Thân thế
Bùi Thị Xuân xuất thân trong một gia đình khá giả ở thôn Xuân Hòa (nay thuộc thôn Phú Xuân, xã Bình Phú, Tây Sơn, Bình Định). Bà là con của Bùi Đắc Chí, gọi Bùi Đắc Tuyên bằng chú.
Từ nhỏ, Bùi Thị Xuân vừa thông minh vừa mạnh mẽ; học văn, học võ đều giỏi, lại có sắc đẹp và tính cách hào sảng. Bà thích ăn mặc như con trai, say mê gương các nữ anh hùng Trưng Trắc, Trưng Nhị, Triệu Ấu nên quyết chí luyện võ và tập đánh voi trận. Khoảng 12 tuổi, sau một lần bị bạn học trêu chọc, bà bỏ học văn và chuyên tâm luyện võ. Tương truyền suốt ba năm liền, mỗi đêm bà được một lão bà bí ẩn đến truyền dạy quyền cước, song kiếm, nhảy cao nhảy xa, nhờ vậy đến 15 tuổi đã thành thạo võ nghệ.
Khi trưởng thành, bà mở lớp dạy võ cho các thiếu nữ trong vùng, thu nhận hàng chục đệ tử; trong đó có người sau này trở thành nữ tướng nổi tiếng như Bùi Thị Nhạn.
Năm 1771, lúc 20 tuổi, Bùi Thị Xuân cứu Trần Quang Diệu khỏi một con hổ dữ. Từ cuộc gặp đó, hai người nên duyên vợ chồng. Sau khi ông Diệu hồi phục, cả hai cùng theo nghĩa quân Tây Sơn, bắt đầu sự nghiệp gắn với phong trào khởi nghĩa vĩ đại này.
Cuộc đời
Ngay từ buổi đầu Tây Sơn khởi nghĩa năm 1771, Bùi Thị Xuân đã theo chồng là Trần Quang Diệu gia nhập nghĩa quân. Với tài võ nghệ xuất sắc sử kiếm, bắn cung, cưỡi ngựa, đặc biệt là luyện voi chiến bà nhanh chóng trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng của phong trào. Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc giao cho bà phụ trách kinh tế – tài chính của nghĩa quân và chỉ huy đội tượng binh.
Trong các chiến dịch lớn, Bùi Thị Xuân đều lập công xuất sắc. Năm 1775, bà được Nguyễn Huệ giao giữ căn cứ Tây Sơn và chỉ huy quân đánh Phú Yên, khiến quân Nguyễn thua tan tác. Cũng năm ấy, bà góp phần dẹp loạn Tôn Thất Quyền và Tôn Thất Xuân ở Quảng Nam.
Năm 1785, tại trận Rạch Gầm – Xoài Mút, bà cùng Trần Quang Diệu chỉ huy bộ binh phối hợp với thủy quân của Nguyễn Huệ, đánh tan hai vạn quân Xiêm, chém đầu tướng Lục Côn. Đầu xuân Kỷ Dậu 1789, bà trực tiếp dẫn đội tượng binh thuộc đạo Trung quân trong trận đại phá quân Thanh.
Sau đó, bà tiếp tục cùng chồng dẹp các lực lượng chống đối triều Tây Sơn, trong đó có nhóm Lê Duy Chỉ ở miền núi phía Bắc. Khi Quang Trung mất (1792), triều đình suy yếu vì vua Cảnh Thịnh còn nhỏ, quyền thần Bùi Đắc Tuyên lộng quyền. Trong giai đoạn rối ren này, Bùi Thị Xuân được giao trấn thủ Quảng Nam, còn Trần Quang Diệu cầm quân ở Diên Khánh. Sau khi Bùi Đắc Tuyên bị giết, vợ chồng bà được triệu về kinh để ổn định tình hình.
Quân Nguyễn lợi dụng nội bộ Tây Sơn lục đục để tấn công, nhưng khi tiến vào Quảng Nam, họ bị Bùi Thị Xuân đánh bại. Nguyễn Phúc Ánh tức giận, thề sẽ rửa nhục vì bị một nữ tướng làm cho thua trận.
Năm 1802, trong chiến dịch cứu vãn Phú Xuân, Bùi Thị Xuân được giao 5.000 quân hộ giá vua Cảnh Thịnh. Bà cưỡi voi xông thẳng vào lũy Trấn Ninh nơi Nguyễn Phúc Ánh cố thủ, chiến đấu từ sáng đến chiều, tự tay đánh trống thúc quân. Nhưng khi thủy binh Tây Sơn ở Nhật Lệ bị phá tan, nhiều tướng đầu hàng, đội quân của bà hoảng loạn rút chạy. Đây là trận chiến oanh liệt cuối cùng của nữ tướng.
Sau thất bại này, nhà Tây Sơn sụp đổ nhanh chóng, và Bùi Thị Xuân trở thành biểu tượng cuối cùng của tinh thần chiến đấu quả cảm, trung liệt với đại nghiệp Tây Sơn.
Gia quyến
Cha mẹ: Bùi Thị Xuân là con gái của Bùi Đắc Chí, xuất thân trong một gia đình khá giả ở thôn Xuân Hòa, vùng Phú Phong (nay thuộc xã Bình Phú, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Bà gọi Bùi Đắc Tuyên bằng chú.
Chồng: Chồng bà là Trần Quang Diệu, một trong những danh tướng kiệt xuất nhất của nhà Tây Sơn. Hai người nên duyên sau lần bà cứu ông Diệu khỏi hổ dữ năm 1771. Từ đó, họ đồng cam cộng khổ, cùng vào Phú Lạc theo nghĩa quân Tây Sơn và trở thành cặp vợ chồng tướng lĩnh nổi bật của triều đại Tây Sơn.
Con cái: Bùi Thị Xuân có một người con gái được mẹ dạy võ nghệ từ nhỏ, lớn lên theo cha mẹ chinh chiến và cũng bị bắt trong biến cố năm 1802.
Qua đời
Sau thất bại nặng nề của đại quân Tây Sơn ở Trấn Ninh, Tư đồ Vũ Văn Dũng và Trần Quang Diệu – chồng của Bùi Thị Xuân dù biết không thể giữ được thành Quy Nhơn vẫn cố cầm cự đến tháng 3 năm 1802 mới buộc phải rút lui. Vợ chồng Bùi Thị Xuân dẫn quân tượng men theo đường thượng đạo qua Ai Lao (Lào) với hy vọng ra Nghệ An hội quân cùng vua Cảnh Thịnh để tiếp tục chống giữ.
Theo sử gia C. B. Mabon, khi đoàn quân đến châu Quy Hợp rồi xuống Hương Sơn thì nhận được tin Nghệ An đã thất thủ. Quân lính Tây Sơn tan rã, bỏ đi gần hết; chỉ ít lâu sau, cả Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân và con gái đều bị bắt. Cùng thời điểm, vua Cảnh Thịnh và các em cũng tìm đường chạy lên thượng du nhưng bị dân địa phương bắt giao cho quân Nguyễn.
Sử gia Phạm Văn Sơn ghi nhận rằng triều Nguyễn đặc biệt căm thù mẹ con Bùi Thị Xuân, bởi bà từng chỉ huy tượng binh đánh thẳng vào lũy Trấn Ninh, khiến quân Nguyễn có lúc hoảng loạn tưởng chừng nguy khốn. Do đó, họ quyết định áp dụng hình phạt dã man nhất.
Tài liệu của giáo sĩ phương Tây De La Bissachère (1807) mô tả cảnh hành hình:
Con gái của bà bị lột sạch y phục và bị đưa ra trước voi trận. Con voi tiến đến, cô gái hoảng sợ kêu thét nhìn mẹ. Bà Xuân quắc mắt quát: “Con phải chết anh dũng để xứng đáng là con của ta!”
Đến lượt Bùi Thị Xuân, nhờ lớp vải lót bên trong nên bà không bị làm nhục. Bà hiên ngang bước tới, gầm lên một tiếng khiến con voi giật mình lùi lại. Quân lính phải đốt hỏa pháo và châm giáo vào sau mông voi để kích cho nó trở lại tấn công. Con voi quấn lấy bà và hất tung lên trời. Nhưng khác với thông lệ, nó không giẫm chết phạm nhân mà lại bỏ chạy quanh pháp trường, rống lên những tiếng ghê rợn khiến dân chúng kinh hoàng. Không giết được Bùi Thị Xuân bằng voi, Nguyễn Ánh ra lệnh trói bà vào cột bằng dây sắt rồi thiêu sống, chấm dứt cuộc đời oanh liệt và bi tráng của một trong những nữ tướng kiệt xuất nhất triều Tây Sơn.
Nhận định – đánh giá
Trong ký ức lịch sử và công luận, Bùi Thị Xuân luôn được tôn vinh là một trong những nữ tướng oanh liệt và khí phách nhất của phong trào Tây Sơn. Sử liệu và truyền tụng dân gian đều ghi nhận bà ở ba phương diện nổi bật
Tấm lòng thương dân và tài trị chính
Khi Quảng Nam rơi vào nạn đói, loạn lạc nổi lên khắp nơi mà quan quân sở tại không thể kiểm soát, triều đình giao cho Bùi Thị Xuân làm trấn thủ. Bà trực tiếp đi thị sát, mở kho phát chẩn, cách chức những kẻ tham nhũng và đưa người có năng lực lên thay. Đồng thời, bà ra lệnh bãi bỏ truy bắt dân đói, tuyên bố ai cầm cày bừa thì được xem là dân lương thiện. Những biện pháp mạnh mẽ này lập tức dẹp yên hỗn loạn, đem lại cuộc sống yên ổn cho dân Quảng Nam. Đây là hành động chứng tỏ đức độ, bản lĩnh và tinh thần thân dân hiếm có ở một nữ tướng thời bấy giờ.
Khí tiết không để tình riêng chi phối
Dù là cháu ruột của Thái sư Bùi Đắc Tuyên, bà không hề oán thù Võ Văn Dũng – người đã giết chú mình. Bà cũng không nhân cơ hội đó để phản bội triều đình hay mưu cầu lợi riêng. Sự công tâm và tiết tháo ấy khiến bà được sử gia đánh giá là người trọng nghĩa lớn, đặt đại cuộc lên trên huyết thống.
Tinh thần chiến đấu oanh liệt, hiên ngang trước bại vong
Trong trận Trấn Ninh năm 1802, bà được mô tả chiến đấu dữ dội, máu nhuộm giáp trận, khí thế dồn ép khiến lũy quân Nguyễn có lúc chao đảo. Danh sĩ Nguyễn Trọng Trì đã so sánh bà với Mộc Lan và Lương Hồng Ngọc, khẳng định vẻ đẹp vừa anh dũng vừa kiều lệ của một nữ chiến tướng hiếm thấy.
Ngay cả khi thất trận và bị bắt, bà vẫn giữ khí tiết lẫm liệt. Lời đối đáp với Nguyễn Ánh cho thấy khí phách ngang tàng, trung trinh và niềm tự hào tuyệt đối với vua Quang Trung. Bà đánh giá thẳng thắn rằng Nguyễn Huệ là bậc anh hùng hơn hẳn Nguyễn Ánh, cả về tài năng lẫn đức độ và khẳng định nếu Tây Sơn có thêm một người như bà, cửa Nhật Lệ đã không thất thủ.
Từ tài dụng binh, lòng thương dân, tiết tháo kiên cường cho đến khí phách trước cái chết, Bùi Thị Xuân hiện lên như biểu tượng trọn vẹn của tinh thần Tây Sơn: mạnh mẽ, quả cảm, trung nghĩa và hiên ngang. Bà được hậu thế ca ngợi không chỉ vì là một nữ tướng lỗi lạc, mà còn vì đã sống và chết với tất cả khí phách của một anh hùng dân tộc.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư (1982), Đô đốc Bùi Thị Xuân, Nxb Phụ nữ.
- Thu Hằng (2008), Mười phụ nữ huyền thoại Việt Nam, Nxb Lao động, 2008.
- Lê Minh Quốc (2009), Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
- GS. Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
_________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Bui Thi Xuan was born into a well-off family in Xuan Hoa village (now Phu Xuan hamlet, Binh Phu commune, Tay Son district, Binh Dinh). She was the daughter of Bui Dac Chi and called Bui Dac Tuyen “uncle.”
From a young age, Bui Thi Xuan was both intelligent and strong-willed; she excelled in both letters and martial arts, and was also known for her beauty and generous, bold personality. She liked to dress like a boy and was deeply inspired by the examples of heroines such as Trung Trac, Trung Nhi, and Trieu Au, so she was determined to practice martial arts and train in battle-elephant fighting. Around the age of 12, after being mocked by a classmate, she gave up literary studies to devote herself fully to martial training. Legend says that for three consecutive years, every night she was secretly taught hand-to-hand combat, dual-sword fighting, and high and long jumping by an old woman. Thanks to this, by the age of 15 she had mastered martial skills.
When she grew up, she opened a martial arts class for young women in the area and took in dozens of disciples; among them was Bui Thi Nhan, who later became a famous woman general.
In 1771, at the age of 20, Bui Thi Xuan saved Tran Quang Dieu from a ferocious tiger. From that encounter, the two became husband and wife. After Tran Quang Dieu recovered, they both joined the Tay Son insurgent army, beginning their careers bound to this great revolutionary movement.
Life
From the early days of the Tay Son uprising in 1771, Bui Thi Xuan followed her husband Tran Quang Dieu into the insurgent ranks. With outstanding martial skills in swordsmanship, archery, horsemanship, and especially war-elephant training, she quickly became one of the key generals of the movement. Tay Son King Nguyen Nhac entrusted her with overseeing the economic and financial affairs of the insurgent forces and commanding the elephant corps.
In major campaigns, Bui Thi Xuan repeatedly distinguished herself. In 1775, Nguyen Hue assigned her to guard the Tay Son base and to lead troops to attack Phu Yen, inflicting a crushing defeat on the Nguyen forces. That same year, she also helped suppress the rebellion of Ton That Quyen and Ton That Xuan in Quang Nam.
In 1785, at the Battle of Rach Gam – Xoai Mut, she and Tran Quang Dieu commanded the infantry in coordination with Nguyen Hue’s navy, annihilating twenty thousand Siamese troops and beheading the general Luc Con. At the beginning of spring in the Year of Ky Dau (1789), she personally led the elephant corps of the Central Army in the great victory against the Qing invasion.
She later continued to join her husband in suppressing anti–Tay Son forces, including the group led by Le Duy Chi in the northern highlands. When Quang Trung died in 1792, the court weakened because King Canh Thinh was still young and the grand minister Bui Dac Tuyen wielded excessive power. In this turbulent period, Bui Thi Xuan was appointed military governor of Quang Nam, while Tran Quang Dieu commanded troops in Dien Khanh. After Bui Dac Tuyen was killed, the couple was summoned back to the capital to help stabilize the situation.
The Nguyen forces took advantage of the internal strife within the Tay Son regime to launch attacks. However, when they advanced into Quang Nam, they were defeated by Bui Thi Xuan. Nguyen Phuc Anh was enraged and swore to avenge the humiliation of being beaten by a woman general.
In 1802, during the campaign to save Phu Xuan, Bui Thi Xuan was given 5,000 troops to escort King Canh Thinh. She rode an elephant straight into the Tran Ninh fortifications where Nguyen Phuc Anh was entrenched, fighting from morning until dusk and personally beating the war drum to urge the soldiers forward. But when the Tay Son navy at Nhat Le was destroyed and many generals surrendered, her troops panicked and retreated. This was the last glorious battle of the woman general.
After this defeat, the Tay Son regime rapidly collapsed, and Bui Thi Xuan became the final emblem of courageous, loyal resistance in defense of the Tay Son cause.
Family
Parents: Bui Thi Xuan was the daughter of Bui Dac Chi, born into a well-to-do family in Xuan Hoa village in the Phu Phong area (now Binh Phu commune, Tay Son district, Binh Dinh province). She called Bui Dac Tuyen her paternal uncle.
Husband: Her husband was Tran Quang Dieu, one of the most brilliant generals of the Tay Son regime. They became husband and wife after she saved him from a tiger in 1771. From then on, they shared hardships, went together to Phu Lac to join the Tay Son insurgents, and became one of the most prominent general couples of the Tay Son dynasty.
Children: Bui Thi Xuan had a daughter was trained in martial arts by her mother from a young age, later followed her parents into battle, and was also captured in the events of 1802.
Death
After the crushing defeat of the main Tay Son army at Tran Ninh, despite knowing they could not hold Quy Nhon, Minister of Public Works Vu Van Dung and Tran Quang Dieu—Bui Thi Xuan’s husband—continued to resist until the third lunar month of 1802, when they were forced to withdraw. The couple led the elephant corps along the mountain route through Ai Lao (Laos), hoping to reach Nghe An to join forces with King Canh Thinh and continue the fight.
According to the historian C. B. Mabon, when the column reached Chau Quy Hop and then descended to Huong Son, they received news that Nghe An had already fallen. The Tay Son army disintegrated and most soldiers deserted; shortly afterward, Tran Quang Dieu, Bui Thi Xuan, and their daughter were all captured. At the same time, King Canh Thinh and his brothers also attempted to flee to the highlands but were seized by local people and handed over to the Nguyen forces.
Historian Pham Van Son notes that the Nguyen court harbored particular hatred toward Bui Thi Xuan and her daughter, because she had once commanded elephants to strike directly at the Tran Ninh fortifications, throwing the Nguyen army into near-panic. For this reason, they decided to impose the most brutal punishment.
A document by the Western missionary De La Bissachere (1807) describes the execution scene:
Her daughter was stripped of all clothing and brought before a war elephant. As the elephant advanced, the girl, terrified, cried out and looked toward her mother. Bui Thi Xuan glared and shouted: “You must die bravely to be worthy of being my child!”
When it was Bui Thi Xuan’s turn, thanks to an inner garment she was not humiliated. She walked forward with her head held high and let out a roar that startled the elephant, making it back away. The soldiers had to light fireworks and prod its hindquarters with spears to drive it to attack again. The elephant wrapped her in its trunk and hurled her into the air. But unlike usual, it did not trample her to death; instead, it ran wildly around the execution ground, roaring terrifyingly and frightening the crowd. Unable to kill Bui Thi Xuan with the elephant, Nguyen Anh ordered her tied to a stake with iron chains and burned alive, bringing to an end the glorious and tragic life of one of the greatest woman generals of the Tay Son dynasty.
Assessment and Legacy
In historical memory and public opinion, Bui Thi Xuan is revered as one of the most valiant and high-spirited woman generals of the Tay Son movement. Historical sources and popular tradition consistently recognize her in three outstanding aspects:
Compassion for the People and Administrative Ability
When Quang Nam fell into famine and uprisings broke out everywhere while local officials were unable to maintain order, the court appointed Bui Thi Xuan as military governor. She personally inspected the situation, opened granaries to distribute relief, dismissed corrupt officials, and appointed capable people in their stead. At the same time, she ordered an end to the pursuit and arrest of starving peasants and proclaimed that anyone who took up the plow would be considered an honest subject. These decisive measures quickly restored order and brought stability to the people of Quang Nam. This demonstrated her virtue, leadership, and rare spirit of empathy with the people for a woman general of that time.
Integrity Unswerved by Personal Feelings
Although she was the niece of Grand Preceptor Bui Dac Tuyen, she bore no personal hatred toward Vo Van Dung the man who killed her uncle. She did not use that event as a pretext to betray the court or seek private gain. Such impartiality and moral integrity led historians to regard her as someone who valued the greater cause above kinship ties.
Heroic Fighting Spirit and Dignity in Defeat
In the 1802 battle at Tran Ninh, she was described as fighting fiercely, her armor soaked in blood, pressing the attack so hard that the Nguyen fortifications sometimes seemed on the verge of collapse. The scholar Nguyen Trong Tri compared her to Mulan and Luong Hong Ngoc, affirming the rare combination of martial prowess and grace in her character as a woman commander.
Even in defeat and captivity, she maintained her fierce dignity. Her exchanges with Nguyen Anh displayed unyielding courage, loyalty, and absolute pride in Emperor Quang Trung. She frankly assessed Nguyen Hue as a hero far superior to Nguyen Anh in both talent and virtue, and asserted that if the Tay Son had possessed one more person like her, the Nhat Le line of defense would never have fallen.
From military command and compassion for the people to unwavering integrity and fearless acceptance of death, Bui Thi Xuan stands as a complete symbol of the Tay Son spirit: strong, courageous, loyal, and upright. Posterity honors her not only as a brilliant woman general, but also as someone who lived and died with the full stature of a national hero.
References
- Quỳnh Cư (1982), Đô đốc Bùi Thị Xuân, Nxb Phụ nữ.
- Thu Hằng (2008), Mười phụ nữ huyền thoại Việt Nam, Nxb Lao động, 2008.
- Lê Minh Quốc (2009), Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
- GS. Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp (Français’)
Origines
Bui Thi Xuan naquit dans une famille aisée du hameau Xuan Hoa (aujourd’hui thon Phu Xuan, commune Binh Phu, district Tay Son, province Binh Dinh). Elle était la fille de Bui Dac Chi et appelait Bui Dac Tuyen « oncle ».
Dès l’enfance, Bui Thi Xuan se distingua par son intelligence et sa vigueur : elle excellait aussi bien dans les lettres que dans les arts martiaux, tout en étant réputée pour sa beauté et son caractère franc et généreux. Elle aimait s’habiller en garçon, admirait les héroïnes Trung Trac, Trung Nhi, Trieu Au, et décida de se consacrer aux arts martiaux et au dressage d’éléphants de guerre. Vers l’âge de douze ans, après avoir été moquée par un camarade, elle abandonna les études littéraires pour se consacrer entièrement aux arts martiaux. La tradition raconte que, pendant trois années consécutives, chaque nuit une mystérieuse vieille femme vint lui enseigner les techniques de combat à mains nues, le maniement du double sabre, ainsi que le saut en hauteur et en longueur ; si bien qu’à quinze ans, elle maîtrisait déjà parfaitement les arts martiaux.
Devenue adulte, elle ouvrit une école d’arts martiaux pour les jeunes filles de la région et forma des dizaines de disciples, dont certaines devinrent plus tard de célèbres femmes-générales, comme Bui Thi Nhan.
En 1771, à l’âge de vingt ans, Bui Thi Xuan sauva Tran Quang Dieu d’un tigre féroce. De cette rencontre naquit leur union. Une fois rétabli, Tran Quang Dieu s’engagea avec elle dans l’armée insurgée des Tay Son, marquant le début de leur carrière liée à ce grand mouvement insurrectionnel.
Vie et carrière
Dès les débuts de l’insurrection des Tay Son en 1771, Bui Thi Xuan suivit son mari Tran Quang Dieu pour rejoindre les rangs des insurgés. Grâce à sa maîtrise remarquable du sabre, de l’arc, de l’équitation et surtout du dressage d’éléphants de guerre, elle devint rapidement l’une des commandantes importantes du mouvement. Tay Son Vuong Nguyen Nhac lui confia la responsabilité de l’économie et des finances de l’armée insurgée ainsi que le commandement du corps des éléphants de guerre (tuong binh).
Au cours des grandes campagnes militaires, Bui Thi Xuan se distingua par de nombreux exploits. En 1775, Nguyen Hue lui confia la défense de la base de Tay Son et le commandement des troupes attaquant Phu Yen, où elle infligea une lourde défaite aux forces Nguyen. La même année, elle contribua à réprimer la révolte de Ton That Quyen et Ton That Xuan au Quang Nam.
En 1785, lors de la bataille de Rach Gam – Xoai Mut, elle commanda avec Tran Quang Dieu l’infanterie qui coopéra avec la flotte de Nguyen Hue : ils anéantirent vingt mille soldats siamois et firent décapiter le général Luc Con. Au début du printemps de l’année Ky Dau 1789, elle dirigea directement le corps des éléphants de guerre de l’armée centrale (dao Trung quan) lors de la grande victoire contre les troupes Qing (Thanh).
Par la suite, elle continua à épauler son mari dans la répression des forces hostiles à la dynastie Tay Son, dont le groupe de Le Duy Chi dans les montagnes du Nord. À la mort de Quang Trung (1792), la cour se fragilisa : le roi Canh Thinh était encore jeune et le grand dignitaire Bui Dac Tuyen exerçait un pouvoir démesuré. Dans cette période troublée, Bui Thi Xuan fut chargée de la défense du Quang Nam, tandis que Tran Quang Dieu commandait les troupes à Dien Khanh. Après l’exécution de Bui Dac Tuyen, le couple fut rappelé à la capitale pour stabiliser la situation.
Profitant des divisions internes des Tay Son, les troupes Nguyen lancèrent une offensive. Mais lorsqu’elles pénétrèrent au Quang Nam, elles furent battues par Bui Thi Xuan. Nguyen Phuc Anh, furieux d’avoir été défait par une femme-générale, jura de laver cet affront.
En 1802, lors de la campagne visant à sauver Phu Xuan, Bui Thi Xuan reçut le commandement de cinq mille soldats chargés de protéger le roi Canh Thinh. Montant un éléphant, elle fonça droit sur le bastion de Tran Ninh, où Nguyen Phuc Anh se retranchait, et combattit du matin au soir, battant elle-même le tambour de guerre. Mais lorsque la flotte Tay Son stationnée à Nhat Le fut détruite et que de nombreux généraux firent défection, ses troupes paniquèrent et se replièrent. Ce fut le dernier combat glorieux de la femme-générale.
Après cette défaite, la dynastie Tay Son s’effondra rapidement, et Bui Thi Xuan devint le symbole ultime de l’esprit de combat courageux et loyal au grand dessein des Tay Son.
Famille
Parents: Bui Thi Xuan était la fille de Bui Dac Chi, issue d’une famille aisée du hameau Xuan Hoa, région de Phu Phong (aujourd’hui commune Binh Phu, district Tay Son, province Binh Dinh). Elle appelait Bui Dac Tuyen « oncle ».
Époux: Son mari était Tran Quang Dieu, l’un des plus brillants généraux de la dynastie Tay Son. Leur union remonte à l’épisode où elle le sauva d’un tigre en 1771. À partir de là, ils partagèrent joies et épreuves, rejoignirent ensemble les forces insurgées à Phu Lac et devinrent l’un des couples de commandants les plus marquants de la dynastie Tay Son.
Enfants: Bui Thi Xuan eut une fille. Initiée très tôt aux arts martiaux par sa mère, elle suivit ses parents dans les campagnes militaires et fut elle aussi capturée lors des événements de 1802.
Mort
Après la lourde défaite de la grande armée Tay Son à Tran Ninh, le Tu do Vu Van Dung et Tran Quang Dieu, mari de Bui Thi Xuan, bien qu’ils sachent la citadelle de Quy Nhon impossible à défendre, la gardèrent jusqu’en mars 1802 avant d’être contraints de se retirer. Le couple conduisit les troupes d’éléphants par les routes de montagne en passant par Ai Lao (actuel Laos), dans l’espoir de rejoindre Nghe An pour s’unir aux forces du roi Canh Thinh et poursuivre la résistance.
Selon l’historien C. B. Mabon, lorsque la colonne arriva au chau Quy Hop, puis descendit vers Huong Son, elle apprit que Nghe An était déjà tombée. L’armée Tay Son se désagrégea, la plupart des soldats désertèrent ; peu après, Tran Quang Dieu, Bui Thi Xuan et leur fille furent capturés. Au même moment, le roi Canh Thinh et ses frères, tentant de fuir vers les hautes régions, furent également livrés aux troupes Nguyen par la population locale.
L’historien Pham Van Son rapporte que la dynastie Nguyen nourrissait une haine particulière envers Bui Thi Xuan et sa fille, car elle avait autrefois dirigé les éléphants de guerre pour attaquer directement le bastion de Tran Ninh, mettant un temps les troupes Nguyen dans une situation de panique et de péril. Ils décidèrent donc de lui infliger le supplice le plus cruel.
Un document du missionnaire occidental De La Bissachère (1807) décrit ainsi l’exécution :
Sa fille fut entièrement dévêtue et exposée devant un éléphant de guerre. À mesure que l’animal s’approchait, la jeune fille, terrorisée, se mit à crier en regardant sa mère. Bui Thi Xuan lança alors un regard sévère et s’écria :
« Tu dois mourir avec courage pour être digne d’être ma fille ! »
Lorsque vint le tour de Bui Thi Xuan, grâce à un vêtement intérieur bien ajusté, elle échappa à l’humiliation. Elle s’avança fièrement, poussa un cri si puissant que l’éléphant, effrayé, recula. Les soldats durent allumer des pétards et piquer l’animal avec des lances à l’arrière pour l’exciter de nouveau. L’éléphant l’enlaça avec sa trompe et la projeta en l’air. Mais, contrairement à l’usage, il ne la piétina pas à mort et se mit à courir autour du lieu d’exécution, en poussant des barrissements terrifiants qui glacèrent la foule d’effroi. Ne parvenant pas à la tuer par le supplice de l’éléphant, Nguyen Anh ordonna de l’attacher à un poteau avec des chaînes de fer et de la brûler vive, mettant fin à la vie héroïque et tragique de l’une des plus grandes femmes-générales de la dynastie Tay Son.
Jugements et appréciations
Dans la mémoire historique comme dans l’opinion publique, Bui Thi Xuan est toujours honorée comme l’une des femmes-générales les plus vaillantes et intrépides du mouvement Tay Son. Les sources écrites comme la tradition orale la reconnaissent sur trois plans majeurs :
Compassion pour le peuple et talent de gouvernante
Lorsque le Quang Nam fut frappé par la famine et que les désordres se multiplièrent sans que les autorités locales puissent les maîtriser, la cour confia à Bui Thi Xuan le poste de gouverneur militaire (tran thu). Elle se rendit elle-même sur le terrain, ouvrit les greniers pour distribuer des vivres, destitua les responsables corrompus et nomma à leur place des personnes compétentes. Elle ordonna en outre de cesser la poursuite des paysans affamés et proclama que quiconque reprendrait la charrue et l’araire serait considéré comme un honnête paysan. Ces mesures énergiques mirent rapidement fin au chaos et rendirent la tranquillité à la population du Quang Nam. Cet épisode témoigne d’une rare combinaison de sens politique, de vertu et de proximité avec le peuple chez une femme-générale de cette époque.
Intégrité et refus de se laisser guider par les sentiments privés
Bien qu’elle fût la nièce du Thai su Bui Dac Tuyen, elle ne nourrit aucun ressentiment personnel envers Vo Van Dung, l’homme qui avait fait exécuter son oncle. Elle ne profita pas non plus de cet événement pour trahir la dynastie ou rechercher des avantages personnels. Cette impartialité et ce sens du devoir lui valurent d’être estimée par les historiens comme une personne plaçant le grand intérêt national au-dessus des liens de sang.
Esprit combatif héroïque et attitude digne face à la défaite
Lors de la bataille de Tran Ninh en 1802, elle fut décrite comme combattant avec une extrême vigueur, son armure couverte de sang, ébranlant un temps les lignes fortifiées des troupes Nguyen. Le lettré Nguyen Trong Tri la compara à Moc Lan (Mulan) et Luong Hong Ngoc, soulignant la beauté à la fois héroïque et gracieuse de cette rare femme-générale.
Même vaincue et capturée, elle conserva une dignité farouche. Ses paroles à Nguyen Anh reflètent un tempérament indomptable, une loyauté absolue envers Quang Trung et une fierté sans compromis. Elle affirma clairement que Nguyen Hue était un héros supérieur à Nguyen Anh, tant par le talent que par la vertu, et déclara que si les Tay Son avaient compté une seule personne de plus comme elle, la porte de Nhat Le n’aurait jamais été forcée.
Par son art de commander, son amour du peuple, son intégrité et son courage face à la mort, Bui Thi Xuan apparaît comme un symbole accompli de l’esprit Tay Son : force, bravoure, loyauté et fierté. La postérité l’honore non seulement en tant que femme-générale d’exception, mais surtout comme une héroïne nationale ayant vécu et péri avec toute la grandeur et la noblesse de son idéal.
Sources
- Quỳnh Cư (1982), Đô đốc Bùi Thị Xuân, Nxb Phụ nữ.
- Thu Hằng (2008), Mười phụ nữ huyền thoại Việt Nam, Nxb Lao động, 2008.
- Lê Minh Quốc (2009), Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
- GS. Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung (中文)
身世
裴氏春出身於西山平定省平富社富春村（原春和村）一個頗為富裕的家庭。她是裴德志之女，稱裴德宣為叔父。
自幼裴氏春既聰明又剛強，文武雙全，又有美貌與爽朗豪放的性格。她喜歡穿著如男兒一般，十分崇敬徵側、徵貳與趙嫗等女英雄，因此立志習武，並學習馴象作戰。約在十二歲時，她因一次被同學戲弄而憤然棄文專攻武藝。相傳之後連續三年，每夜都有一位神秘老婦前來傳授拳腳、雙劍、高跳遠躍等技藝，因此到了十五歲，她已武藝純熟。
成年後，她在當地開班授武，專門訓練女子，收徒數十人，其中有後來成為名女將的裴氏雁。
一七七一年，二十歲的裴氏春曾於山林間救下遭猛虎襲擊的陳光瑤。自此一面之緣，二人結為夫婦。待陳光瑤傷癒後，夫妻二人一同投奔西山義軍，自此將一生事業與這場偉大的起義運動緊密相連。
生平
自西山起義初年（一七七一）開始，裴氏春便隨夫陳光瑤加入義軍。憑藉出眾的武藝——善使長劍、弓箭，精於騎馬，尤長於訓練戰象——她很快成為西山軍中重要將領之一。西山王阮岳授命她主管義軍的經濟與財政，同時指揮象兵部隊。
在多次大型戰役中，裴氏春屢立戰功。一七七五年，阮惠委任她鎮守西山根據地，並統軍攻打富安，擊潰阮軍。同年她又協助平定廣南的宗室權、宗室春叛亂。
一七八五年，在扎感－梭穆之戰中，她與陳光瑤率領步兵，配合阮惠的水軍，大破暹羅兩萬大軍，斬敵將陸昆。己酉年春初（一七八九），在大敗清軍的戰役中，她親自率領中軍象兵出陣。
此後，她又與丈夫一同討伐各地反對西山王朝的勢力，其中包括北方山區的黎維持等集團。光中帝（一七九二年）去世後，由於景盛帝年幼，朝政漸趨衰弱，權臣裴德宣專權擅政。在這段局勢紊亂的時期，朝廷命裴氏春鎮守廣南，而陳光瑤則領兵駐守延慶。裴德宣被誅後，夫妻二人被召回京城以穩定局勢。
阮氏勢力乘西山內部矛盾之機進攻，但當其軍隊進入廣南時，被裴氏春打敗。阮福映大為震怒，發誓要洗刷被一名女將擊潰之恥。
一八〇二年，在挽救富春京城的戰役中，裴氏春奉命率五千兵力護衛景盛帝。她親自乘象衝入阮福映所據守的鎮寧壘，自朝至暮浴血奮戰，親手擊鼓督戰。然而，當駐日麗的西山水軍被擊潰、諸將紛紛投降後，她所率部隊也因恐慌而潰散撤退。這是她一生最後一場壯烈之戰。
戰敗之後，西山王朝迅速崩潰，而裴氏春則成為西山大業中最後的英勇、忠烈象徵。
家族
父母：裴氏春是裴德志之女，出身於富豐地區春和村（今平定省西山縣平富社富春村）一戶小康之家。她稱裴德宣為叔父。
丈夫：其夫為陳光瑤，是西山王朝最傑出的名將之一。二人因一七七一年裴氏春救其於虎口而結縭，自此同甘共苦，一同入富樂投西山義軍，成為西山朝中最為著名的一對將領伉儷。
子女：裴氏春有一女，自幼隨母學武，長大後跟隨父母征戰，並在一八〇二年的變故中一同被俘。
逝世
在西山主力於鎮寧慘敗之後，司徒武文勇與裴氏春之夫陳光瑤明知歸仁城難以久守，仍竭力堅守至一八〇二年三月才被迫撤退。裴氏春夫婦率象軍沿上道經哀牢（今老撾）一帶，希望北上至乂安與景盛帝會合，繼續抗敵。
依歷史學者馬邦（C. B. Mabon）的記載，當大軍抵達圭合州後再下行至香山時，得知乂安已然失守。西山軍隊隨即土崩瓦解，大多潰散逃亡；不久之後，陳光瑤、裴氏春與其女皆遭擒獲。與此同時，景盛帝與諸弟亦試圖逃往上游山區，卻被當地百姓逮住押交阮軍。
歷史學者范文蓀指出，阮朝對裴氏春母女可謂恨之入骨，因為她曾率象兵直搗鎮寧壘，曾令阮軍一度恐慌，幾近危亡。基於此，他們決定施以最殘酷的刑罰。
西方傳教士德拉比薩謝爾（De La Bissachère，1807年）的文獻描述了行刑情景：
裴氏春之女被剝去衣物，押至戰象之前。戰象向前逼近，姑娘驚恐尖叫，轉頭看向母親。裴氏春怒目叱喝：「妳必須英勇而死，方不愧為我之女！」
輪到裴氏春時，因內衣布層遮護，她未遭羞辱。她昂首向前，大吼一聲，竟使戰象受驚退後。士兵只得燃放爆竹、以長矛刺擊象臀，強迫戰象再次衝上前。戰象以鼻將她捲起拋向半空，但卻不同於往常那樣踐踏致死，反而在刑場四處狂奔，發出淒厲嘶吼，令圍觀百姓無不驚駭。戰象遲遲無法將她踩死，阮映遂下令以鐵索將她縛於木樁，然後縱火焚之。至此，一位西山朝最傑出女將之一的壯烈、悲壯一生畫上句號。
評價
在歷史記憶與公論之中，裴氏春始終被尊為西山運動中最英勇、最具氣節的女將之一。史料與民間傳說一致肯定她在以下三方面的突出表現：
愛民之心與理政才能
當廣南遭逢饑荒、盜亂四起而地方官軍無力控制時，朝廷委任裴氏春為鎮守。她親自巡視地方，開倉賑濟，革職貪官，啟用有能力之人。同時，她下令禁止追捕逃荒饑民，並宣布凡是拿起犁耙耕種者皆視為良民。這些果斷措施迅速平定了混亂，為廣南百姓帶回安定生活。這一行動充分體現了一位女將罕見的德行、膽識與親民精神。
不為私情所動的氣節
雖為太師裴德宣的親侄女，她對誅殺其叔的武文勇並不懷恨，也未藉機反叛朝廷或謀取私利。這種以公義為重、不被血親之仇左右的品格，使史家評價她為重大義、輕私恩之人，能將國家大局置於宗族情感之上。
戰鬥精神之慷慨壯烈，敗亡之前仍不屈
在一八〇二年鎮寧之戰中，裴氏春被描寫為戰鬥極其激烈，血染戰甲，氣勢逼人，一度令阮軍防線動搖。名士阮仲持曾將她比擬為木蘭和梁紅玉，認為她兼具英勇與秀麗，是極為罕見的女戰將。
即便戰敗被俘，她仍維持凜然氣節。據傳與阮映對答時，她言辭剛烈，忠貞不屈，並流露出對光中帝的極大自豪。她毫不避諱地評價阮惠在才能與德行上都遠勝阮映，並斷言如果西山尚有一人如她般的將領，日麗之戰決不會失守。
從用兵才能、愛民之心，到剛烈氣節與面對死亡時的從容不屈，裴氏春已成為「西山精神」的完整象徵：堅強、勇敢、忠義、昂然不屈。後世讚頌她，不僅因其為一位卓越女將，更因她以一生詮釋了民族英雄的氣概——生亦英烈，死亦光榮。
參考資料
- Quỳnh Cư (1982), Đô đốc Bùi Thị Xuân, Nxb Phụ nữ.
- Thu Hằng (2008), Mười phụ nữ huyền thoại Việt Nam, Nxb Lao động, 2008.
- Lê Minh Quốc (2009), Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Quách Tấn, Quách Giao (2002), Nhà Tây Sơn, bản ebook Nhà Tây Sơn
- GS. Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng Việt Nam, Nxb Giáo dục.
