Tên di sản: Lễ hội chùa Keo Hành Thiện
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Quần thể chùa Keo Hành Thiện, gồm chùa Keo trong (chùa Thần Quang), chùa Keo ngoài (chùa Đĩnh Lan) và không gian làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình).
Thời gian tổ chức: Hai kỳ hội chính hằng năm: hội xuân tại chùa Keo trong vào tháng Giêng và chùa Keo ngoài từ ngày 12 đến 15 tháng Hai âm lịch; hội thu vào trung tuần tháng Chín âm lịch, các nghi lễ chính từ ngày 12 đến ngày 15.
Đối tượng thờ phụng: Đức Thánh Tổ, Thiền sư – Quốc sư Dương Không Lộ, vị cao tăng thời Lý được nhân dân tôn kính vì có công với đất nước và cộng đồng.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng và các cộng đồng dân cư trong vùng.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2963/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội chùa Keo Hành Thiện là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng đồng bằng Nam sông Hồng, gắn liền với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ và đời sống văn hóa của cư dân làng Hành Thiện. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào mùa xuân và mùa thu nhằm tưởng nhớ, tri ân công đức của vị Thiền sư thời Lý, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Nổi bật trong lễ hội là hệ thống nghi lễ cổ truyền như phụng nghinh, phục miều y, dựng phướn, Thánh đản, khoa giáo rối cùng tục yến lão và hội thi bơi trải đứng đặc sắc. Trải qua nhiều biến động lịch sử, lễ hội vẫn được cộng đồng bảo tồn, thực hành và trao truyền, trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng, góp phần gìn giữ truyền thống hiếu kính người cao tuổi, tinh thần đoàn kết và bản sắc văn hóa của làng Hành Thiện.
Nguồn gốc và đối tượng thờ phụng
Lễ hội chùa Keo Hành Thiện gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ, vị Thiền sư, Quốc sư nổi tiếng thời Lý, được nhân dân tôn kính vì những công lao đối với đất nước và đời sống cộng đồng. Theo truyền thống dân gian, Ngài có công cứu nước, giúp dân và truyền dạy nhiều nghề như chài lưới, sản xuất nông nghiệp, đúc đồng và làm thuốc. Trong tâm thức cư dân làng Hành Thiện, Dương Không Lộ không chỉ là một vị cao tăng mà còn được tôn làm Thánh Tổ, vị thần linh bảo trợ cho cuộc sống của nhân dân. Việc thờ phụng Ngài thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và truyền thống Phật giáo trong đời sống văn hóa của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo tư liệu về di sản, Thiền sư Dương Không Lộ sinh ngày 14 tháng Chín năm Bính Thìn (1016), dưới triều vua Lý Thái Tổ, và viên tịch ngày 3 tháng Sáu năm Giáp Tuất (1094), dưới triều vua Lý Nhân Tông. Trong quá trình lưu truyền, cuộc đời và công đức của Ngài được nhân dân ghi nhớ qua những truyền thuyết, nghi lễ thờ phụng và các sinh hoạt văn hóa gắn với chùa Keo Hành Thiện. Lễ hội mùa thu được tổ chức vào trung tuần tháng Chín âm lịch nhằm kỷ niệm ngày sinh của Đức Thánh Tổ, đồng thời là dịp để các thế hệ người dân Hành Thiện trở về quê hương, tưởng nhớ tiền nhân và tham gia những phong tục truyền thống.
Sự gắn bó của cư dân Hành Thiện với lễ hội chùa Keo còn được thể hiện qua câu ca dân gian: “Dù ai ngang dọc Tây Đông/Ngày rằm tháng Chín hội Ông nhớ về/Dù ai bận rộn trăm nghề/Ngày rằm tháng Chín nhớ về hội Ông”. Câu ca trở thành lời nhắc nhở những người con xa quê nhớ về ngày hội truyền thống, nơi tưởng niệm Đức Thánh Tổ và gặp gỡ cộng đồng. Trải qua nhiều thế hệ, hội chùa Keo không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, tín ngưỡng mà còn gắn với truyền thống trọng sự học, tôn kính người cao tuổi và đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân làng Hành Thiện.
Thời gian và không gian tổ chức
Lễ hội chùa Keo Hành Thiện được tổ chức thành hai kỳ chính trong năm, gồm hội xuân và hội thu. Hội xuân diễn ra tại chùa Keo trong vào tháng Giêng và tại chùa Keo ngoài từ ngày 12 đến ngày 15 tháng Hai âm lịch, với các hoạt động dâng hương, rước kiệu, yến lão và những sinh hoạt cộng đồng. Hội thu là kỳ lễ hội lớn nhất, được tổ chức trọng thể vào trung tuần tháng Chín âm lịch để kỷ niệm ngày sinh Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ. Theo tư liệu, trước đây hội thu kéo dài từ ngày 10 đến ngày 16 tháng Chín, còn các nghi lễ chính trong những năm gần đây tập trung từ ngày 12 đến ngày 15.
Không gian thực hành lễ hội tập trung tại quần thể chùa Keo Hành Thiện, gồm chùa Keo trong, còn gọi là chùa Thần Quang, và chùa Keo ngoài, tức chùa Đĩnh Lan. Đây là hai công trình thờ tự có quan hệ mật thiết trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng, đồng thời là nơi diễn ra các nghi lễ dâng hương, rước kiệu và tưởng niệm Đức Thánh Tổ. Ngoài không gian chùa, lễ hội còn mở rộng ra các tuyến đường làng, khu vực sông nước và những địa điểm tổ chức trò chơi dân gian. Đặc biệt, dòng sông làng cùng sông Ninh Cơ là không gian thực hành hội thi bơi trải, một hoạt động tiêu biểu gắn với truyền thống nghề chài lưới và đời sống của cư dân địa phương.
Trong mỗi kỳ hội, người dân Hành Thiện đang sinh sống tại quê hương cũng như những người đi làm ăn xa đều trở về tham gia các hoạt động. Sự tụ hội của các thế hệ cư dân cùng đông đảo khách thập phương tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng rộng lớn. Lễ hội không chỉ diễn ra trong phạm vi các công trình thờ tự mà còn gắn với những hoạt động đoàn tụ gia đình, dòng họ, gặp gỡ làng xóm và trao truyền phong tục. Đây là một trong những yếu tố góp phần duy trì sức sống của lễ hội trong đời sống xã hội.
Lễ hội mùa xuân và tục yến lão
Lễ hội mùa xuân tại chùa Keo Hành Thiện được tổ chức với các nghi thức dâng hương, rước kiệu và những hoạt động truyền thống của cộng đồng. Trong đó, kỳ hội từ ngày 12 đến ngày 15 tháng Hai âm lịch diễn ra tại chùa Đĩnh Lan, còn gọi là chùa Keo ngoài. Nổi bật nhất trong hội xuân là lễ yến lão, một mỹ tục nhằm tôn vinh, chúc thọ những người cao tuổi trong làng. Nghi lễ được tổ chức cho các cụ ông, cụ bà từ 70 tuổi trở lên vào các năm Dần, Thân, Tỵ và Hợi, thể hiện truyền thống kính trọng người cao tuổi và lòng biết ơn đối với những người đã có công sinh thành, dưỡng dục các thế hệ con cháu.
Trong lễ yến lão, các cụ cao tuổi tập trung tại chùa Đĩnh Lan để tham dự hoạt động chúc thọ và nhận sự quan tâm, tri ân của cộng đồng. Sau phần phát biểu, chúc mừng và trao quà của đại diện chính quyền địa phương, các cụ được tổ chức rước lên chùa Thần Quang, tức chùa Keo trong, để dâng hương Đức Phật và Đức Thánh Tổ. Nghi thức rước các cụ cao tuổi đến không gian thờ tự mang ý nghĩa đề cao vị thế của người già trong cộng đồng, đồng thời thể hiện sự kết hợp giữa truyền thống hiếu kính gia đình với đời sống tín ngưỡng của làng xã.
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển đời sống kinh tế của người dân, lễ yến lão được cộng đồng Hành Thiện tổ chức ngày càng trang trọng. Nhiều người con xa quê trở về tham dự, cùng gia đình, họ hàng và làng xóm chúc thọ ông bà, cha mẹ. Lễ yến lão vì vậy không chỉ là một nghi thức trong khuôn khổ hội chùa Keo mà còn là dịp đoàn tụ gia đình, củng cố quan hệ giữa các thế hệ và nhắc nhở con cháu về đạo lý hiếu kính. Việc duy trì mỹ tục này góp phần tạo nên nét đặc trưng nhân văn của lễ hội chùa Keo Hành Thiện.
Lễ hội mùa thu và các nghi lễ truyền thống
Lễ trình Phật, Thánh và phụng nghinh
Hội thu chùa Keo Hành Thiện được tổ chức trọng thể vào trung tuần tháng Chín âm lịch, nhằm kỷ niệm ngày sinh Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ. Trong kỳ hội này, cộng đồng thực hành nhiều nghi lễ cổ truyền được lưu giữ qua các thế hệ, mở đầu bằng nghi thức trình Phật, Thánh và phụng nghinh. Đây là những nghi lễ quan trọng trong hệ thống sinh hoạt tín ngưỡng của lễ hội, thể hiện lòng thành kính đối với Đức Phật và Đức Thánh Tổ, đồng thời đánh dấu việc bước vào những ngày tế lễ chính.
Nghi thức phụng nghinh là một trong những hoạt động tiêu biểu của hội thu, gắn với việc cung nghinh Đức Thánh Tổ trong không gian thờ tự truyền thống. Cùng với hoạt động trình Phật, Thánh, nghi lễ này góp phần duy trì những quy định và tập tục cổ truyền của cộng đồng làng Hành Thiện. Các nghi thức được thực hiện trang trọng nhằm tưởng nhớ công đức của Dương Không Lộ và cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho nhân dân.
Lễ phục miều y và dựng phướn
Lễ phục miều y, còn được nhắc đến là nghi thức phục triều y, là một trong những nghi lễ cổ được bảo lưu trong hội thu chùa Keo Hành Thiện. Nghi thức này gắn với hệ thống lễ tiết thờ Đức Thánh Tổ và được cộng đồng duy trì như một phần của truyền thống tín ngưỡng tại di tích. Cùng với lễ phục miều y, nghi thức dựng phan, còn gọi là dựng phướn, cũng được thực hiện trong kỳ hội tháng Chín. Sự hiện diện của những nghi lễ này cho thấy lễ hội chùa Keo không chỉ bao gồm các hoạt động dâng hương, tế lễ thông thường mà còn duy trì những trình thức mang dấu ấn riêng của cộng đồng địa phương.
Lễ phục miều y và dựng phướn góp phần tạo nên không gian nghi lễ trang nghiêm trong dịp tưởng niệm Đức Thánh Tổ. Việc duy trì các nghi thức cổ có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình bảo tồn phong tục và truyền thống thờ tự tại chùa Keo Hành Thiện. Đây cũng là những hoạt động thể hiện sự tiếp nối giữa các thế hệ trong việc gìn giữ các lễ tiết được cộng đồng truyền lại.
Lễ Thánh đản, khoa giáo rối và lễ tạ
Lễ Thánh đản là nghi thức quan trọng trong hội thu, gắn trực tiếp với việc kỷ niệm ngày sinh của Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ. Theo truyền thống, hội tháng Chín được tổ chức để tưởng nhớ sự ra đời của vị Thiền sư có nhiều công lao đối với đất nước và nhân dân, vì vậy lễ Thánh đản giữ vị trí nổi bật trong hệ thống nghi lễ. Thông qua hoạt động tưởng niệm, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với Đức Thánh Tổ và cầu mong được che chở, phù hộ trong đời sống, sản xuất và sinh hoạt.
Bên cạnh lễ Thánh đản, lễ hội còn bảo lưu khoa giáo rối, một hoạt động nằm trong hệ thống nghi lễ cổ truyền tại chùa Keo Hành Thiện. Sau các nghi thức chính, cộng đồng tiến hành lễ tạ để hoàn tất những hoạt động cúng lễ trong kỳ hội. Việc duy trì các nghi thức trình Phật, Thánh, phụng nghinh, phục miều y, dựng phướn, Thánh đản, khoa giáo rối và lễ tạ cho thấy sự phong phú của hệ thống nghi lễ truyền thống, đồng thời phản ánh vai trò của lễ hội trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Hành Thiện.
Phần hội và các hoạt động diễn xướng dân gian
Hội thi bơi trải
Hội thi bơi trải là hoạt động đặc sắc và thu hút đông đảo người tham gia nhất trong phần hội chùa Keo Hành Thiện. Theo truyền thống, các xóm trong làng tổ chức đội bơi trải để tham gia tranh tài, với sự góp mặt của các tay chèo khỏe mạnh, có kinh nghiệm và khả năng phối hợp nhịp nhàng. Điểm nổi bật của bơi trải Hành Thiện là người tham gia không ngồi chèo như ở nhiều nơi khác mà đứng trên thuyền để thực hiện các động tác bơi. Theo tư liệu, mỗi đội có mười người trên thuyền, trong đó có một người đảm nhận việc lái thuyền. Việc đứng bơi đòi hỏi các tay chèo phải có sức khỏe, khả năng giữ thăng bằng và phối hợp chặt chẽ để thuyền di chuyển nhanh, ổn định trên mặt nước.
Theo mô tả về đường đua truyền thống, các đội xuất phát từ con sông trong làng Hành Thiện, theo tuyến sông dài khoảng 5–6 km để ra sông Ninh Cơ, một nhánh của hệ thống sông Hồng. Tại đây, các thuyền thực hiện những vòng đua theo quy định trước khi quay trở lại sông làng để bắt Têu, một hoạt động xác định kết quả thi đấu. Đội về đích đầu tiên và hoàn thành yêu cầu của cuộc đua sẽ giành giải nhất. Không khí cuộc thi diễn ra sôi động với hình ảnh các tay chèo đầu chít khăn đồng màu, đứng trên thuyền và liên tục phối hợp động tác trong tiếng trống, tiếng hò reo cổ vũ của đông đảo nhân dân.
Hội thi bơi trải gắn với truyền thống nghề chài lưới của cư dân địa phương và sự tích Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ, người được dân gian truyền tụng có công dạy dân nghề đánh bắt thủy sản. Vì vậy, hoạt động này không chỉ là một cuộc thi thể thao mà còn mang ý nghĩa tưởng nhớ công lao của Đức Thánh Tổ và bảo lưu những kỹ năng lao động, sinh hoạt trên sông nước. Qua nhiều thế hệ, bơi trải đã trở thành một nét đặc trưng của lễ hội chùa Keo Hành Thiện, thể hiện tinh thần thượng võ, sự khéo léo và tính đoàn kết trong cộng đồng cư dân vùng đồng bằng Nam sông Hồng.
Các trò chơi và diễn xướng dân gian
Bên cạnh hội thi bơi trải, lễ hội chùa Keo Hành Thiện còn tổ chức nhiều hoạt động vui chơi và diễn xướng dân gian như cò cốc, rước đèn kéo quân, cờ tướng, leo cầu ngô bắt vịt và múa sư tử. Những hoạt động này được duy trì trong không gian lễ hội, tạo điều kiện để các thành viên trong cộng đồng cùng tham gia và thưởng thức. Sự phong phú của các trò chơi phản ánh đời sống văn hóa tinh thần của cư dân nông nghiệp, đồng thời góp phần tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt trong những ngày hội truyền thống.
Hoạt động rước đèn kéo quân là một trong những nét đặc sắc của phần hội, góp phần làm phong phú thêm các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian tại chùa Keo. Trong khi đó, những trò chơi như cờ tướng, leo cầu ngô bắt vịt và các màn múa sư tử tạo nên không gian giao lưu, vui chơi cho người dân và du khách. Các hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí sau những ngày lao động mà còn góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ, bảo lưu những phong tục và hình thức sinh hoạt cộng đồng được truyền lại từ lâu đời.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội chùa Keo Hành Thiện gắn với cuộc đời và sự tích Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ, vị Thiền sư, Quốc sư thời Lý được nhân dân tôn kính vì có công giúp nước, giúp dân và truyền dạy nhiều nghề. Lễ hội góp phần bảo lưu ký ức cộng đồng về một nhân vật có vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng và lịch sử văn hóa địa phương.
Giá trị văn hóa: Lễ hội duy trì hệ thống nghi lễ cổ truyền như trình Phật, Thánh, phụng nghinh, phục miều y, dựng phướn, Thánh đản, khoa giáo rối và lễ tạ, cùng các hình thức sinh hoạt dân gian như bơi trải, rước đèn kéo quân, cò cốc và múa sư tử. Những hoạt động này thể hiện sự phong phú của văn hóa lễ hội vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Đức Phật và Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ, đồng thời gửi gắm ước nguyện về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình an, hạnh phúc.
Giá trị nhân văn: Tục yến lão là nét văn hóa tiêu biểu, thể hiện truyền thống kính trọng người cao tuổi, lòng hiếu thảo của con cháu và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Việc tổ chức chúc thọ, rước các cụ cao tuổi đến chùa dâng hương góp phần đề cao vai trò của người già và duy trì những chuẩn mực ứng xử tốt đẹp trong gia đình, cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân làng Hành Thiện, những người con xa quê và du khách thập phương cùng trở về tham gia các nghi lễ, hoạt động văn hóa và vui chơi truyền thống. Đặc biệt, hội thi bơi trải tạo nên sự gắn kết giữa các xóm, phát huy tinh thần đoàn kết, phối hợp và ý thức cộng đồng.
Giá trị bảo tồn và trao truyền: Thông qua việc tổ chức lễ hội hằng năm, các nghi thức cổ truyền, tri thức dân gian, kỹ năng bơi trải và những hình thức diễn xướng truyền thống được tiếp tục thực hành, truyền dạy cho các thế hệ sau. Đây là môi trường quan trọng để cộng đồng gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương.
Ngày 27 tháng 8 năm 2019, Lễ hội chùa Keo Hành Thiện được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2963/QĐ-BVHTTDL, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Việc ghi danh khẳng định giá trị của những nghi lễ, phong tục và hoạt động văn hóa dân gian được cộng đồng Hành Thiện duy trì qua nhiều thế hệ.
Trước đó, ngày 22 tháng 12 năm 2016, quần thể di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Keo Hành Thiện, gồm chùa Keo trong và chùa Keo ngoài, đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của quần thể di tích.
Sự kết hợp giữa Di tích quốc gia đặc biệt chùa Keo Hành Thiện và lễ hội truyền thống được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tạo nên một không gian văn hóa có giá trị đặc biệt của vùng đồng bằng Nam sông Hồng. Việc bảo tồn những công trình kiến trúc, nghi lễ cổ truyền, tục yến lão và hội thi bơi trải không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tinh thần của cộng đồng mà còn góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của làng Hành Thiện.
