Chùa Vạn Phúc (Sóc Sơn, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Chùa Vạn Phúc, còn có tên gọi là chùa Vạn Tích, nằm tại làng Phù Lỗ Đoài, xã Phù Lỗ, huyện Sóc Sơn, cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 25km về phía Bắc. Ngôi chùa tọa lạc trên khu đất rộng hơn 10.000 m², được xem là một vị trí địa linh với thế đất “Thanh Long ngậm thủy” thuộc dải địa lý “Hồi sơn cố Tổ” tri ân nguồn cội, và ý niệm trở về với cội rễ thiêng liêng của dân tộc. Với vị trí phong thủy đắc địa, cảnh quan thanh tĩnh và kiến trúc cổ kính, chùa Vạn Phúc không chỉ là một trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng Phật giáo của người dân địa phương mà còn là điểm đến văn hóa tâm linh có giá trị về mặt lịch sử – mỹ thuật – kiến trúc truyền thống, góp phần làm phong phú thêm bản đồ di sản văn hóa vùng ven đô Hà Nội.

Lịch sử và nhân vật

Lược sử

Tương truyền rằng chùa Vạn Phúc được xây dựng từ thời Trần, và khu đất chùa từng là chiến địa của nghĩa quân Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất (năm Đinh Tỵ, 1258). Tuy nhiên, hiện chưa có chứng tích khảo cổ học hay sử liệu chính sử nào khẳng định rõ niên đại của ngôi chùa.

Vào cuối thế kỷ XVIII, chùa Vạn Phúc là nơi danh sĩ Ngô Thì Nhậm, Thượng thư của nhà Lê – Trịnh về ẩn tu. Tại đây, ông chuyên tâm viết sách, nghiên cứu Phật học và biên soạn nhiều tác phẩm để lại cho hậu thế.

Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, Chùa đã bị phá hủy hoàn toàn, chỉ còn lại duy nhất quả chuông được Ngô Thì Nhậm (Thiền sư Hải Lượng) cho đúc vào ngày 21 tháng 11 năm thứ 6 niên hiệu Cảnh Thịnh (1798), hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc.

Thông qua việc khảo sát 16 thác bản văn bia chùa Vạn Phúc, chúng tôi tìm thấy thông tin về đợt trùng tu chùa vào niên hiệu Gia Long và niên hiệu Tự Đức.

Trong đợt trùng thời Gia Long, bia Trí Hậu Phật bi niên đại 1805 chép: “Bởi vì nay có việc tu sửa chùa, có người trong thôn ta hiệu là Phúc Quán và hiệu Tính Hải, bản tính vốn có nhiều hằng tâm, nên tự xuất gia tài và cổ tiền 20 quan, ruộng 2 sào, hai thửa ruộng ấy tại xứ Đồng Triêm thôn ta. Vì việc này, bản thôn cùng đồng thuận bảo đảm cho Hậu Phật.” Bia Hậu Phật bi niên đại 1805 cũng chép rằng: “Bởi vì nay có việc tu sửa bên trong chùa, người trong thôn ta hiệu Từ Nhân vốn có hằng tâm, nên xuất cổ tiền 10 quan, ruộng 1 thửa. Thôn ta cùng bàn bạc và ưng thuận bảo đảm bà được thờ Hậu Phật, các tiết lễ y như lệ Hậu Phật cũ. Nay lập văn từ bảo đảm.”

Thời Tự Đức, bia Trí lập Hậu bi niên đại 1855 cho biết: “Năm Ất Mão niên hiệu Tự Đức (1855) tu sửa Tiền Đường của chùa. Có họ Nguyễn, hiệu Diệu Kính là người có hằng tâm tự xuất cổ tiền mỗi người 10 quan, ruộng 2 thửa nên được lập Hậu Phật ở chùa”.

Sau nhiều biến động lịch sử, chùa Vạn Phúc rơi vào tình trạng đổ nát nghiêm trọng. Quanh khu chùa chỉ còn lại những đống gạch ngói vụn vỏ, nhiều năm liền không có sư trụ trì, các hoạt động phật sự hoàn toàn gián đoạn. Ngày 29 tháng 10 năm Đinh Sửu (1997), trên cơ sở nguyện vọng của quần chúng và sự đồng thuận của chính quyền các cấp, Hội người cao tuổi làng Đoài chính thức khởi công trùng tu ngôi chùa. Sau 16 tháng xây dựng, chùa Vạn Phúc hoàn thành, trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa và tâm linh quan trọng của người dân trong vùng.

Ngày 17 tháng Chạp năm Canh Thìn (2000), Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm – Phó Chủ tịch Hội Đồng Trị sự GHPGVN, Trưởng ban Hoằng pháp TW và Thượng tọa Thích Chiếu Tuệ – Trưởng Ban Hoằng pháp GHPGVN TP. Hà Nội chính thức về nhận chùa, đánh dấu thời điểm chùa trở lại hoạt động Phật sự bài bản. Dưới sự hướng dẫn của Chư Tăng và tâm huyết của tức chứng, nhiều công trình quan trọng đã được hoàn thiện.

Tổng quan kiến trúc chùa hiện tại bao gồm các hạng mục: Tam Bảo, Nhà Tổ, vườn tượng Thập Đại Đệ tử, Tịnh thất Quan Âm, cổng Tam quan, Bảo tháp cộng đồng, Điện Viên Thông, Điện Diệu Thắng, và khu Nội viện. Năm 2017, xây dựng Tuệ Tĩnh Đường trong khuôn viên chùa.

Thế hệ trụ trì

Nguyễn [Doãn/ Quang] Trân, tự [] Châu: Theo văn bia Thủy tạo/Thạch giai/Thiên đài/Công đức Trụ trì chùa năm 1710 là sư Nguyễn [Doãn/ Quang] Trân, tự [] Châu đã đứng ra viết bia này để ghi công đức các vị hội chủ đã hưng công cho chùa.
Sa môn Hải Lượng (1746 – 1803), không rõ ngày mất, là đệ tử đắc pháp của Thiền sư Tánh Quảng Thích Điều, dòng Minh Hành Tại Tại.
Tỷ khiêu Ni Thích Đàm Hinh, húy nhật ngày 16/11.
Tỷ khiêu Ni Thích Đàm Thắng, húy nhật ngày 17/11.
Tỷ khiêu Ni Thích Đàm Thu (1901 – 1976), húy nhật ngày 15/8.
Sa môn Thích Bảo Nghiêm – Trụ trì từ năm 2000 đến năm 2007.
Tỷ khiêu Bồ Tát giới Thích Chiếu Tuệ – Kế đăng trụ trì từ 2007.

Kiến trúc cảnh quan

Hiện vật

Thông qua tra cứu văn bia trong Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, biết rằng trước kia chùa từng lưu giữ 15 văn bia và một thiên đài trụ, gồm: Hậu phật bi ký (1831); Trí lập Hậu bi (Đinh Sửu); Hậu phật bi (Kỷ Mão); Hậu phật bi (Canh Ngọ); Lập Hậu phật bi (1760); Hậu phật bi (1797); Hậu phật bi (1805); Trí Hậu phật bi (1805); Trí lập Hậu bi (Quý Tỵ); Trí lập Hậu bi (1855); Hậu phật bi (1795); Hậu phật bi (1803); Trí Hậu phật bi (Kỷ Mão); Hậu phật bi (1805); Bia Vô đề (1731); Thủy tạo/Thạch giai/Thiên đài/Công đức (1710). Tuy nhiên, hiện tại các văn bia này đều không còn.

Ngoài ra chùa còn lưu giữ quả chuông Vạn Phúc thiền tự niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 6 (1798), hiện đang được trưng bày và bảo quản tại Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc.

Sự kiện và lễ hội

Trung tâm tu học và hoằng pháp: Chùa Vạn Phúc đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu tu học của tăng ni, Phật tử và góp phần lan tỏa các giá trị Phật pháp trong đời sống xã hội. Chùa định kỳ tổ chức các lớp học giáo lý và khóa tu cho Phật tử cùng nhân dân trong và ngoài huyện. Đây cũng là hạ trường Tổ đình Vạn Phúc, nơi diễn ra khóa an cư kiết hạ, giúp tăng ni thúc liễm thân tâm, tịnh tu giới hạnh, trau dồi kiến thức Phật học và kinh nghiệm tu hành, nhằm hoằng dương chính pháp và hóa độ chúng sinh.

Bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng: Chùa tích cực làm tốt công tác bảo vệ môi trường, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng ở khu vực ven đô. Thượng tọa Thích Chiếu Tuệ, trụ trì chùa, đã kêu gọi người dân và Phật tử chung tay giữ gìn môi trường sạch sẽ và trồng nhiều cây xanh, làm cho cảnh quan ngôi chùa trở nên khang trang, sạch đẹp hơn. Chùa duy trì thói quen phân loại rác thải thành rác hữu cơ và rác tái chế; rác tái chế được nhà chùa đổi lấy chi phí phục vụ vệ sinh môi trường, còn rác hữu cơ được ủ thành phân bón cho cây. Mô hình này cũng được nhà chùa phát động và khuyến khích bà con, Phật tử cùng thực hiện tại hộ gia đình để giảm thiểu xả rác ra môi trường. Chùa phát động trồng cây xanh trong và bao quanh khuôn viên, sử dụng rơm rạ và vỏ dừa băm nhỏ để giữ nước và cung cấp dinh dưỡng cho cây, giúp toàn bộ cây xanh tại chùa phát triển khỏe mạnh. Nội dung về bảo vệ môi trường được chư tăng hướng dẫn và khuyến khích Phật tử, nhân dân thực hiện, đồng thời được lồng ghép trong các lớp học giáo lý và khóa tu do nhà chùa tổ chức. Chùa kêu gọi Phật tử và người dân tích cực tham gia trồng cây xanh tại khuôn viên chùa và nơi sinh sống để góp phần tạo cảnh quan xanh, sạch, đẹp và giảm thiểu hiệu ứng nhà kính. Chùa phối hợp với chính quyền và các đoàn thể địa phương để đẩy mạnh phong trào “Tang văn minh tiến bộ”, tuyên truyền việc tổ chức tang lễ phù hợp với xã hội hiện đại, hạn chế hủ tục gây lãng phí và ô nhiễm môi trường, đồng thời khuyến khích hỏa táng. Những nỗ lực này đã giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường trong cộng đồng, hình thành các thói quen tốt như phân loại rác thải, tiết kiệm nước, hạn chế sử dụng than tổ ong và túi nilon, không đốt rơm rạ sau thu hoạch. Các bãi rác tự phát trước đây đã được thay thế bằng luống hoa, cây xanh, và đường làng, ngõ xóm được duy trì sạch sẽ.

Chăm sóc sức khỏe cộng đồng: Chùa Vạn Phúc đã thành lập và duy trì Tuệ Tĩnh đường Vạn Phúc từ năm 2017, cung cấp dịch vụ khám chữa bệnh bằng phương pháp y học cổ truyền cho tăng ni và các đối tượng bệnh nhân. Đội ngũ y bác sĩ, lương y tại đây có y đức và y thuật tốt, được cấp chứng chỉ hành nghề. Đặc biệt, bệnh nhân không chỉ được thăm khám và điều trị thân bệnh mà còn được chia sẻ, tư vấn về tâm bệnh từ Thượng tọa trụ trì và các lương y, đây là một điểm vượt trội của phòng khám.

Các lễ hội truyền thống tổ chức tại chùa:

Lễ hội xuân và mừng thọ: Vào sáng ngày 9 tháng Giêng âm lịch hàng năm chùa Vạn Phúc khai mạc lễ hội truyền thống để cầu nguyện quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, nhân dân ấm no, nhà nhà hạnh phúc. Lễ hội là dịp để bà con nhân dân bày tỏ lòng thành kính, tôn vinh, tưởng nhớ công đức đối với chư Phật, lịch đại Tổ sư, các bậc tiền bối, các vị thánh thần đã có công xây dựng và bảo vệ làng, quê hương, đất nước. Đây là biểu hiện của đạo đức truyền thống “uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây, đền ơn đáp nghĩa” và giúp con người nhớ về nguồn cội, sống hướng thiện, tạo dựng cuộc sống an vui, hạnh phúc. Trong khuôn khổ lễ hội này, chùa cũng tổ chức lễ mừng thọ cho các cụ già từ 60, 65, 70, 75, 80, 85 tuổi trở lên của đạo tràng Phật tử.
Đại lễ Phật đản: Chùa Vạn Phúc trang nghiêm tổ chức Đại lễ Phật đản với các nghi thức truyền thống như tuyên đọc Thông điệp Phật đản của Đức Đệ tứ Pháp chủ GHPGVN, diễn văn Phật đản, niêm hương bạch Phật, tụng kinh Phật đản, và thực hiện nghi thức Tắm Phật. Buổi lễ thường kết thúc bằng chương trình phóng sinh.
Khóa an cư kiết hạ: được tổ chức trang nghiêm tại hạ trường Tổ đình Vạn Phúc, khóa tu này nhằm giúp tăng ni thúc liễm thân tâm, tịnh tu giới hạnh, trau dồi kiến thức và kinh nghiệm tu hành, duy trì mạng mạch Phật pháp.

Tài liệu tham khảo

Viện nghiên cứu Hán Nôm, Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam
Bản dịch thác bản văn bia chùa Vạn Phúc của Nguyễn Đức Hùng.
Chùa Vạn Phúc – Chùa đẹp, linh thiêng tại xã Phủ Lỗ, Trang Thông tin xã Phủ Lỗ – huyện Sóc Sơn – thành phố Hà Nội, Ngày 03/12/2023.
Tư liệu “Sơ lược lịch sử chùa Vạn Phúc” do thầy Thích Chiếu Tuệ cung cấp.