Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Vạn Phúc (còn gọi là Đình Tổng, Đình Vạn Bảo) tọa lạc trên khu đất cao trong ngõ 194 Phố Đội Cấn, quận Ba Đình, Hà Nội
Lịch sử và nhân vật
Đình Vạn Phúc được xây dựng từ thế kỷ thứ XI. Là nơi thờ tự Linh Lang Đại Vương Thượng Đẳng Phúc Thần là Hoàng tử Hoàng Chân. Trại Vạn Bảo sau đổi là trại Vạn Phúc, có đình hàng tổng của khu Thập tam trại. Vạn Phúc có bốn xóm tương đương bốn giáp: giáp Thượng, giáp Hạ, giáp Trung, giáp Nam. Làng rộng, đất dai nhiều song lại kẹt vào hai dải hồ. Hồ lớn quen gọi là đầm Cây Khế, hồ nhỏ là hồ Trước Cửa. Khi phố Sơn Tây mở mang thì hồ Trước Cửa cũng bị san lấp theo. Cụm di tích Vạn Phúc gồm đình Vạn Phúc, miếu Trắng và chùa Bát Tháp. Đình có nguồn gốc xa xưa từ thời xây dựng kinh đô Thăng Long (thời Lý). Khu vực này có ngôi đền thờ Linh Lang Đại Vương (theo truyền thuyết, người là Hoàng Chân, con thứ tư của vua Lý Thánh Tông (1054-1073) được suy tôn là một trong Tứ trấn Thăng Long. Linh Lang Đại Vương là người có công chống giặc Tống (năm 1077) xâm lược gìn giữ kinh thành Thăng Long, đình Vạn Phúc cũng là nơi đóng quân của Ngài. Cả nước ta có 269 nơi thờ Ngài, trong đó có đình Vạn Phúc. Ngoài ra đình còn là nơi thờ Mẫu Thiên Tiên Lý Huệ Tông.
Linh Lang Đại Vương có tên là Hoàng Chân, con trai thứ tư của Vua Lý Thánh Tông ( trị vì 1032 – 1072), mẹ là cung phi thứ 9, quê ở Đồng Đoàn xã Bồng Lai, Đan Phượng, trấn phương Tây. Năm 1972, Lý Thánh Tông mất, Lý Càn Đức mới 7 tuổi lên nối ngôi, tức là vua Lý Nhân Tông.
Năm 1075 nước có nạn ngoại xâm, Linh Lang xin nhà vua cùng Hoàng tử Chiêu Văn chỉ huy Hạm thuyền vượt qua biển Vĩnh An, tiến công, đập tan các đồn bốt giặc, phối hợp cùng các đạo quân của tướng Tôn Đản đánh chiếm cơ sở chiến lược, tập trung lương thảo của giặc Tống xâm lược. Quân ta đại thắng, nhà Vua mở Đại yến, muốn nhường ngôi cho Hoàng tử nhưng Người từ chối. Đất nước thanh bình được một thời gian, đến cuối năm 1076 giặc Tống lại đưa quân sang xâm lược nước ta, một lần nữa Hoàng tử lại cùng Hoàng tử Chiêu Văn chỉ huy Hạm thuyền từ Vạn Xuân ngược dòng Kháo Túc, bất ngờ tập kích vào phòng tuyến phía Đông của giặc Tống bên bờ bắc sông Như Nguyệt, góp phần đánh đuổi giặc Tống khỏi biên cương của Tổ Quốc.
Tại dòng sông này Hoàng tử đã hy sinh anh dũng (mồng 10 tháng 02 Đinh Tỵ – 1077). Xét công trạng của hoàng tử nhà Vua ban phong Mỹ tự, cho phép 269 làng trại trong cả nước xây đền miếu thờ cùng sắc phong Linh Lang Đại Vương Thượng Đẳng Phúc Thần.
Kiến trúc cảnh quan
Cấu trúc tổng thể của di tích được bố trí theo trục “tiền – trung – hậu” truyền thống, kết hợp hài hòa giữa không gian nghi lễ và cảnh quan sân vườn. Tòa Tiền tế, nằm ở vị trí phía trước Đại đình, được xây dựng vào tháng 2 âm lịch, niên hiệu Minh Mạng thứ 7 (1826), đóng vai trò là không gian chính để tổ chức các nghi thức tế lễ quan trọng. Phía sau là Hậu cung, nơi đặt khám thờ chính, được khởi công tu tạo vào tháng 10 âm lịch, niên hiệu Thành Thái thứ 16 (1904), thể hiện dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn muộn.
Hiện nay, quần thể đình bao gồm đầy đủ các hạng mục tiêu biểu: cổng chính kết hợp với tam quan bề thế, mở ra một khoảng sân rộng dùng cho các hoạt động cộng đồng và nghi thức ngoài trời; hai dãy tảo mạc bố trí song song hai bên sân, vừa tạo thế cân xứng vừa làm nơi nghỉ ngơi, chuẩn bị lễ vật; tiếp đến là Nhà Tiền tế trang nghiêm, nối liền với Trung tế – nơi chuyển tiếp không gian trước khi vào khu vực linh thiêng nhất là Hậu cung.
Bên trong di tích, nhiều mảng chạm khắc gỗ, đá và các di vật trang trí mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX vẫn còn được bảo tồn nguyên vẹn. Các đề tài trang trí phong phú như long, ly, quy, phượng, hoa lá, vân mây… được thể hiện với kỹ thuật tinh xảo, phản ánh trình độ thẩm mỹ và tay nghề bậc cao của nghệ nhân xưa, đồng thời góp phần làm tăng giá trị lịch sử – nghệ thuật của công trình.
Hiện vật
Đình Vạn Phúc hiện nay còn lưu giữ được nhiều di vật quý giá như kiệu bát cống, cửa võng sơn son thếp vàng, những bức đại tự, câu đối lòng máng dóng trúc và 4 tấm bia lớn ghi nhận công đức của nhân dân Thập Tam Trại và dân làng Vạn Phúc công đức xây dựng đình có niên đại thế kỷ thứ XVIII – XIX. Tại đình còn lưu giữ chiếc trống lớn bậc nhất ở Hà Nội, mỗi mặt trống phải căng cả cỗ da của con trâu mộng và để mỗi khi đánh trống, toàn dân “Thập tam trại” đều nghe thấy.
Sự kiện và lễ hội
Hội đình Vạn Phúc được mở ngày 9/2 và 20/8 âm lịch, chính hội là 9/2. Cụm di tích Vạn Phúc gồm đình Vạn Phúc, miếu Trắng và chùa Bát Tháp. Lễ hội cụm di tích hàng tổng này xa xưa gắn liền với lễ hội đền Voi Phục – một trong tứ trấn Thăng Long.
Xếp hạng
Đình đã được Bộ Văn hoá và Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1986./.
Tham khảo
- Lê Trung Vũ (chủ biên) và các cộng sự, Lễ hội Thăng Long (Tái bản có bổ sung), Nxb. Hà Nội, 2001
- Lưu Minh Trị, (2010), Hà Nội – Danh thắng và di tích (Tập 1), Nxb Hà Nội.
