Tên gọi và vị trí địa lý
Đình thờ Phạm Tu còn có tên gọi là đình Ngoại, thuộc thôn Văn, xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội.
Lịch sử và nhân vật
Thần phả cho chúng ta biết về danh tướng Phạm Tu: Ông sinh ngày 12 tháng Ba năm Bính Thìn (476). Lúc nhỏ chăm đọc sách, hay đàn sáo, giỏi binh thư, thạo cung nỏ. Theo học ở lò vật Quỳnh Đôi trở thành đô vật nổi tiếng: đô Tu. Tháng Giêng năm Nhâm Tuất (542) Lý Bí kêu gọi dân chúng chống quân xâm lược nhà Lương. Hào kiệt các nơi đã đứng lên hưởng ứng: Triệu Túc ở Chu Diên (Đan Phượng – Hà Tây), Lý Phục Man ở Sấu Giá (Hoài Đức Hà Tây), mạn phía bắc sông Cầu có anh em Trương Hống, Trương Hát. Đô Tu lúc này đã ngoài sáu mươi tuổi, vẫn còn quắc thước, cùng lớp trẻ lo toan việc nước việc dân. Ông lập đội nghĩa binh hưởng ứng cuộc khởi nghĩa của Lý Bí, lập công lớn chiếm lĩnh Long Biên, phá tan hai cuộc tấn công của nhà Lương. Phía bắc tạm yên thì phía nam dậy sóng, vua Lâm Ấp thân dẫn quân vượt dải Hoành Sơn. Lý Bí cử ông đi dẹp loạn. Mùa hè năm Quý Hợi (tháng Tư năm 543) người lính già đầu bạc lại cùng ba quân vượt suối trèo non, gội mưa tắm nắng, Nam tiến đánh tan quân Lâm Ấp (sự kiện này đã được Đại Việt sử ký toàn thư ghi ở ngoại kỷ (Q.4 – trang 179). Ngày Nguyên đán năm Giáp Tý (tháng Hai năm 544) Lý Bí dựng nước Vạn Xuân xưng là Nam Đế. Lập hai ban văn võ, Phạm Tu được cử đứng đầu ban võ. Tháng Sáu năm 545 nhà Lương lại đem quân chinh phạt nước ta. Tướng Phạm Tu cùng tướng lĩnh lập phòng tuyến sông Tô. Ông cùng tướng sĩ chiến đấu dũng cảm, nhưng thế giặc mạnh, thành vỡ, ông ngã xuống ngày 20 tháng Bảy năm Ất Sửu (545) thọ 69 tuổi. Vua Lý Nam Đế phong ông là Long Biên hầu, làm bản cảnh thành hoàng, cho bản hương làm thang mộc ấp, miễn phu phen tạp dịch, cho tiền bạc xây miếu thờ.
Đã gần 1500 năm trôi qua, công lao đánh giặc giữ nước của tướng Phạm Tu mãi lưu truyền. Dân chúng đã làm nhiều câu thơ để ca ngợi, trong đó có câu:
Tướng sử lục triều Lương địch quốc
Thần bị nhất Phạm liệt danh hương.
Tạm dịch:
Tướng triều đại năm thứ năm đánh giặc Lương
Bia thân chốn làng quê sáng danh họ Phạm.
Những di tích liên quan đến tướng Phạm Tu còn có miếu Vực. Miếu Vực theo các cụ truyền lại là nơi thờ Phạm Tu theo sắc chỉ của vua Lý từ thế kỷ thứ VI. Từ khi có đình Ngoại thì ở đây là nơi thờ vọng Phạm Tu cùng với cha mẹ ông. Miếu nhỏ nhưng rất linh ứng nên bà ngoại, bố mẹ chúa Trịnh Sâm đã bầu hậu tại đây.
Kiến trúc cảnh quan
Tấm bia “Trung thôn ký sự thạch bi” dựng năm 1872 hiện còn ở di tích cho biết: Đình có từ lâu đời, được tu sửa lớn vào năm 1898 và để lại kiến trúc đến ngày nay. Đình có quy mô kiến trúc vừa phải trên một khu đất cao giữa cánh đồng gồm có nhà Đại bái và Hậu cung. Đại bái 5 gian xây gạch kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, 6 bộ vì gỗ làm kiểu vì kèo quá giang. Hậu cung 2 gian nằm phía sau, thông với gian giữa Đại bái, có 3 bộ vì làm kiểu “chồng rường giá chiêng”. Trên một số thanh xà của kiến trúc được trang trí các hoạ tiết đơn giản. Tại nhà Đại bái được bài trí một hương án ở gian giữa và hệ thống cửa võng, y môn, câu đối. Lòng nhà hậu cung xây bệ gạch, trên đặt khám thờ trong có bức tranh cổ vẽ Phạm Tu và tượng các nàng hầu ở hai bên tả hữu.
Biết ơn và tưởng nhớ công lao của những vị anh hùng thuở trước là truyền thống tốt đẹp của văn hoá Việt Nam. Trên quê hương Thanh Liệt, dưới mái đình Ngoại – nhớ về lão tướng Phạm Tu.
Đình Ngoại đã được trùng tu, tôn tạo lớn năm 2009 – 2010.
Sự kiện và lễ hội
Hàng năm đến ngày , hàng năm từ ngày mồng 8 đến mồng 10 tháng Hai âm lịch người dân Thanh Liệt lại nô nức tề tựu tại Đình Nội và Đình Ngoại để tổ chức lễ hội làng Thanh Liệt. Nhằm tưởng nhớ Võ tướng Phạm tu đã giúp vua Lý Nam Đế đánh quân xâm lược nhà Lương, và Quốc Tử Giám tư nghiệp Chu Văn An đã góp phần đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước.
Xếp hạng
Đình Ngoại đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật năm 1989./.
Tham khảo
- Lê Trung Vũ (chủ biên) và các cộng sự, Lễ hội Thăng Long (Tái bản có bổ sung), Nxb. Hà Nội, 2001
- Lưu Minh Trị, (2011), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 2), Nxb Hà Nội.
