Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Giàn thuộc thôn Cáo Đỉnh, Phường Xuân Đỉnh, Quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội.
Lịch sử và nhân vật
Các tư liệu thành văn kết hợp với truyền thuyết dân gian đều khẳng định vị thành hoàng làng Cáo Đỉnh là Lý Phục Man (543 – ?), một võ tướng kiệt xuất và danh nhân lịch sử có nhiều cống hiến cho dân tộc ở thế kỷ VI. Ông vốn người làng Cổ Sở – Sấu Giá (sau đổi thành Yến Sở), từ nhỏ đã sớm bộc lộ tài năng võ nghệ, đặc biệt xuất sắc trong bắn cung nỏ. Lớn lên, Lý Phục Man nổi tiếng là bậc trượng phu, đức độ, lại sở hữu sức khỏe phi thường, có thể giao đấu với voi, ngựa. Khi theo phò Lý Nam Đế, nhờ khí phách hiên ngang, ông được tin tưởng giao trọng trách chinh chiến và lập nhiều chiến công hiển hách. Nhà vua phong ông làm Đại tướng quân trấn thủ vùng Đỗ Động (Hà Đông) và Đường Lâm (Sơn Tây) – những nơi trọng yếu. Sau khi dẹp yên quân Chiêm Thành ở vùng Cẩu Đức, ông được vua khen ngợi: “Lúc khó khăn mới nhận rõ người hiền tài. Nay Đỗ Động tướng quân đã bình được giặc Man (Chiêm), thật là đấng hào kiệt, bậc tài giỏi hiếm hoi”. Vì thế, ông được ban quốc tính, trở thành Lý Phục Man, được gả công chúa, thăng chức Thái úy và giữ vai trò quan đầu triều.
Là bậc trung liệt, cẩn trọng, thanh liêm, ông luôn lấy lợi ích muôn dân làm trọng, thẳng thắn đàn hặc kẻ bất chính, khiến tiếng tăm lừng lẫy trong triều đình. Trong một trận giao tranh với quân Lương do Trần Bá Tiên chỉ huy, khi thất thế và bị bao vây, ông đã chọn tự vẫn để giữ trọn khí tiết. Thi hài được đưa về an táng bên Hồ Mã, cạnh sông Cổ Sở. Đến thời Lý, vua Lý Thái Tổ khi tuần du đến đây đã nằm mộng thấy ông hiện hình và ngâm thơ:
Thiên hạ tao mông muội
Trung thần nặc tính danh
Trung thiên minh nhật nguyệt
Tư khả hiện chân hình.
Nghĩa là:
Đất nước gặp buổi mờ tôi
Người trung ẩn giấu họ tên
Giữa trời bừng sáng ngày đêm
Ai cũng thấy được hình dung.
Sau đó, vua cho lập đền thờ, tạc tượng và phong Lý Phục Man làm thượng đẳng thần. Sang thời Trần, thần còn nhiều lần hiển linh giúp dân chống giặc Nguyên Mông, được gia phong thêm các mỹ tự như “Minh ứng”, “Chứng an quốc công”, và đến năm Hưng Long thứ 21 (1313) lại được phong thêm “Hựu quốc”. Từ đó, các thế hệ sau tôn vinh ông với tôn hiệu đầy đủ: “Minh ứng chứng an hựu quốc vương Lý Phục Man”.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Giàn tọa lạc trên khu đất cao và thoáng rộng, nằm giữa khu dân cư của làng Cáo Đỉnh, có vị trí thuận lợi khi hướng mặt về phía tây, nhìn ra con đường dẫn lên cầu Thăng Long. Tổng thể kiến trúc của di tích gồm ao rộng phía trước, sân đình, vườn cây và hệ thống nhà ngang dọc kết hợp, tạo thành bố cục hài hòa. Trên mặt bằng, đình Giàn được thiết kế theo lối chữ “Công” với hai dãy nhà ngang và một dãy nhà dọc. Tuy nhiên, do được bao quanh bằng tường kín và với quy mô hậu cung tương xứng nhà thiêu hương, nhìn từ bên ngoài công trình lại mang dáng dấp kết cấu chữ “Đinh”, vốn gợi nhớ đến hình thái của một ngôi đền cổ truyền thống.
Nhà đại đình (tiền tế) có năm gian hai dĩ, xây bằng gạch với kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, mái lợp ngói ta. Mặt trước ba gian giữa mở ba cửa lớn hình chữ nhật, trong khi hai gian bên khép kín bằng tường bao. Năm bộ vì kèo được thiết kế theo kiểu “Thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ trên bốn hàng chân”, kết cấu vững chắc với hai cột cái dạng cột trốn đặt trên quá giang lớn. Nền đại đình được tôn cao 50cm so với sân, hai gian hồi xây bệ gạch cao 30cm làm nơi ngồi cho hàng giáp trong dịp hội làng. Gian trong cùng của tiền tế được xây thành hai tầng mái, mang dáng dấp phương đình, với bốn đầu đao cong mềm mại, đầu đao đắp nổi hình rồng, bờ dải trang trí long mã, bò nóc gắn hình chữ đinh xen hoa chanh bốn cánh, tạo nên vẻ uyển chuyển và sinh động.
Hậu cung, có niên đại muộn hơn, được xây nối tiếp phía sau, gồm ba gian, trong đó gian giữa có bệ gạch cao đặt khám thờ long ngai, bài vị thành hoàng làng. Trước khám thờ đặt hai tượng phỗng đối diện nhau, góp phần tăng thêm sự tôn nghiêm, khẳng định sự thành kính của dân làng đối với vị thần bảo hộ.
Hiện vật
Di vật hiện lưu giữ tại đình Giàn là những minh chứng có giá trị văn hóa và lịch sử to lớn, phản ánh sự gắn bó của di tích với tiến trình phát triển của cộng đồng và quốc gia qua nhiều triều đại. Nổi bật nhất là 28 đạo sắc phong thần của ba vương triều Lê Trung hưng, Tây Sơn và Nguyễn. Trong số đó, triều Lê có tới 12 đạo, gồm sắc phong của các đời vua như Lê Hy Tông với hai đạo Chính Hòa ngũ niên (1684), Lê Dụ Tông với hai đạo Vĩnh Thịnh lục niên (1710), Lê Hiển Tông với năm đạo sắc trải dài từ Cảnh Hưng nguyên niên (1740), Cảnh Hưng nhị thập bát niên (1767) đến Cảnh Hưng tứ thập tứ niên (1783), và Lê Thần Tông với sắc phong Chiêu Thống nguyên niên (1787). Thời Tây Sơn còn bốn đạo, gồm hai sắc Quang Trung ngũ niên (1793) và hai sắc Cảnh Thịnh nguyên niên (1794).
Ngoài sắc phong, đình còn bảo tồn nhiều hiện vật quý như hai đôi câu đối, hai bức hoành phi, một cửa võng chạm khắc tinh xảo với các đề tài “rồng mây, long mã, mặt trời, rùa đội hòm sách”, cùng một đôi long đình, một hương án trang trí tứ linh, hai ngựa gỗ, một chuông đồng thế kỷ XIX, ba chóe sứ Thanh, năm bát hương gốm thế kỷ XVIII, một bộ đòn kiệu, hai long ngai gỗ chạm rồng và hai tượng phỗng gỗ. Đặc biệt, nhóm di vật đá gồm sáu bia thời Hậu Lê và Nguyễn, trong đó bia Cảnh Hưng nhị thập tứ niên (1763), bia Gia Long thập niên (1811), cùng các bia Tự Đức và Thành Thái thể hiện rõ dấu ấn lịch sử. Truyền thuyết và cách quy hoạch kiến trúc theo chiều sâu còn cho thấy đình Giàn vốn có nguồn gốc là ngôi đền thờ danh tướng Lý Phục Man.
Lễ Hội
Lễ hội đình Giàn là một trong những sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng đặc sắc của cư dân làng Giàn, được duy trì đều đặn từ ngày mồng 9 đến 11 tháng Hai âm lịch hằng năm. Mở đầu, sáng tinh mơ ngày mồng 9 diễn ra nghi thức rước nước thiêng từ giếng Giàn – chiếc giếng cổ được cho là có từ thời Mã Viện (thế kỷ I). Giếng có nước trong mát, quanh năm không bao giờ cạn, đủ dùng cho cả nghìn hộ dân, gắn liền với truyền thuyết “Nhờ ăn nước giếng này nên từ bao đời nay dân làng không ai bị chết vì đắm đò”. Nghi thức rước nước thể hiện niềm tôn kính đối với nguồn cội và khát vọng về sự no đủ, an lành.
Ngày mồng 10 là cao điểm của lễ hội với đám rước kiệu ông và kiệu bà sang chùa Thiên Phúc lễ Phật, dâng hương. Đám rước có quy mô hoành tráng: dẫn đầu là hàng cờ ngũ hành, trống chiêng rộn rã, tiếp đến là phường nhạc bát âm, các đội múa dân gian như múa sênh tiền, múa bồng, múa mặt nạ, múa tứ linh, tạo nên không gian lễ hội náo nhiệt. Kiệu được khiêng bởi 32 trai gái làng (16 nam, 16 nữ) đã ăn chay suốt một tuần trước hội để giữ sự thanh tịnh. Trong quá trình rước, hiện tượng kiệu bà thường “không chịu đi vì ghen”, còn kiệu ông lại nghiêng về phía các thiếu nữ, khiến đoàn rước phải xoay tròn, rồi bất ngờ chạy ào lên phía trước, vừa huyên náo vừa trang nghiêm. Đây là điểm độc đáo mang tính huyền thoại, tăng thêm sức hấp dẫn cho lễ hội.
Sau nghi lễ rước kiệu, sân đình trở thành không gian hội với nhiều trò chơi dân gian: nổi bật là đấu cờ người, trong đó các cô gái tuổi mười tám đôi mươi hóa thân thành quân cờ, riêng hai tướng trang phục lộng lẫy, di chuyển theo hiệu lệnh của người chơi, trong tiếng trống thôi thúc. Ngoài ra còn có múa võ dân tộc trên thửa ruộng khô cạnh đình, thu hút đủ lứa tuổi tham gia, cùng các trò chọi gà, đấu vật, hát đối nam nữ… tạo nên một không gian hội tưng bừng.
Ngày mồng 11 – ngày cuối của hội – dân làng rước kiệu ông và kiệu bà ra miếu thờ thân mẫu tướng quân Lý Phục Man để dâng hương, thể hiện đạo hiếu “vẹn toàn” của bậc anh hùng đối với cha mẹ. Sau đó, đoàn rước trở về đình, khép lại lễ hội trong niềm hân hoan, gắn kết cộng đồng, đồng thời khẳng định giá trị lịch sử – văn hóa bền vững của đình Giàn và tín ngưỡng thờ Lý Phục Man trong đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Xếp hạng
Đình đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc, nghệ thuật năm 1990
Tham khảo
- Lê Trung Vũ (chủ biên) và các cộng sự, Lễ hội Thăng Long (Tái bản có bổ sung), Nxb. Hà Nội, 2001
- Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
