. Il suivit l’enseignement de plusieurs maîtres, se consacrant à la pratique martiale et au renforcement de son caractère.
Lors d’une partie de chasse dans la région du mont Kim Son (Hoai An), il rencontra le vieil homme Diep Dinh Tong, un maître de haut niveau, versé dans l’art de la guerre, expert en cinq types d’armes et réputé pour sa droiture chevaleresque. Reconnaissant le talent exceptionnel de Dieu, ce maître l’accepta comme disciple et lui transmit personnellement les techniques du grand sabre (dai dao). Tran Quang Dieu étudia sans relâche pendant cinq ans, jusqu’à la mort de son maître, acquérant une solide base martiale et une grande expérience du combat.
Après avoir quitté Kim Son, il franchit la chaîne de Vinh Thanh. Ayant entendu parler de la renommée de Nguyen Nhac, qui rassemblait les héros de toutes parts, Tran Quang Dieu alla le rencontrer et devint rapidement l’un de ses proches hommes de confiance.
Lorsque le mouvement Tay Son brandit l’étendard de l’insurrection contre les seigneurs Nguyen (1771), il rejoignit aussitôt l’armée rebelle dès ses débuts, devenant l’un des premiers piliers militaires.
Sur la route menant à la base Kien My, Tran Quang Dieu fut attaqué par un tigre et sauvé de justesse par la femme-générale Bui Thi Xuan. Séduits l’un par le talent et la vertu de l’autre, ils finirent par s’unir, leur mariage étant célébré et parrainé par Nguyen Nhac. Dès lors, ils formèrent un couple de commandants légendaires, partageant dangers et victoires sous la bannière des Tay Son.
Les premiers exploits
En 1773, lors de la campagne des Tay Son visant à s’emparer de la citadelle de Quy Nhon, base stratégique des seigneurs Nguyen, Tran Quang Dieu participa aux opérations et s’y distingua par de nombreux exploits. Son nom commença alors à être connu au sein du corps d’élite des frères Tay Son.
En 1778, après que Nguyen Nhac se fut proclamé empereur à Quy Nhon, Tran Quang Dieu reçut le titre de Thieu pho, chargé de hautes fonctions militaires et de l’assistance au gouvernement.
En 1785, il joua, avec son épouse Bui Thi Xuan, un rôle majeur dans la bataille de Rach Gam – Xoai Mut, où Nguyen Hue anéantit environ quarante mille soldats siamois, l’une des plus grandes victoires de l’histoire militaire vietnamienne.
En 1789, lors de la grande campagne contre l’armée Qing (Thanh) à Ngoc Hoi – Dong Da, il appartenait au corps de l’armée centrale (dao trung quan) directement commandé par Bac Binh Vuong Nguyen Hue. Après la victoire, il fut chargé de la défense de Nghe An, ainsi que de la supervision des travaux de construction de Phuong Hoang trung do, capitale projetée de la dynastie Tay Son.
Pacification de la frontière Nord-Ouest et d’Ai Lao
Après la fuite de Le Chieu Thong en Chine, le pouvoir central des Le s’effondra, et de nombreux chefs locaux et notables autochtones des régions Tuyen Quang – Tran Ninh – Van Tuong profitèrent du vide politique pour se soulever.
Pour rétablir l’ordre, le roi Quang Trung nomma Tran Quang Dieu Dai Tong tran, commandant en chef des forces envoyées pour pacifier ces régions.
En 1791, il prit Tran Ninh, captura vivants deux chefs rebelles Cheo Nam et Cheo Kieu, puis rétablit l’ordre dans les régions de Trinh Cao et Quy Hop. Il poussa son offensive jusqu’aux zones frontalières avec le Siam, éliminant les généraux Phan Dung et Phan Sieu, provoquant la déroute des troupes siamoises.
En 1792, Quang Trung l’envoya de nouveau à Ai Lao (actuel Laos) pour exiger le tribut. Devant la puissance des troupes Tay Son, le roi d’Ai Lao fut contraint de se soumettre ; dès lors, ce pays se montra docile et ne causa plus de troubles à la frontière.
Sous le règne de Canh Thinh (1792 – 1802)
Après la mort brutale du roi Quang Trung, la cour des Tay Son entra dans une période de graves turbulences. Tran Quang Dieu, avec Bui Dac Tuyen et Vu Van Dung, soutint le prince héritier Nguyen Quang Toan pour le faire monter sur le trône sous le nom de Canh Thinh.
En 1793, lorsque la citadelle de Quy Nhon, tenue par Nguyen Nhac, fut assiégée par les troupes Nguyen, Tran Quang Dieu mena une armée pour briser l’encerclement. Les Tay Son parvinrent à dégager Nguyen Nhac, mais les dissensions internes à la cour restaient profondes.
Entre 1794 et 1795, il mena à deux reprises des campagnes contre la forteresse de Dien Khanh, où Nguyen Anh s’était retranché. Bien qu’il n’ait pas réussi à emporter la place, il préserva l’intégrité de ses forces dans un contexte de crise majeure marqué par le renversement et l’exécution de Bui Dac Tuyen. Après cet événement, Tran Quang Dieu fut particulièrement mis en avant et reçut la charge de Thai pho, entrant au rang des Tu tru dai than (quatre grands dignitaires du royaume) de la dynastie Tay Son.
Lutte acharnée contre les troupes Nguyen
En 1799, la citadelle de Quy Nhon fut à nouveau encerclée par les forces Nguyen. Tran Quang Dieu reçut alors la totalité du commandement militaire afin de coordonner l’opération de secours avec Vu Van Dung. Les Tay Son furent violemment attaqués à Quang Nghia. Grâce à la mobilité de ses troupes et à l’intervention opportune de Tran Quang Dieu, Vu Van Dung parvint à échapper à l’encerclement, et les deux hommes jurèrent alors une fraternité de vie et de mort.
Cependant, la perte de Quy Nhon au profit des Nguyen suscita la suspicion à la cour de Canh Thinh. Certains calomniateurs affirmèrent qu’il avait tardé à porter secours. Le jeune roi, furieux, faillit le condamner à mort ; ce n’est que grâce à l’intervention audacieuse de Bui Thi Xuan qu’il échappa au châtiment.
Reprise de Quy Nhon (1800 – 1801)
Au début de 1800, Tran Quang Dieu et Vu Van Dung lancèrent une vaste campagne pour reprendre Quy Nhon. Tran Quang Dieu dirigea l’armée principale assiégeant la citadelle sur quatre fronts, tandis que Vu Van Dung contrôlait le port de Thi Nai. Le siège fut long et acharné.
Mais lorsque la flotte des Tay Son fut anéantie à Thi Nai et que la capitale Phu Xuan fut prise par les forces Nguyen (1801), l’équilibre des forces se rompit définitivement au profit de Nguyen Anh ; la dynastie Tay Son entra dans une phase de déclin irréversible.
Dans cette situation désespérée, le général Vo Tanh, qui tenait Quy Nhon pour le compte des Nguyen, choisit de s’immoler par le feu, tandis que Ngo Tung Chau s’empoisonna. Après la prise de la citadelle, Tran Quang Dieu leur rendit de grands honneurs funèbres selon le rite militaire, et gracia tous les soldats Nguyen présents dans la place, sans en faire exécuter un seul.
Bien que Quy Nhon ait été reconquise, il ne put ni sauver Phu Xuan, ni inverser le cours défavorable de la guerre.
Famille
Parents : Tran Tan et Phan Thi Hy
Épouse : la femme-générale Bui Thi Xuan
Enfants : une fille, exécutée en même temps que Bui Thi Xuan après la chute des Tay Son.
Mort
Après l’effondrement de la dynastie Tay Son en 1802, Tran Quang Dieu et plusieurs généraux furent capturés et conduits à Phu Xuan. À ce moment, Nguyen Phuc Anh était déjà monté sur le trône sous le nom de Gia Long. Il le convoqua et tenta de le rallier à son régime.
Face aux promesses de clémence, Tran Quang Dieu conserva la droiture d’un fidèle serviteur. Il répondit franchement qu’« un sujet loyal ne sert pas deux souverains » ; dès lors qu’il avait échoué et été capturé, il ne lui restait que la mort. Il ajouta que, même s’il obtenait la vie sauve, il ne demanderait qu’à retourner travailler la terre et payer l’impôt comme un simple paysan, mais jamais il n’accepterait de servir comme mandarin sous la dynastie Nguyen. Ces paroles firent comprendre à Gia Long qu’il ne pourrait jamais le soumettre, et il décida de le faire exécuter.
Selon le Dai Nam thuc luc, Tran Quang Dieu, ainsi que plusieurs des principaux généraux Tay Son – Vo Van Dung, Nguyen Van Tu, Nguyen Van Than, Nguyen Van Giap, Le Van Hung – furent décapités et leurs têtes exposées en public pour servir d’exemple.
Jugements et appréciations
Tran Quang Dieu est considéré comme l’un des généraux les plus brillants et les plus intègres de la dynastie Tay Son, remarquable non seulement par son art militaire, mais aussi par la rectitude d’un fidèle serviteur.
L’épisode de sa capture et de son transfert à Phu Xuan, au moment où la dynastie Tay Son s’éteint, illustre de manière frappante sa personnalité. Bien que Gia Long l’ait appelé en personne pour le rallier et lui ait offert une chance de survie, Tran Quang Dieu déclara avec fermeté qu’un sujet loyal ne sert pas deux rois, préférant la mort à la soumission. Il précisa que, si la vie lui était épargnée, il ne souhaiterait qu’être un simple paysan, et jamais un mandarin de la dynastie Nguyen. Cette attitude nette et transparente manifesta sa loyauté inébranlable, au point que Gia Long comprit qu’il ne pourrait ni l’acheter ni l’intimider.
L’exécution de Tran Quang Dieu fit l’objet de nombreux débats dans l’historiographie. Les sources, issues d’époques différentes, reflètent des appréciations diverses. Qu’il ait été, selon les chroniques officielles Nguyen, simplement décapité, ou qu’il ait subi un supplice plus cruel comme le suggèrent certains chercheurs modernes, l’essentiel est qu’il affronta la mort avec un courage serein, préservant jusqu’au bout l’honneur d’un général Tay Son.
Dans l’ensemble, Tran Quang Dieu apparaît non seulement comme un grand général d’une fidélité sans faille, mais aussi comme un symbole de la noblesse morale en temps de troubles. Au sein de l’état-major Tay Son, il fut l’un des rares à réunir en lui bravoure, intelligence, humanité et loyauté absolue – un exemple que la postérité retient comme l’une des figures les plus dignes de la période tourmentée de la fin du XVIIIᵉ et du début du XIXᵉ siècle.
Sources
- Bùi Dương Lịch (1987), Lê quý dật sử, Nxb Khoa học Xã hội.
- Ngô gia văn phái (1984), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học.
- Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2022), Đại Nam thực lục, Nxb Hà Nội.
- Phạm Văn Sơn (1961), Việt sử tân biên, Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
Tiếng Trung (中文)
身世
陳光瑤（1746－1802），為「西山七虎將」之一，是西山王朝最傑出的名將之一。他與妻子、女將裴氏春並肩作戰至最後一刻，以求保全王朝，但最終仍功敗垂成。
他本名陳文達，出身於舊廣南省延福縣安海村（今峴港市山茶郡一帶）。其父為陳進，母為潘氏希。今土山（屬峴港五行山）西南麓仍存其母之墳墓，立於西山時期壬子年（三月，1792）。安海村阮氏家譜，以及峴港博物館與峴港史學會於1996年的考證，皆明確確認了陳光瑤的籍貫、本名與家世。
事業
加入西山軍
陳光瑤出身平民之家，但自幼以聰慧、健壯與過人的武藝天賦聞名。他拜多位武師為師，專心習武、磨鍊膽識。一次在懷恩地區金山山區狩獵時，遇見葉廷從老者，此人乃深諳兵法、精通五種兵器且樂於以義授人的高人。見其資質出眾，葉廷從收他為徒，親自傳授大刀絕技。陳光瑤隨師習藝五年，直至師逝，遂帶著深厚武學根基與久經演練的軍旅作風離開金山。
離開金山後，他翻越永盛山區，聽聞阮岳廣結豪傑的名聲，便前往投謁，不久即成為心腹將領。當西山運動於1771年正式揭竿起義、反抗阮主時，他立刻從起事初期便追隨，是最早期的中流砥柱之一。
在進軍堅美據點的途中，陳光瑤曾遭猛虎撲擊，幸被女將裴氏春相救。兩人由此結緣，互相敬重才德，後在阮岳主婚與見證下結為夫婦，自此成為西山旗下出入生死的一對名將伴侶。
初期戰功
一七七三年，西山軍發動攻勢，進取歸仁城——當時阮主的重要根據地之一。陳光瑤參與其戰，屢建戰功，自此名列西山兄弟最精銳將領之中。
一七七八年，阮岳於歸仁稱帝後，封陳光瑤為少傅，授以統兵重任並參與朝政輔佐。
至一七八五年，他與夫人裴氏春同赴扎感－梭穆之戰，協助阮惠大破約四萬暹羅軍，此役成為越南軍事史上最輝煌的大捷之一。
一七八九年，在玉回－董多大破清軍的戰役中，他隸屬北平王阮惠親自指揮的中軍。捷報之後，他奉命鎮守乂安，並負責督導營建鳳凰中都——預定作為西山王朝的新都城。
平定西北邊境與哀牢
黎昭統逃亡中國後，中樞勢力瓦解，宣光－鎮寧－萬象一帶諸多土司、頭目乘勢叛亂。為恢復秩序，光中帝封陳光瑤為大總鎮，統率大軍出征平亂。
一七九一年，他攻下鎮寧，生擒首領Cheo Nam與Cheo Kieu，繼而平定鄭高、圭合等地，再進兵暹羅邊界地區，殲滅潘戎與潘超兩名暹軍主將，使敵軍潰散。
一七九二年，他又奉光中帝之命前往哀牢（今老撾）責令入貢。因西山軍聲威赫赫，哀牢國王被迫臣服，自此邊境安定，哀牢不再為邊患之源。
景盛年間（1792－1802）
光中帝驟逝後，西山朝局動盪。陳光瑤與裴德宣、武文勇同扶太子阮光纘登基，是為景盛帝。
一七九三年，歸仁城遭阮軍圍攻，陳光瑤奉命出兵解圍。雖成功解救阮岳於危局，然而朝廷內部矛盾仍舊紛亂不已。
一七九四至一七九五年間，他兩度統兵攻打由阮映據守的延慶城。雖未能攻克，但在朝中爆發推翻、誅殺裴德宣等重大變故的背景下，他仍能穩住軍心。此後，陳光瑤愈受重用，被任為太傅，位列西山「四柱大臣」之一。
與阮軍的決戰
一七九九年，歸仁城再度為阮軍包圍。朝廷將全部兵權交予陳光瑤，令其與武文勇協力解救。西山軍在廣義一帶遭到激烈阻擊，戰事慘烈。由於陳光瑤部署靈活、應變迅速，武文勇得以突圍，自此二人結為生死之交。
然而，歸仁失陷終究令景盛朝產生猜疑，有人進讒稱其救援不力。年少的景盛帝盛怒之下，幾欲加罪，幸賴裴氏春不惜以身力諫，陳光瑤才得以保全性命。
收復歸仁（1800－1801）
一八〇〇年初，陳光瑤與武文勇共同策劃收復歸仁的行動。陳光瑤統率大軍四面圍城，武文勇則鎮守市內海口。攻守相持，戰鬥綿延激烈。
然而，隨著西山水軍在市內海戰中慘敗，加之京城富春於一八〇一年被阮軍攻陷，戰局完全倒向阮映一方，西山實力日益衰頹。
此時，代阮守歸仁的武性選擇自焚殉城，吳宗周亦服毒自盡。陳光瑤入城後，依將士禮儀為二人舉行隆重葬禮，並赦免城內全部阮軍，不殺一人。
雖然成功收復歸仁，但他已無力挽回富春失守及整體頹勢。
家族
父母：父陳進，母潘氏希。
妻子：女將裴氏春。
子女：一女，與裴氏春在西山敗亡後同遭處決。
逝世
一八〇二年西山王朝滅亡後，陳光瑤與數名西山將領被擒押解至富春。此時阮福映已登基稱帝，取年號嘉隆，並召見陳光瑤，意在勸降。
面對招撫，陳光瑤仍以忠臣自處，坦然回答：忠臣不事二主，如今既然戰敗被俘，唯有一死。如果蒙恩不死，他也只願歸隱鄉里，務農納稅如庶民，絕不為阮朝出仕。這番言語使嘉隆帝明白無法使其屈服，遂決意處死。
據《大南實錄》記載，陳光瑤與西山重要將領武文勇、阮文四、阮文慎、阮文甲、黎文興等人一併被斬首示眾，以為懲戒。
評價
陳光瑤被視為西山王朝最優秀、最廉潔的武將之一，不僅以高超的用兵才能聞名，更以堅守節義的忠臣形象為後世所稱道。當西山覆亡、被解送富春之時，他的言行成為其人格最鮮明的證據：
面對嘉隆帝的親自招降與保命之路，他毫不動搖，斷然宣稱「忠臣不事二君」，寧死不屈。他又明白表示，即便得以保全性命，也只願回鄉種田，不願為阮朝效力。這種乾淨利落、毫不含糊的態度，展現了他對西山王朝的忠誠與對自我節操的堅守，使嘉隆也明白此人絕無可能被收服。
關於陳光瑤之死，史書與學者之間頗多議論。不同史源反映出各自時代的立場與評價，但無論是如阮朝正史所載被斬首示眾，或如部分現代學者所言遭受更為殘酷的對待，有一點始終不變：他是在坦然無懼之中走向死地，至死仍保持一名西山將領的剛烈與操守。
總體而言，陳光瑤不只是忠烈名將，更是亂世之中「君子人格」的象徵。在整個西山將領群體中，他是少有能兼備膽略、智謀、仁心與絕對忠誠的人物之一。他的一生，是十八世紀末至十九世紀初風雲激盪時期中，最值得後人敬重與銘記的典範之一。
參考資料
- Bùi Dương Lịch (1987), Lê quý dật sử, Nxb Khoa học Xã hội.
- Ngô gia văn phái (1984), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học.
- Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2022), Đại Nam thực lục, Nxb Hà Nội.
- Phạm Văn Sơn (1961), Việt sử tân biên, Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
