Ngô Thì Nhậm (1746 – 1803)

Thân thế

Ngô Thì Nhậm (1746 – 1803), còn được gọi là Ngô Thời Nhiệm, là một danh sĩ, nhà văn hóa, nhà chính trị và học giả lớn của Việt Nam vào giai đoạn cuối thời Hậu Lê và triều Tây Sơn.

Ông sinh ngày 25 tháng 10 năm 1746 trong một gia đình khoa bảng danh tiếng ở làng Tả Thanh Oai (nay thuộc huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội). Thân phụ của ông là Ngô Thì Sĩ (1726 – 1780), một sử gia, học giả và đại thần nổi tiếng dưới triều Lê. Được nuôi dưỡng trong môi trường gia đình giàu truyền thống học thuật, Ngô Thì Nhậm sớm bộc lộ tư chất thông minh và niềm say mê văn chương, sử học.

Ngay từ tuổi thiếu niên, ông đã đạt được nhiều thành tựu đáng chú ý. Năm mười sáu tuổi, ông biên soạn tác phẩm Nhị thập tứ sử toát yếu, thể hiện khả năng tổng hợp và nghiên cứu sử học. Năm mười chín tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; một năm sau, hoàn thành tác phẩm Tứ gia thuyết phả. Những thành tựu này không chỉ phản ánh tài năng xuất chúng mà còn đặt nền móng cho sự nghiệp chính trị, văn học và học thuật của ông về sau.

Sự nghiệp

Sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm trải dài qua hai triều đại lớn trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII là Lê – Trịnh và Tây Sơn. Ông không chỉ là một vị đại thần có tài kinh bang tế thế mà còn là nhà văn hóa, nhà ngoại giao và nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng, góp phần quan trọng vào những biến chuyển chính trị và văn hóa của đất nước trong một giai đoạn đầy biến động.

Phục vụ triều Lê – Trịnh

Sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng danh tiếng, Ngô Thì Nhậm sớm bước vào con đường khoa cử và quan trường. Năm 1768, khi mới hai mươi ba tuổi, ông đỗ đỗ khoa sĩ vọng và được bổ nhiệm giữ chức Hiến sát phó sứ Hải Dương. Đây là cột mốc đánh dấu sự khởi đầu của một sự nghiệp quan trường đầy triển vọng.

Trong thời gian công tác tại Hải Dương, ông không chỉ hoàn thành tốt nhiệm vụ hành chính mà còn dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu địa lý, lịch sử và văn hóa địa phương. Năm 1771, sau khi dự khảo thí tại Quốc Tử Giám và được xếp vào hạng ưu, ông hoàn thành tác phẩm Hải Đông chí lược – một công trình địa phương chí có giá trị, phản ánh khá toàn diện về vùng đất Hải Dương trên nhiều phương diện tự nhiên, lịch sử và văn hóa.

Đến năm 1775, Ngô Thì Nhậm đỗ Tiến sĩ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân, xếp thứ năm trong khoa thi, cùng khoa với Phan Huy Ích. Đây là học vị cao của nền khoa cử đương thời, mở ra con đường thăng tiến nhanh chóng cho ông trong bộ máy chính quyền Lê – Trịnh. Với tài năng và học vấn xuất chúng, ông được chúa Trịnh Sâm đặc biệt trọng dụng và từng nhận xét rằng: “Tài học không ở dưới người.” Sau khi đỗ đạt, ông được bổ làm Hộ khoa Cấp sự trung thuộc Bộ Hộ, phụ trách việc giám sát và tham nghị các công việc tài chính của triều đình.

Năm 1776, ông được cử làm Giám sát Ngự sử đạo Sơn Nam, sau đó thăng giữ chức Đốc đồng trấn Kinh Bắc. Hai năm sau, ngoài việc tiếp tục quản lý Kinh Bắc, ông còn kiêm nhiệm chức Đốc đồng Thái Nguyên. Cùng thời gian này, thân phụ ông là Ngô Thì Sĩ giữ chức Đốc đồng Lạng Sơn. Hình ảnh cha con cùng đảm nhiệm trọng trách nơi biên trấn, đều nổi tiếng về học vấn và văn chương, trở thành niềm tự hào của giới sĩ phu Bắc Hà.

Trong quá trình phụng sự triều Lê – Trịnh, Ngô Thì Nhậm nhiều lần dâng lên triều đình những bản điều trần bàn về phép trị nước như Giáo nghị, Pháp nghị và Chính nghị. Các bản nghị luận này thể hiện tư tưởng cải cách, đề cao việc giáo hóa nhân dân, chỉnh đốn pháp luật và củng cố nền chính trị. Tuy nhiên, do chính quyền Lê – Trịnh khi ấy đã bước vào giai đoạn suy yếu, những đề xuất của ông tuy được đánh giá cao nhưng phần lớn không có điều kiện thực thi.

Năm 1780, sau biến cố chính trị thường được gọi là vụ án Canh Tý, Ngô Thì Nhậm được thăng chức Công bộ Hữu thị lang. Tuy nhiên, những lời đồn đoán trong giới sĩ phu cho rằng ông có liên quan đến vụ án khiến ông trở thành đối tượng công kích. Để tránh những hệ lụy chính trị, ông rời kinh thành, về quê vợ tại Bách Tính (nay thuộc huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) ẩn cư một thời gian. Cũng trong năm ấy, thân phụ ông là Ngô Thì Sĩ qua đời, khiến ông vừa chịu nỗi đau mất cha, vừa phải đối diện với những điều tiếng trong dư luận.

Phò tá triều Tây Sơn

Khi Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc lần thứ nhất tháng 6 năm 1786, Ngô Thì Nhậm vẫn giữ lập trường trung thành với triều Lê nên không cộng tác với quân Tây Sơn. Chỉ đến năm 1788, khi cục diện chính trị đã thay đổi hoàn toàn, vua Lê Chiêu Thống lưu vong, chính quyền Lê – Trịnh sụp đổ và Nguyễn Huệ ban bố chiếu cầu hiền nhằm thu phục nhân tài Bắc Hà, Ngô Thì Nhậm mới quyết định ra hợp tác với chính quyền mới.

Ông là một trong những danh sĩ Bắc Hà đầu tiên đến trình diện trước triều Tây Sơn, nhận thấy tài năng và tầm nhìn của ông, Nguyễn Huệ vô cùng vui mừng, từng nói: “Thật là trời để dành ông cho ta vậy.” Ông được phong chức Tả thị lang Bộ Lại, tước Tĩnh Phái hầu, trực tiếp tham gia tổ chức bộ máy hành chính ở Bắc Hà và sau đó được thăng giữ chức Thượng thư Bộ Lại – một trong những chức vụ cao nhất của triều đình.

Không lâu sau khi nhận chức, Ngô Thì Nhậm đã tích cực vận động các cựu thần nhà Lê tham gia chính quyền mới, góp phần ổn định tình hình chính trị ở miền Bắc. Ông trở thành một trong những mưu thần quan trọng nhất của Nguyễn Huệ trong quá trình thống nhất đất nước.

Đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Thanh

Cuối năm 1788, trước sự kiện vua Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh, gần ba mươi vạn quân Thanh tiến vào Đại Việt. Trong tình thế lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà còn mỏng, Ngô Thì Nhậm đã cùng các tướng lĩnh đề xuất kế hoạch chủ động rút quân về phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn nhằm bảo toàn lực lượng, chờ đại quân của Nguyễn Huệ từ Phú Xuân ra ứng cứu.

Ông nhận định rằng việc tạm thời nhường Thăng Long cho đối phương sẽ tạo điều kiện để quân Thanh chủ quan, từ đó mở ra thời cơ phản công quyết định. Thực tế diễn biến sau đó đã chứng minh tính đúng đắn của chiến lược này khi Nguyễn Huệ tiến hành cuộc hành quân thần tốc ra Bắc và giành thắng lợi vang dội trong mùa xuân Kỷ Dậu (1789).

Sau chiến thắng, vua Quang Trung từng đánh giá cao vai trò của Ngô Thì Nhậm trước các tướng lĩnh, ghi nhận khả năng hoạch định chiến lược và ứng biến linh hoạt của ông trong thời điểm then chốt.

Nhà ngoại giao và nhà hoạch định chính sách

Năm 1790, Ngô Thì Nhậm được giao giữ chức Binh bộ Thượng thư. Tuy đảm nhiệm Bộ Binh, lĩnh vực ông phụ trách chủ yếu lại là ngoại giao với triều Thanh. Ông trở thành kiến trúc sư quan trọng của chính sách bang giao giữa Tây Sơn và nhà Thanh sau chiến thắng Kỷ Dậu.

Là một học giả uyên bác và văn nhân xuất sắc, phần lớn các văn kiện ngoại giao gửi sang triều Thanh đều do chính tay ông soạn thảo. Những thư từ bang giao ấy thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa lập trường bảo vệ chủ quyền quốc gia với nghệ thuật ngoại giao mềm dẻo, khôn khéo, góp phần bình thường hóa quan hệ giữa hai nước trong bối cảnh hết sức nhạy cảm.

Ông nhiều lần tham gia các đoàn sứ bộ sang Trung Hoa, trong đó có chuyến đi năm 1790 và giai đoạn 1792 – 1793. Trong những chuyến đi này, ngoài nhiệm vụ ngoại giao, ông còn khảo cứu các di tích lịch sử, văn hóa, ghi chép về địa lý, danh thắng và tìm hiểu những dấu tích liên quan đến lịch sử Việt Nam trên đất Trung Hoa. Những ghi chép ấy được lưu giữ trong Hoàng hoa đồ phả, trở thành nguồn tư liệu quý giá cho hậu thế.

Bên cạnh công tác đối ngoại, Ngô Thì Nhậm còn tham gia hoạch định nhiều chính sách quan trọng nhằm khôi phục đất nước sau chiến tranh. Ông cùng Trần Văn Kỷ tham mưu cho Quang Trung tổ chức lại hệ thống hành chính, cải cách thuế khóa, ổn định dân cư và phục hồi sản xuất nông nghiệp. Đặc biệt, bản Chiếu Khuyến nông do ông soạn thảo đã thể hiện rõ tư tưởng lấy nông nghiệp làm nền tảng để khôi phục quốc gia sau nhiều năm binh lửa.

Những năm cuối đời và sự nghiệp Phật học

Sau khi vua Quang Trung qua đời năm 1792, địa vị chính trị của Ngô Thì Nhậm dần suy giảm, ông rời xa chính trường và dành phần lớn thời gian nghiên cứu Phật học, đặc biệt là Thiền tông Trúc Lâm. Với pháp hiệu Hải Lượng, ông tập hợp các tăng sĩ và học giả để phục hưng tư tưởng Thiền Trúc Lâm Yên Tử, góp phần dung hòa Nho học với Phật học trong bối cảnh xã hội nhiều biến động.

Truyền thuyết lưu truyền rằng, vào cuối thời Tây Sơn, ngài đã rời bỏ chốn quan trường về chùa Vạn Phúc (Sóc Sơn, Hà Nội) ẩn tu. Chính trong thời gian này, ngài đã dành thời gian biên soạn cuốn sách Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh năm 1796. Tác phẩm không chỉ hệ thống hóa giáo lý Thiền Trúc Lâm mà còn thể hiện quan điểm nhập thế, lấy việc tu dưỡng đạo đức và phụng sự xã hội làm cốt lõi của người hành đạo. Chính vì những đóng góp đó, Ngô Thì Nhậm được nhiều học giả đời sau tôn là một trong những nhân vật có vai trò quan trọng trong tiến trình phục hưng Thiền phái Trúc Lâm cuối thế kỷ XVIII. Trong năm 1798, ngài cho đúc chuông Vạn Phúc thiền tự đến ngày 21 tháng 11 hoàn thành. Hiện quả chuông này đang được lưu giữ tại bảo tàng Vĩnh Phúc.

Chuông khắc:

“Thần, Tăng trụ trì pháp sự Sa môn tự Hải Lượng.”

(Trụ trì pháp sự: Tức ngài Sa môn Hải Lượng đứng ra chủ trì việc đúc chuông này. Sa môn Hải Lượng chính là Ngô Thì Nhậm)

Gia quyến

Thân phụ: Ngô Thì Sĩ
Anh chị em: Ngô Thì Hoàng, Ngô Thì Hương

Qua đời – thờ phụng

Năm 1802, khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước, nhiều cựu thần Tây Sơn, trong đó có Ngô Thì Nhậm, bị bắt. Năm 1803, ông cùng Phan Huy Ích, Nguyễn Thế Lịch và một số quan lại Tây Sơn bị xử phạt bằng hình thức đánh roi tại Văn Miếu Thăng Long. Theo lưu truyền, trong quá trình thi hành hình phạt, Đặng Trần Thường, người từng có mâu thuẫn với Ngô Thì Nhậm đã có hành động trả thù riêng, khiến ông bị thương rất nặng. Sau khi trở về nhà, Ngô Thì Nhậm qua đời, khép lại cuộc đời của một danh thần, học giả và nhà tư tưởng lớn, người đã để lại dấu ấn sâu đậm trên cả lĩnh vực chính trị, ngoại giao, văn học và Phật học trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Sau đó trên văn bia tiến sĩ niên đại Cảnh Hưng thứ 36 tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, tên ông cũng bị ra lệnh cho đục đi.

Hiện nay, Ngô Thì Nhậm được thờ ở Nhà thờ Ngô Thì Nhậm (trước đây còn gọi là đền Sùng Đức), làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Theo bia Sùng Đức từ ký niên đại Cảnh Thịnh thứ hai (năm 1794) thì đều do thân phụ của Ngô Thì Nhậm là Văn Dụ vương (tức Ngọ Phong công Ngô Thời Sĩ) xây năm Bính Tuất đời Cảnh Hưng (1766), sau khi ông thi đậu Hoàng giáp. Trong nhà thờ còn lưu giữ được chân dung Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Sĩ và một số đồ dùng của Ngô Thì Nhậm.

Nhận định – đánh giá

Ngô Thì Nhậm là một trong những trí thức tiêu biểu của Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, hội tụ đầy đủ phẩm chất của một nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà văn hóa và nhà tư tưởng lớn. Cuộc đời ông gắn liền với những biến động dữ dội của lịch sử dân tộc, từ thời kỳ suy tàn của chính quyền Lê – Trịnh đến sự hình thành và phát triển của triều Tây Sơn. Trong bối cảnh ấy, Ngô Thì Nhậm đã lựa chọn con đường nhập thế, lấy lợi ích của quốc gia và sự ổn định của xã hội làm mục tiêu cao nhất, thể hiện tư tưởng hành động vượt lên trên những ràng buộc của lòng trung quân truyền thống.

Trên phương diện chính trị, ông là một nhà cải cách có tầm nhìn xa, ngay từ khi còn phụng sự triều Lê – Trịnh, Ngô Thì Nhậm đã nhiều lần dâng các bản điều trần như Giáo nghị, Pháp nghị và Chính nghị, đề xuất những biện pháp chấn chỉnh nền chính trị, giáo dục và pháp luật. Mặc dù các kiến nghị ấy không được thực thi do sự suy yếu của bộ máy cầm quyền, chúng vẫn phản ánh tư duy quản trị tiến bộ và khát vọng canh tân đất nước của một trí thức lớn.

Dưới triều Tây Sơn, tài năng của Ngô Thì Nhậm được phát huy toàn diện. Ông không chỉ tham gia hoạch định chiến lược trong cuộc kháng chiến chống quân Thanh mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức bộ máy hành chính và xây dựng chính sách ngoại giao với triều Thanh sau chiến thắng Kỷ Dậu (1789). Những văn kiện bang giao do ông soạn thảo được đánh giá cao bởi sự kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc bảo vệ chủ quyền quốc gia và nghệ thuật ngoại giao mềm dẻo, góp phần duy trì môi trường hòa bình để triều Tây Sơn ổn định và phát triển đất nước.

Không chỉ là một chính khách, Ngô Thì Nhậm còn là một học giả uyên bác và một trong những gương mặt tiêu biểu của lịch sử tư tưởng Việt Nam. Các trước tác của ông trải rộng trên nhiều lĩnh vực như sử học, triết học, văn học và Phật học, thể hiện vốn tri thức sâu rộng cùng khả năng dung hợp các hệ tư tưởng lớn của phương Đông. Đặc biệt, trong những năm cuối đời, ông chuyển hướng nghiên cứu Phật giáo, góp phần phục hưng Thiền phái Trúc Lâm thông qua tác phẩm Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh. Với tư tưởng kết hợp tinh thần nhập thế của Nho giáo với triết lý giải thoát của Phật giáo, Ngô Thì Nhậm đã để lại dấu ấn quan trọng trong tiến trình phát triển của Phật giáo Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Tuy nhiên, con đường chính trị của Ngô Thì Nhậm cũng là chủ đề của nhiều tranh luận. Việc ông chuyển từ phục vụ triều Lê – Trịnh sang triều Tây Sơn từng khiến một bộ phận sử gia phong kiến phê phán dưới góc nhìn trung quân. Song, từ quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu hiện đại, lựa chọn ấy cần được đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, khi trật tự cũ đã hoàn toàn sụp đổ và yêu cầu thống nhất, ổn định đất nước trở thành nhiệm vụ cấp thiết.

Đánh giá tổng thể, Ngô Thì Nhậm là một trong những nhân vật kiệt xuất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII. Di sản mà ông để lại vô cùng phong phú bao gồm: chính trị, quân sự, ngoại giao, những giá trị học thuật và tư tưởng có ảnh hưởng lâu dài đối với văn hóa và Phật giáo Việt Nam. Hình ảnh Ngô Thì Nhậm vì thế luôn được ghi nhận như một trí thức nhập thế tiêu biểu, người đã cống hiến trọn đời cho sự hưng thịnh của đất nước và sự phát triển của nền học thuật dân tộc.

Tài liệu tham khảo

Chuông Vạn Phúc thiền tự
Ngô Thì Nhậm – HOÀNG THÀNH THĂNG LONG – Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội
Minh Vượng, Danh nhân Ngô Thì Nhậm (1746- 1803), Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Life and Background

Ngô Thì Nhậm (1746-1803), also known as Ngô Thời Nhiệm, was a renowned scholar, cultural figure, politician, and major intellectual of Vietnam in the late Later Lê period and the Tây Sơn dynasty.

He was born on October 25, 1746, into a distinguished scholarly family in Tả Thanh Oai village, now part of Thanh Trì District, Hanoi. His father was Ngô Thì Sĩ (1726-1780), a famous historian, scholar, and high-ranking official under the Lê dynasty. Raised in a family environment rich in academic tradition, Ngô Thì Nhậm soon revealed his intelligence and passion for literature and history.

From his teenage years, he achieved many notable accomplishments. At the age of sixteen, he compiled Nhị thập tứ sử toát yếu (A Summary of the Twenty-Four Histories), showing his ability in historical synthesis and research. At nineteen, he ranked first in the Hương examination; one year later, he completed Tứ gia thuyết phả. These achievements not only reflected his outstanding talent but also laid the foundation for his later political, literary, and scholarly career.

Career

Ngô Thì Nhậm’s career spanned two major regimes in late eighteenth-century Vietnamese history: the Lê-Trịnh and the Tây Sơn. He was not only a capable statesman skilled in governing the country, but also a cultural figure, diplomat, and influential thinker who made important contributions to the political and cultural transformations of the nation during a turbulent period.

Serving the Lê-Trịnh Court

Born into a distinguished scholarly family, Ngô Thì Nhậm entered the path of examinations and officialdom early. In 1768, at only twenty-three years old, he ranked first in the Hương examination and was appointed Deputy Surveillance Commissioner of Hải Dương. This marked the beginning of a promising official career.

During his service in Hải Dương, he not only fulfilled his administrative duties well but also devoted much effort to studying the geography, history, and culture of the locality. In 1771, after taking an examination at the Quốc Tử Giám and being ranked among the excellent candidates, he completed Hải Đông chí lược, a valuable local gazetteer that gave a fairly comprehensive account of Hải Dương in terms of its natural features, history, and culture.

In 1775, Ngô Thì Nhậm passed the doctoral examination as a third-rank Đồng tiến sĩ xuất thân, ranking fifth in the examination cohort, the same cohort as Phan Huy Ích. This was the highest degree in the examination system of the time, opening a rapid path of advancement for him within the Lê-Trịnh administration. Because of his outstanding talent and learning, Lord Trịnh Sâm especially valued him and once remarked: “His talent and learning are not beneath anyone’s.” After passing the examination, he was appointed Cấp sự trung of the Ministry of Revenue, responsible for supervising and deliberating on the court’s financial affairs.

In 1776, he was appointed Supervising Censor of Sơn Nam circuit, then promoted to the position of Đốc đồng of Kinh Bắc. Two years later, while continuing to administer Kinh Bắc, he concurrently held the position of Đốc đồng of Thái Nguyên. At the same time, his father Ngô Thì Sĩ held the position of Đốc đồng of Lạng Sơn. The image of father and son both bearing important responsibilities in frontier regions, and both renowned for learning and literature, became a source of pride among the scholar-officials of Bắc Hà.

During his service to the Lê-Trịnh court, Ngô Thì Nhậm repeatedly submitted memorials to the court discussing methods of governance, such as Giáo nghị, Pháp nghị, and Chính nghị. These essays expressed reformist ideas, emphasizing the moral education of the people, the rectification of law, and the strengthening of political order. However, since the Lê-Trịnh government had already entered a period of decline, his proposals, though highly regarded, were largely unable to be implemented.

In 1780, after the political incident commonly known as the Canh Tý case, Ngô Thì Nhậm was promoted to Right Vice Minister of the Ministry of Works. However, rumors among scholar-official circles claiming that he was involved in the case made him a target of attack. To avoid political consequences, he left the capital and withdrew for a time to his wife’s native village, Bách Tính, now in Nam Trực District, Nam Định Province. In that same year, his father Ngô Thì Sĩ passed away, leaving him to endure both the grief of losing his father and the pressure of public criticism.

Assisting the Tây Sơn Dynasty

When Nguyễn Huệ marched north for the first time, Ngô Thì Nhậm still maintained his loyalty to the Lê dynasty and did not cooperate with the Tây Sơn forces. It was only in 1788, when the political situation had completely changed, King Lê Chiêu Thống had gone into exile, the Lê-Trịnh government had collapsed, and Nguyễn Huệ issued an edict seeking talented men in order to win over the elites of Bắc Hà, that Ngô Thì Nhậm decided to cooperate with the new government.

He was one of the first Bắc Hà scholars to present himself before the Tây Sơn court. Recognizing his talent and vision, Nguyễn Huệ was extremely pleased and once said: “Truly, Heaven has reserved you for me.” He was appointed Left Vice Minister of the Ministry of Personnel, granted the title Marquis of Tĩnh Phái, and directly took part in organizing the administrative apparatus in Bắc Hà. He was later promoted to Minister of Personnel, one of the highest offices in the court.

Not long after taking office, Ngô Thì Nhậm actively persuaded former Lê officials to join the new government, helping stabilize the political situation in the North. He became one of Nguyễn Huệ’s most important advisers in the process of national unification.

Contributions in the Resistance against the Qing Army

At the end of 1788, after King Lê Chiêu Thống sought aid from the Qing dynasty, nearly 300,000 Qing troops entered Đại Việt. In a situation where Tây Sơn forces in Bắc Hà were still thin, Ngô Thì Nhậm and the generals proposed a plan to actively withdraw to the Tam Điệp-Biện Sơn defensive line in order to preserve their forces and wait for Nguyễn Huệ’s main army to come from Phú Xuân.

He judged that temporarily yielding Thăng Long to the enemy would cause the Qing army to become overconfident, thereby creating the opportunity for a decisive counterattack. Subsequent events proved the correctness of this strategy, when Nguyễn Huệ carried out a lightning march to the North and won a resounding victory in the spring of Kỷ Dậu, 1789.

After the victory, King Quang Trung highly praised Ngô Thì Nhậm’s role before the generals, acknowledging his ability in strategic planning and flexible response at a critical moment.

Diplomat and Policy Planner

In 1790, Ngô Thì Nhậm was appointed Minister of War. Although he held charge of the Ministry of War, the field he mainly handled was diplomacy with the Qing court. He became an important architect of diplomatic policy between the Tây Sơn and the Qing after the Kỷ Dậu victory.

As a learned scholar and outstanding man of letters, most of the diplomatic documents sent to the Qing court were drafted by him personally. These diplomatic letters showed a harmonious combination of a firm stance in defending national sovereignty and a flexible, skillful art of diplomacy, helping normalize relations between the two countries in a highly sensitive context.

He participated several times in diplomatic missions to China, including the mission of 1790 and the period of 1792-1793. During these journeys, besides diplomatic duties, he also studied historical and cultural relics, recorded geography and scenic sites, and investigated traces related to Vietnamese history on Chinese soil. These notes were preserved in Hoàng hoa đồ phả, becoming a valuable source of material for later generations.

In addition to foreign affairs, Ngô Thì Nhậm also took part in planning many important policies aimed at restoring the country after war. Together with Trần Văn Kỷ, he advised Quang Trung on reorganizing the administrative system, reforming taxation, stabilizing the population, and reviving agricultural production. In particular, the Edict Encouraging Agriculture, drafted by him, clearly expressed the idea of taking agriculture as the foundation for restoring the nation after many years of warfare.

Final Years and Buddhist Studies

After King Quang Trung died in 1792, Ngô Thì Nhậm’s political position gradually declined. He withdrew from politics and devoted most of his time to Buddhist studies, especially the Trúc Lâm Zen school. Under the Dharma name Hải Lượng, he gathered monks and scholars to revive the thought of Trúc Lâm Yên Tử Zen, contributing to the harmonization of Confucian learning and Buddhist studies in a society full of upheaval.

Tradition holds that, toward the end of the Tây Sơn period, he left official life and went to Vạn Phúc Pagoda in Sóc Sơn, Hanoi, to live in seclusion and practice. It was during this time that he compiled Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh in 1796. The work not only systematized the teachings of Trúc Lâm Zen but also expressed an engaged viewpoint, taking moral cultivation and service to society as the core of the practitioner’s path. Because of these contributions, Ngô Thì Nhậm has been honored by many later scholars as one of the important figures in the revival of the Trúc Lâm Zen school in the late eighteenth century. In 1798, he had the bell of Vạn Phúc Zen Monastery cast, and it was completed on November 21. This bell is now kept at the Vĩnh Phúc Museum.

The bell is inscribed:

“Your servant, the monk presiding over Dharma affairs, the Śramaṇa named Hải Lượng.”

“Presiding over Dharma affairs” means that the Śramaṇa Hải Lượng himself presided over the casting of this bell. Śramaṇa Hải Lượng was Ngô Thì Nhậm.

Family

Father: Ngô Thì Sĩ
Siblings: Ngô Thì Hoàng, Ngô Thì Hương

Death and Worship

In 1802, when the Nguyễn dynasty unified the country, many former Tây Sơn officials, including Ngô Thì Nhậm, were arrested. In 1803, he, together with Phan Huy Ích, Nguyễn Thế Lịch, and several Tây Sơn officials, was punished by flogging at the Văn Miếu of Thăng Long. According to tradition, during the execution of the punishment, Đặng Trần Thường, who had previously had a conflict with Ngô Thì Nhậm, took personal revenge, causing him very severe injuries. After returning home, Ngô Thì Nhậm passed away, ending the life of a great statesman, scholar, and thinker who left a deep mark on politics, diplomacy, literature, and Buddhist studies in late eighteenth-century Vietnamese history. Afterward, on the doctoral stele dated to the 36th year of Cảnh Hưng at the Văn Miếu-Quốc Tử Giám, his name was chiseled away.

Today, Ngô Thì Nhậm is worshiped at the Ngô Thì Nhậm ancestral hall, formerly also called Sùng Đức Temple, in Tả Thanh Oai village, Thanh Trì District, Hanoi. According to the stele Sùng Đức từ ký, dated to the second year of Cảnh Thịnh, 1794, it was built by Ngô Thì Nhậm’s father, Văn Dụ Vương, that is, Ngọ Phong Công Ngô Thời Sĩ, in the Bính Tuất year of the Cảnh Hưng reign, 1766, after he passed the Hoàng giáp degree. The ancestral hall still preserves portraits of Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Sĩ, and several personal objects of Ngô Thì Nhậm.

Assessment and Evaluation

Ngô Thì Nhậm was one of the representative intellectuals of late eighteenth-century Vietnam, fully embodying the qualities of a major politician, diplomat, cultural figure, and thinker. His life was closely tied to the fierce upheavals of national history, from the decline of the Lê-Trịnh government to the formation and development of the Tây Sơn dynasty. In that context, Ngô Thì Nhậm chose the path of engagement, taking the interests of the nation and the stability of society as the highest goals, showing a mode of action that rose above the constraints of traditional loyalty to a monarch.

Politically, he was a reformer with far-reaching vision. Even while serving the Lê-Trịnh court, Ngô Thì Nhậm repeatedly submitted memorials such as Giáo nghị, Pháp nghị, and Chính nghị, proposing measures to rectify politics, education, and law. Although these recommendations were not implemented because of the weakness of the ruling apparatus, they still reflected the progressive administrative thinking and desire to renew the country of a major intellectual.

Under the Tây Sơn dynasty, Ngô Thì Nhậm’s talents were fully brought into play. He not only participated in strategic planning during the resistance against the Qing army, but also played an important role in organizing the administrative apparatus and building diplomatic policy toward the Qing court after the Kỷ Dậu victory of 1789. The diplomatic documents he drafted were highly valued for their harmonious combination of the principle of defending national sovereignty and the flexible art of diplomacy, helping maintain a peaceful environment so that the Tây Sơn dynasty could stabilize and develop the country.

Ngô Thì Nhậm was not only a statesman but also a learned scholar and one of the representative figures in the history of Vietnamese thought. His writings covered many fields, including history, philosophy, literature, and Buddhist studies, showing his broad knowledge and ability to synthesize the major systems of thought of the East. In particular, during his final years, he turned to Buddhist studies and contributed to the revival of the Trúc Lâm Zen school through Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh. With his thought combining the engaged spirit of Confucianism and the liberating philosophy of Buddhism, Ngô Thì Nhậm left an important mark on the development of Vietnamese Buddhism in the late eighteenth century.

However, Ngô Thì Nhậm’s political path has also been the subject of much debate. His move from serving the Lê-Trịnh court to serving the Tây Sơn dynasty caused some feudal historians to criticize him from the perspective of loyalty to the monarch. Yet from the viewpoint of many modern researchers, that choice should be placed in its specific historical context, when the old order had completely collapsed and the need to unify and stabilize the country had become an urgent task.

Overall, Ngô Thì Nhậm was one of the outstanding figures of eighteenth-century Vietnamese history. The legacy he left behind is extremely rich, including politics, military affairs, diplomacy, and scholarly and intellectual values that have had a lasting influence on Vietnamese culture and Buddhism. The image of Ngô Thì Nhậm is therefore always remembered as that of a representative engaged intellectual, one who devoted his entire life to the prosperity of the country and the development of national scholarship.

References

Chuông Vạn Phúc thiền tự
Ngô Thì Nhậm – HOÀNG THÀNH THĂNG LONG – Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội
Minh Vượng, Danh nhân Ngô Thì Nhậm (1746- 1803), Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Tiếng Pháp (Français)

Vie et origine

Ngô Thì Nhậm (1746-1803), également appelé Ngô Thời Nhiệm, fut un lettré éminent, un homme de culture, un homme politique et un grand érudit du Vietnam à la fin de la dynastie des Lê postérieurs et sous la dynastie Tây Sơn.

Il naquit le 25 octobre 1746 dans une famille lettrée renommée du village de Tả Thanh Oai, aujourd’hui rattaché au district de Thanh Trì, ville de Hanoï. Son père était Ngô Thì Sĩ (1726-1780), historien, érudit et haut dignitaire célèbre sous la dynastie Lê. Élevé dans un milieu familial riche de traditions savantes, Ngô Thì Nhậm manifesta très tôt une intelligence remarquable et une passion pour la littérature et l’histoire.

Dès son adolescence, il obtint de nombreux résultats notables. À seize ans, il compila l’ouvrage Nhị thập tứ sử toát yếu, montrant sa capacité de synthèse et de recherche historique. À dix-neuf ans, il arriva premier au concours provincial ; un an plus tard, il acheva l’ouvrage Tứ gia thuyết phả. Ces réalisations reflétaient non seulement son talent exceptionnel, mais posaient aussi les fondements de sa future carrière politique, littéraire et savante.

Carrière

La carrière de Ngô Thì Nhậm s’étendit sur deux grands régimes de l’histoire du Vietnam à la fin du XVIIIe siècle : les Lê-Trịnh et les Tây Sơn. Il ne fut pas seulement un haut dignitaire doué pour gouverner et secourir le monde, mais aussi un homme de culture, un diplomate et un penseur d’une profonde influence, contribuant de manière importante aux transformations politiques et culturelles du pays dans une période pleine de bouleversements.

Au service de la cour Lê-Trịnh

Né et grandi dans une famille lettrée renommée, Ngô Thì Nhậm entra tôt dans la voie des concours mandarinaux et de la carrière officielle. En 1768, à seulement vingt-trois ans, il arriva premier au concours provincial, obtenant le titre de Giải nguyên, et fut nommé vice-censeur judiciaire de Hải Dương. Ce fut le jalon marquant le début d’une carrière mandarinale prometteuse.

Durant son service à Hải Dương, il accomplit non seulement avec soin ses fonctions administratives, mais consacra aussi beaucoup d’énergie à l’étude de la géographie, de l’histoire et de la culture locales. En 1771, après avoir participé à un examen au Quốc Tử Giám et avoir été classé parmi les meilleurs, il acheva l’ouvrage Hải Đông chí lược, une monographie locale de grande valeur, reflétant de manière assez complète la région de Hải Dương sous plusieurs aspects : nature, histoire et culture.

En 1775, Ngô Thì Nhậm reçut le grade de docteur du troisième rang, catégorie đồng tiến sĩ xuất thân, classé cinquième de la session d’examen, dans la même promotion que Phan Huy Ích. C’était le plus haut titre du système des concours de l’époque, ouvrant pour lui une voie de promotion rapide dans l’appareil gouvernemental Lê-Trịnh. Grâce à son talent et à son savoir exceptionnels, il fut particulièrement apprécié par le seigneur Trịnh Sâm, qui aurait dit de lui : « Son talent et son savoir ne sont inférieurs à ceux de personne. » Après sa réussite, il fut nommé Hộ khoa Cấp sự trung au ministère des Finances, chargé de surveiller et de conseiller les affaires financières de la cour.

En 1776, il fut nommé censeur impérial chargé du circuit de Sơn Nam, puis promu au poste de Đốc đồng de la garnison de Kinh Bắc. Deux ans plus tard, tout en continuant d’administrer Kinh Bắc, il cumula la fonction de Đốc đồng de Thái Nguyên. À la même époque, son père Ngô Thì Sĩ occupait la fonction de Đốc đồng de Lạng Sơn. L’image du père et du fils assumant tous deux de hautes responsabilités dans les zones frontalières, tous deux célèbres pour leur savoir et leurs lettres, devint une fierté pour les lettrés du Bắc Hà.

Dans le processus de service auprès de la cour Lê-Trịnh, Ngô Thì Nhậm présenta à plusieurs reprises des mémoires discutant de l’art de gouverner, tels que Giáo nghị, Pháp nghị et Chính nghị. Ces textes exprimaient une pensée réformatrice, mettant l’accent sur l’éducation du peuple, la rectification des lois et la consolidation du pouvoir politique. Cependant, comme le gouvernement Lê-Trịnh était alors entré dans une phase de déclin, ses propositions, bien qu’appréciées, ne purent pour la plupart être mises en pratique.

En 1780, après l’événement politique souvent appelé l’affaire de Canh Tý, Ngô Thì Nhậm fut promu vice-ministre de droite du ministère des Travaux publics. Cependant, des rumeurs parmi les lettrés l’accusant d’être lié à cette affaire firent de lui une cible d’attaques. Afin d’éviter les conséquences politiques, il quitta la capitale et se retira quelque temps dans le village natal de son épouse, à Bách Tính, aujourd’hui rattaché au district de Nam Trực, province de Nam Định. La même année, son père Ngô Thì Sĩ mourut, le laissant à la fois dans la douleur de la perte paternelle et face aux critiques de l’opinion.

Au service de la cour Tây Sơn

Lorsque Nguyễn Huệ mena sa première expédition vers le Nord, Ngô Thì Nhậm conserva sa position de fidélité à la dynastie Lê et ne collabora pas avec les Tây Sơn. Ce n’est qu’en 1788, lorsque la situation politique eut complètement changé, que le roi Lê Chiêu Thống fut en exil, que le pouvoir Lê-Trịnh s’effondra et que Nguyễn Huệ publia un appel aux hommes de talent afin de rallier les lettrés du Bắc Hà, que Ngô Thì Nhậm décida de coopérer avec le nouveau pouvoir.

Il fut l’un des premiers lettrés du Bắc Hà à se présenter à la cour Tây Sơn. Reconnaissant son talent et sa vision, Nguyễn Huệ en fut extrêmement heureux et aurait déclaré : « C’est vraiment le Ciel qui vous a gardé pour moi. » Il fut nommé vice-ministre de gauche du ministère des Mandarins, reçut le titre de marquis de Tĩnh Phái, participa directement à l’organisation de l’appareil administratif au Bắc Hà, puis fut promu ministre du ministère des Mandarins, l’une des plus hautes fonctions de la cour.

Peu après sa prise de fonction, Ngô Thì Nhậm encouragea activement les anciens dignitaires des Lê à participer au nouveau gouvernement, contribuant à stabiliser la situation politique dans le Nord. Il devint l’un des conseillers stratégiques les plus importants de Nguyễn Huệ dans le processus d’unification du pays.

Contribution à la résistance contre l’armée Qing

À la fin de l’année 1788, après que le roi Lê Chiêu Thống eut demandé secours à la dynastie Qing, près de trois cent mille soldats Qing entrèrent dans le Đại Việt. Dans une situation où les forces Tây Sơn au Bắc Hà étaient encore peu nombreuses, Ngô Thì Nhậm proposa avec les généraux un plan de retrait volontaire vers la ligne défensive Tam Điệp-Biện Sơn, afin de préserver les forces et d’attendre que la grande armée de Nguyễn Huệ, venue de Phú Xuân, arrive en renfort.

Il estimait que céder temporairement Thăng Long à l’adversaire rendrait l’armée Qing présomptueuse, ouvrant ainsi une occasion décisive de contre-attaque. Le déroulement des événements confirma ensuite la justesse de cette stratégie, lorsque Nguyễn Huệ mena une marche fulgurante vers le Nord et remporta une victoire retentissante au printemps de l’année Kỷ Dậu, 1789.

Après la victoire, le roi Quang Trung salua le rôle de Ngô Thì Nhậm devant les généraux, reconnaissant sa capacité à élaborer une stratégie et à s’adapter avec souplesse au moment décisif.

Diplomate et architecte politique

En 1790, Ngô Thì Nhậm fut chargé de la fonction de ministre de la Guerre. Bien qu’il occupât le ministère de la Guerre, le domaine dont il s’occupait principalement était en réalité la diplomatie avec la cour Qing. Il devint un architecte important de la politique de relations entre les Tây Sơn et les Qing après la victoire de Kỷ Dậu.

Érudit profond et lettré remarquable, il rédigea lui-même la plupart des documents diplomatiques envoyés à la cour Qing. Ces correspondances diplomatiques manifestaient une combinaison harmonieuse entre la position de défense de la souveraineté nationale et un art diplomatique souple et habile, contribuant à normaliser les relations entre les deux pays dans un contexte extrêmement sensible.

Il participa à plusieurs reprises aux ambassades envoyées en Chine, notamment lors du voyage de 1790 et durant la période 1792-1793. Au cours de ces voyages, outre sa mission diplomatique, il étudia aussi des vestiges historiques et culturels, prit des notes sur la géographie, les sites célèbres et les traces liées à l’histoire du Vietnam sur le territoire chinois. Ces notes furent conservées dans Hoàng hoa đồ phả, devenant une source précieuse pour la postérité.

À côté des affaires extérieures, Ngô Thì Nhậm participa aussi à l’élaboration de nombreuses politiques importantes visant à restaurer le pays après la guerre. Avec Trần Văn Kỷ, il conseilla Quang Trung dans la réorganisation du système administratif, la réforme fiscale, la stabilisation de la population et la reprise de la production agricole. En particulier, l’édit Chiếu Khuyến nông, qu’il rédigea, exprima clairement l’idée de prendre l’agriculture comme fondement pour restaurer le pays après de longues années de guerre.

Dernières années et carrière bouddhique

Après la mort du roi Quang Trung en 1792, la position politique de Ngô Thì Nhậm déclina peu à peu. Il s’éloigna de la scène politique et consacra la majeure partie de son temps à l’étude du bouddhisme, en particulier du zen Trúc Lâm. Sous le nom religieux de Hải Lượng, il réunit des moines et des érudits afin de restaurer la pensée du zen Trúc Lâm Yên Tử, contribuant à harmoniser le confucianisme et le bouddhisme dans un contexte social troublé.

Selon la tradition, à la fin de la période Tây Sơn, il aurait quitté le monde officiel pour se retirer au temple Vạn Phúc, à Sóc Sơn, Hanoï. C’est durant cette période qu’il consacra du temps à la rédaction de l’ouvrage Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh en 1796. Cette œuvre ne systématisait pas seulement la doctrine du zen Trúc Lâm, mais exprimait aussi une conception engagée dans le monde, prenant la culture morale et le service de la société comme noyau de la pratique religieuse. Grâce à ces contributions, Ngô Thì Nhậm fut honoré par de nombreux chercheurs ultérieurs comme l’une des figures importantes du processus de restauration de l’école zen Trúc Lâm à la fin du XVIIIe siècle. En 1798, il fit fondre la cloche du temple bouddhique Vạn Phúc, achevée le 21 novembre. Cette cloche est actuellement conservée au musée de Vĩnh Phúc.

Inscription gravée sur la cloche :

« Moi, moine responsable des affaires religieuses, śramaṇa au nom religieux Hải Lượng. »

« Responsable des affaires religieuses » signifie que le śramaṇa Hải Lượng présida lui-même la fonte de cette cloche. Le śramaṇa Hải Lượng est précisément Ngô Thì Nhậm.

Famille

Père : Ngô Thì Sĩ
Frères et sœurs : Ngô Thì Hoàng, Ngô Thì Hương

Mort et culte

En 1802, lorsque la dynastie Nguyễn unifia le pays, de nombreux anciens dignitaires Tây Sơn, dont Ngô Thì Nhậm, furent arrêtés. En 1803, lui, Phan Huy Ích, Nguyễn Thế Lịch et certains mandarins Tây Sơn furent punis par bastonnade au Văn Miếu de Thăng Long. Selon la tradition, pendant l’exécution de la peine, Đặng Trần Thường, qui avait eu auparavant un différend avec Ngô Thì Nhậm, se livra à une vengeance personnelle, ce qui le blessa très grièvement. Après son retour chez lui, Ngô Thì Nhậm mourut, mettant fin à la vie d’un grand dignitaire, érudit et penseur, qui laissa une empreinte profonde dans les domaines politique, diplomatique, littéraire et bouddhique de l’histoire vietnamienne de la fin du XVIIIe siècle. Par la suite, sur la stèle des docteurs datée de la 36e année de Cảnh Hưng au Văn Miếu-Quốc Tử Giám, son nom fut effacé au burin.

Aujourd’hui, Ngô Thì Nhậm est honoré au sanctuaire Ngô Thì Nhậm, autrefois appelé temple Sùng Đức, dans le village de Tả Thanh Oai, district de Thanh Trì, Hanoï. Selon la stèle Sùng Đức từ ký, datée de la deuxième année de Cảnh Thịnh, soit 1794, l’ensemble fut construit par le père de Ngô Thì Nhậm, Văn Dụ vương, c’est-à-dire Ngọ Phong công Ngô Thời Sĩ, en l’année Bính Tuất du règne de Cảnh Hưng, 1766, après sa réussite au titre de Hoàng giáp. Le sanctuaire conserve encore les portraits de Ngô Thì Nhậm, de Ngô Thì Sĩ ainsi que certains objets ayant appartenu à Ngô Thì Nhậm.

Appréciations et évaluations

Ngô Thì Nhậm fut l’un des intellectuels représentatifs du Vietnam à la fin du XVIIIe siècle, réunissant pleinement les qualités d’un grand homme politique, diplomate, homme de culture et penseur. Sa vie fut liée aux violents bouleversements de l’histoire nationale, depuis la période de déclin du pouvoir Lê-Trịnh jusqu’à la formation et au développement de la dynastie Tây Sơn. Dans ce contexte, Ngô Thì Nhậm choisit la voie de l’engagement dans le monde, prenant l’intérêt du pays et la stabilité de la société comme objectif suprême, exprimant ainsi une pensée d’action dépassant les contraintes de la loyauté traditionnelle envers le souverain.

Sur le plan politique, il fut un réformateur doté d’une vision à long terme. Dès l’époque où il servait encore la cour Lê-Trịnh, Ngô Thì Nhậm présenta à plusieurs reprises des mémoires tels que Giáo nghị, Pháp nghị et Chính nghị, proposant des mesures pour réformer la politique, l’éducation et la loi. Bien que ces recommandations n’aient pas été mises en œuvre en raison de l’affaiblissement de l’appareil dirigeant, elles reflètent néanmoins une pensée administrative progressiste et l’aspiration d’un grand intellectuel à renouveler le pays.

Sous la dynastie Tây Sơn, le talent de Ngô Thì Nhậm se déploya pleinement. Il participa non seulement à l’élaboration de la stratégie dans la résistance contre l’armée Qing, mais joua aussi un rôle important dans l’organisation de l’appareil administratif et dans la construction de la politique diplomatique avec la cour Qing après la victoire de Kỷ Dậu, en 1789. Les documents diplomatiques qu’il rédigea furent hautement appréciés pour leur combinaison harmonieuse entre le principe de défense de la souveraineté nationale et l’art d’une diplomatie souple, contribuant à maintenir un environnement pacifique afin que la dynastie Tây Sơn puisse stabiliser et développer le pays.

Ngô Thì Nhậm ne fut pas seulement un homme politique ; il fut aussi un érudit profond et l’une des figures représentatives de l’histoire de la pensée vietnamienne. Ses écrits couvrent de nombreux domaines tels que l’histoire, la philosophie, la littérature et le bouddhisme, manifestant un vaste savoir et une capacité à harmoniser les grands systèmes de pensée de l’Orient. En particulier, dans les dernières années de sa vie, il orienta ses recherches vers le bouddhisme et contribua à restaurer l’école zen Trúc Lâm à travers l’ouvrage Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh. Par sa pensée combinant l’esprit d’engagement dans le monde du confucianisme et la philosophie de libération du bouddhisme, Ngô Thì Nhậm laissa une empreinte importante dans le processus de développement du bouddhisme vietnamien à la fin du XVIIIe siècle.

Cependant, le parcours politique de Ngô Thì Nhậm fit également l’objet de nombreux débats. Le fait qu’il passa du service de la cour Lê-Trịnh à celui de la cour Tây Sơn fut autrefois critiqué par une partie des historiens féodaux sous l’angle de la fidélité au souverain. Mais, du point de vue de nombreux chercheurs modernes, ce choix doit être replacé dans son contexte historique concret, lorsque l’ancien ordre s’était complètement effondré et que l’exigence d’unifier et de stabiliser le pays était devenue une tâche urgente.

Dans l’ensemble, Ngô Thì Nhậm fut l’une des figures éminentes de l’histoire du Vietnam au XVIIIe siècle. L’héritage qu’il laissa est extrêmement riche, comprenant la politique, le domaine militaire, la diplomatie, ainsi que des valeurs savantes et intellectuelles ayant exercé une influence durable sur la culture et le bouddhisme vietnamiens. L’image de Ngô Thì Nhậm est ainsi toujours reconnue comme celle d’un intellectuel engagé exemplaire, qui consacra toute sa vie à la prospérité du pays et au développement du savoir national.

Documents de référence

Chuông Vạn Phúc thiền tự
Ngô Thì Nhậm – HOÀNG THÀNH THĂNG LONG – Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội
Minh Vượng, Danh nhân Ngô Thì Nhậm (1746- 1803), Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Tiếng Trung (中文)

身世

吴时任（1746—1803），又作吴时任、吴时念，是越南后黎末期及西山朝时期著名的名士、文化家、政治家和大学者。

他于1746年10月25日出生在左青威村，即今河内市青池县，一个声名显赫的科榜世家。其父为吴时仕（1726—1780），是黎朝著名的史学家、学者和大臣。吴时任自幼成长于富有学术传统的家庭环境中，很早便显露出聪慧的资质，以及对文学、史学的浓厚兴趣。

少年时期，他便取得了许多值得注意的成就。十六岁时，他编撰《二十四史撮要》，显示出综合资料和研究史学的能力。十九岁时，他在乡试中考取第一名；一年后，又完成《四家说谱》。这些成就不仅反映了他出众的才华，也为其日后的政治、文学和学术事业奠定了基础。

事业

吴时任的一生事业横跨越南十八世纪末两大重要历史时期，即黎—郑政权与西山朝。他不仅是一位具有经邦济世之才的大臣，同时也是影响深远的文化家、外交家和思想家，在国家剧烈变动的时代中，对政治与文化的发展作出了重要贡献。

服务黎—郑朝廷

吴时任出身于著名科榜世家，很早便走上科举与仕宦之路。1768年，年仅二十三岁的他在乡试中考取第一名，即解元，并被任命为海阳宪察副使。这是他充满前途的仕途开端。

在海阳任职期间，他不仅出色完成行政职责，还倾注大量心力研究当地的地理、历史与文化。1771年，他在国子监参加考核并被列为优等后，完成《海东志略》一书。这是一部颇具价值的地方志著作，较为全面地反映了海阳地区在自然、历史、文化等多方面的面貌。

1775年，吴时任考中三甲同进士出身，在该科中名列第五，与潘辉益同科。这是当时科举制度中的最高学位，也为他在黎—郑政权中的快速晋升打开了道路。凭借出众的才能和学问，他受到郑森特别器重，郑森曾评价他说：“才学不在人下。”中第之后，他被任命为户部户科给事中，负责监察并参议朝廷财政事务。

1776年，他被任为山南道监察御史，随后升任京北镇督同。两年后，除继续管理京北外，他又兼任太原督同。与此同时，其父吴时仕任谅山督同。父子二人同在边镇承担重任，并皆以学问和文章闻名，成为北河士夫阶层的荣耀。

在侍奉黎—郑朝廷的过程中，吴时任多次向朝廷进呈有关治国之道的条陈，如《教议》《法议》《政议》。这些议论体现了他的改革思想，强调教化人民、整顿法律、巩固政治。然而，由于当时黎—郑政权已进入衰弱阶段，他的建议虽受到重视，却大多没有条件付诸实施。

1780年，在通常被称为“庚子案”的政治事件之后，吴时任升任工部右侍郎。然而，士夫之间流传的议论认为他与此案有关，使他成为被攻击的对象。为避免政治牵连，他离开京城，回到妻家所在的百姓村，即今南定省南直县，隐居了一段时间。同年，其父吴时仕去世，使他既承受丧父之痛，又不得不面对舆论中的非议。

辅佐西山朝

当阮惠第一次率军北上时，吴时任仍坚持忠于黎朝的立场，因此没有与西山军合作。直到1788年，政治局势已彻底改变，黎昭统流亡，黎—郑政权崩溃，阮惠颁布求贤诏以招揽北河人才，吴时任才决定出仕新政权。

他是最早前往西山朝廷报到的北河名士之一。阮惠看出他的才能与见识，十分欣喜，曾说：“真是上天把先生留给我啊。”吴时任被授予吏部左侍郎、静派侯，直接参与北河行政机构的组织工作，后来又升任吏部尚书，这是朝廷中最高级别的职务之一。

就任不久，吴时任便积极劝说黎朝旧臣加入新政权，为稳定北方政治局势作出贡献。他也成为阮惠在统一国家过程中最重要的谋臣之一。

抗击清军中的贡献

1788年底，黎昭统向清朝求援，近三十万清军进入大越。面对西山军在北河兵力尚薄的形势，吴时任与诸将共同提出计划，主张主动撤军至三叠—弁山防线，以保存力量，等待阮惠从富春率大军北上救援。

他认为，暂时把升龙让给敌方，可以使清军产生轻敌心理，从而创造决定性反攻的时机。后来的实际进程证明了这一战略的正确性：阮惠迅速北上，在己酉年春，即1789年，取得了辉煌胜利。

胜利之后，光中皇帝曾在诸将面前高度评价吴时任的作用，肯定他在关键时刻制定战略和灵活应变的能力。

外交家与政策制定者

1790年，吴时任被任命为兵部尚书。虽然主管兵部，但他实际负责的主要事务却是与清朝的外交。他成为西山朝在己酉胜利后处理与清朝关系的重要政策设计者。

作为博学的学者和杰出的文人，西山朝送往清廷的大部分外交文书都由他亲自起草。这些外交书信体现了维护国家主权立场与柔和、巧妙外交艺术之间的协调结合，有助于在极其敏感的背景下使两国关系恢复正常。

他多次参加出使中国的使团，其中包括1790年的出使，以及1792—1793年期间的出使。在这些行程中，除外交任务外，他还考察历史文化遗迹，记录地理、名胜，并探寻中国境内与越南历史有关的遗迹。这些记录后来保存于《皇华图谱》中，成为后世珍贵的资料来源。

除对外工作外，吴时任还参与制定多项重要政策，以恢复战后的国家。他与陈文纪共同为光中出谋划策，重组行政系统，改革赋税，安定居民，恢复农业生产。尤其是由他起草的《劝农诏》，清楚体现了以农业作为多年战乱后恢复国家根基的思想。

晚年与佛学事业

1792年光中皇帝去世后，吴时任的政治地位逐渐下降。他远离政坛，把大部分时间用于研究佛学，尤其是竹林禅宗。以法号海量，他聚集僧侣与学者，复兴安子竹林禅思想，在社会动荡的背景下推动儒学与佛学的融通。

传说流传说，在西山朝末年，他离开官场，来到河内朔山万福寺隐修。正是在这一时期，他于1796年撰写《竹林宗旨原声》一书。此书不仅系统化了竹林禅宗教义，也体现了入世观点，强调修养道德和服务社会是修行者的核心。正因这些贡献，吴时任被后世许多学者尊为十八世纪末竹林禅派复兴进程中的重要人物之一。1798年，他主持铸造万福禅寺钟，至11月21日完成。此钟现保存于永福博物馆。

钟上刻有：

“臣，僧住持法事沙门字海量。”

“住持法事”即沙门海量主持此钟铸造之事。沙门海量正是吴时任。

家属

父亲：吴时仕
兄弟姊妹：吴时璜、吴时香

去世与祭祀

1802年，阮朝统一全国后，许多西山旧臣被捕，其中包括吴时任。1803年，他与潘辉益、阮世历以及一些西山官员在升龙文庙受鞭刑处罚。据传，在行刑过程中，曾与吴时任有矛盾的邓陈常借机报私仇，使他受了很重的伤。回家后，吴时任去世，结束了一位名臣、学者和伟大思想家的一生。他在十八世纪末越南历史的政治、外交、文学和佛学领域都留下了深刻印记。此后，在国子监文庙景兴三十六年进士碑上，他的名字被凿去。

如今，吴时任被供奉于河内青池县左青威村的吴时任祠，旧称崇德祠。据景盛二年，即1794年《崇德祠记》碑文记载，此祠由吴时任之父文裕王，即午峰公吴时仕，在景兴丙戌年，即1766年，于考中黄甲之后修建。祠内至今仍保存有吴时任、吴时仕的画像，以及吴时任的一些遗物。

认识与评价

吴时任是十八世纪末越南最具代表性的知识分子之一，兼具政治家、外交家、文化家和思想家的品质。他的一生与民族历史的剧烈变动紧密相连，从黎—郑政权的衰亡，到西山朝的形成与发展。在这样的背景下，吴时任选择入世之路，把国家利益和社会稳定作为最高目标，表现出超越传统忠君束缚的行动思想。

在政治方面，他是一位具有远见的改革者。早在侍奉黎—郑朝廷时，吴时任便多次进呈《教议》《法议》《政议》等条陈，提出整顿政治、教育和法律的措施。虽然由于统治机器的衰弱，这些建议未能实行，但它们仍反映出一位大知识分子进步的治理思维和革新国家的愿望。

在西山朝时期，吴时任的才能得到全面发挥。他不仅参与制定抗清战争中的战略，也在己酉胜利，即1789年之后，在组织行政机构和建立对清外交政策方面发挥了重要作用。他起草的外交文书，因能够协调维护国家主权原则与灵活柔和的外交艺术而受到高度评价，并为西山朝维持和平环境、稳定和发展国家作出贡献。

吴时任不仅是一位政治人物，也是一位博学的学者，是越南思想史上的代表性人物之一。他的著作涉及史学、哲学、文学和佛学等多个领域，体现了深厚的知识积累，以及融会东方各大思想体系的能力。尤其在晚年，他转向研究佛教，并通过《竹林宗旨原声》一书为复兴竹林禅派作出贡献。凭借将儒家入世精神与佛教解脱哲理相结合的思想，吴时任在十八世纪末越南佛教发展进程中留下了重要印记。

然而，吴时任的政治道路也一直是争论的主题。他从侍奉黎—郑政权转而服务西山朝，曾使一部分封建史家从忠君观念出发加以批评。不过，从许多现代研究者的观点来看，这一选择需要放在具体历史环境中理解：当旧秩序已经完全崩溃，统一和稳定国家已成为迫切任务之时，他的选择具有其历史依据。

总体评价，吴时任是十八世纪越南历史上杰出的人物之一。他留下的遗产极为丰富，包括政治、军事、外交，以及对越南文化和佛教具有长远影响的学术与思想价值。因此，吴时任的形象始终被视为一位典型的入世知识分子，一位终生为国家兴盛和民族学术发展奉献的人物。

参考资料

Chuông Vạn Phúc thiền tự
Ngô Thì Nhậm – HOÀNG THÀNH THĂNG LONG – Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội
Minh Vượng, Danh nhân Ngô Thì Nhậm (1746- 1803), Bảo tàng Lịch sử Quốc gia