Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Nam Hương tọa lạc tại số 75 phố Hàng Trống, thuộc phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. Khu vực này từng là đất của các thôn Cổ Vũ, Khánh Thụy, Tự Tháp thuộc tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương xưa. Đình nằm trong không gian văn hóa trung tâm của kinh thành Thăng Long, gần các công trình tín ngưỡng quan trọng như chùa Bà Đá, nhà thờ Lớn và chùa Lý Triều Quốc Sư. Phía trước đình là tượng đài vua Lê Thái Tổ, tạo nên một khu tưởng niệm có giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt.
Lịch sử và nhân vật
Đình Nam Hương có nguồn gốc từ thời Lê và được xây dựng trên nền một ngôi đền cổ, trải qua nhiều đợt trùng tu dưới các triều đại Lê, Tây Sơn và Nguyễn. Đình thờ các vị thượng đẳng thần gồm thần Long Đỗ (Bạch Mã), Cao Sơn đại vương, Linh Lang đại vương, công chúa Ả Duy và thần Kha Duy.
Thần Long Đỗ, còn gọi là thần Bạch Mã, là vị thần bảo hộ của kinh thành Thăng Long. Theo truyền thuyết, khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, thành trì mới liên tục bị sụt lở. Nhà vua cầu đảo và được thần Long Đỗ hiển linh chỉ dẫn xây thành theo dấu chân ngựa trắng. Sau khi xây xong, vua Lý phong thần Long Đỗ là Thành hoàng quốc đô và lập đền thờ chính tại đền Bạch Mã (trấn phía đông thành Thăng Long).
Cao Sơn đại vương là một trong những bộ tướng của thánh Tản Viên, được thờ chính ở đình Kim Liên (trấn phía nam Thăng Long). Thần Linh Lang đại vương, hoàng tử triều Lý, có công đánh giặc Tống và hy sinh trên sông Như Nguyệt, được thờ chính ở đền Voi Phục (trấn phía tây Thăng Long). Công chúa Ả Duy có truyền thuyết kể rằng bà là một đào nương đã dùng mưu giết tướng quân Minh, được vua Lê Thái Tổ sắc phong và cho dựng đền thờ. Còn thần Kha Duy là vị thần có ít tư liệu lịch sử, nhưng vẫn được nhân dân tôn thờ qua nhiều thế kỷ.
Vào đầu thế kỷ XXI, quận Hoàn Kiếm quyết định đưa việc thờ vua Lê Thái Tổ vào đình Nam Hương. Trước đó, nhiều tài liệu lịch sử ghi nhận từng có một ngôi đền thờ vua Lê bên hồ Gươm. Dựa vào các cứ liệu này, chính quyền đã thực hiện dự án trùng tu, kết hợp đình Nam Hương và tượng đài vua Lê thành một khu tưởng niệm liên hoàn.
Kiến trúc cảnh quan
Do quá trình đô thị hóa, đình Nam Hương đã bị thu hẹp đáng kể so với diện mạo ban đầu. Trước đây, đình từng tọa lạc tại khu đất khách sạn Phú Gia ngày nay và sau đó được chuyển đến vị trí hiện tại.
Đình được xây dựng theo hướng nam, mặt tiền đối diện tượng đài vua Lê, phía sau giáp với chùa Bà Đá và một số công trình tín ngưỡng quan trọng khác. Trước đình là một bức bình phong lớn xây theo kiểu cuốn thư, đắp nổi hình mây và bốn chim phượng kết hình trái giành trên đỉnh trụ. Tiền đường đắp lưỡng long chầu nguyệt, trong khi Hậu cung trang trí đôi cá chép và bình rượu.
Tiền đường thờ vua Lê Lợi, chính giữa có bức đại tự với ba chữ Hán “Nam Hương Đình”. Cửa võng lớn trang trí các họa tiết rồng phượng, tùng, cúc… Hai bên bệ thờ có tượng hai ông Phỗng đầu xoắn ốc, chân quỳ. Hậu cung có hương án đặt năm cỗ long ngai cùng bài vị thờ các vị thần.
Hiện vật
Đình Nam Hương hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý từ thế kỷ XVII – XVIII, bao gồm 19 đạo sắc phong của các triều đại Lê, Tây Sơn và Nguyễn phong tặng cho các vị thần thờ trong đình. Ngoài ra, đình còn có một bảng văn chạm kiểu chân quỳ dạ cá rất hiếm, năm long ngai, một choé sứ và nhiều đồ thờ tự khác, phản ánh giá trị nghệ thuật và tín ngưỡng của thời kỳ phong kiến.
Sự kiện và lễ hội
Từ năm 2006, quận Hoàn Kiếm tổ chức lễ kỷ niệm vua Lê Thái Tổ đăng quang vào ngày 15 tháng 4 âm lịch hằng năm. Lễ hội bao gồm nghi thức dâng hương tại khu tượng đài vua Lê và đình Nam Hương. Ngoài ra, còn có lễ rước kiệu quanh hồ Gươm, tái hiện không khí trang nghiêm của nghi lễ cung đình xưa. Đặc biệt, cứ mỗi năm năm một lần, Hà Nội còn tổ chức hội trả gươm tại hồ Hoàn Kiếm, tái hiện sự kiện vua Lê Lợi trao gươm báu lại cho thần Kim Quy.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử và văn hóa quan trọng, đình Nam Hương đã được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia vào năm 1995. Đây là một trong những ngôi đình cổ tiêu biểu của Thăng Long – Hà Nội, góp phần bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống giữa lòng thủ đô.
Tham khảo
- Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
