Tên gọi và vị trí địa lý
Hưng Miếu có tên đầy đủ là Hưng Tổ Miếu, là một trong những miếu thờ quan trọng của hoàng gia triều Nguyễn. Công trình tọa lạc ở góc tây nam Hoàng thành Huế, nằm trong hệ thống các miếu điện thờ tự của vương triều.
Hưng Miếu là nơi thờ Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế và Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng hậu, là song thân của vua Gia Long. Hai vị được vua Gia Long truy tôn và thờ tự tại đây sau khi lên ngôi hoàng đế.
Hiện nay, di tích thuộc địa phận phường Phú Xuân, thành phố Huế, nằm trong quần thể di sản Cố đô Huế.
Lịch sử và nhân vật
Lịch sử xây dựng và trùng tu
Sau khi thống nhất đất nước và lên ngôi hoàng đế năm 1802, vua Gia Long đặc biệt chú trọng việc truy tôn và báo hiếu đối với thân phụ. Ông cho tìm lại mộ phần của cha mình là Nguyễn Phúc Luân, đồng thời quyết định xây dựng một ngôi miếu riêng để thờ phụng. Theo ghi chép của sử triều Nguyễn, công trình này được khởi dựng vào tháng 4 năm 1804 và hoàn thành vào tháng 8 cùng năm, tức chỉ trong vòng bốn tháng, thể hiện sự ưu tiên đặc biệt của triều đình. Ngôi miếu được dựng ngay tại vị trí khu vực Thế Miếu ngày nay trong Hoàng thành Huế, và đến tháng 3 năm 1805 thì chính thức đưa vào sử dụng. Ban đầu, miếu mang tên Hoàng Khảo miếu, với ý nghĩa là nơi thờ phụng vua cha.
Đến năm 1821, dưới triều Minh Mạng, nhằm quy hoạch lại không gian thờ tự trong Hoàng thành, nhà vua cho di dời Hoàng Khảo miếu lùi về phía sau vị trí cũ khoảng 50 mét để lấy đất xây dựng Thế Miếu. Việc di dời diễn ra trong khoảng từ ngày 23 tháng 3 đến ngày 16 tháng 4 năm 1821. Sau khi hoàn tất, ngôi miếu được đổi tên thành Hưng Tổ miếu.
Cũng như các miếu điện quan trọng khác trong Hoàng thành, tại Hưng Miếu hằng năm triều đình tổ chức năm kỳ tế lớn (ngũ hưởng) gồm: Xuân hưởng, Hạ hưởng, Thu hưởng, Đông hưởng và Hạp hưởng. Trong đó, Hạp hưởng là lễ cúng tất niên vào cuối tháng Chạp, mang ý nghĩa tổng kết chu kỳ tế tự trong năm. Các nghi lễ tại đây được tổ chức với quy thức chặt chẽ, phản ánh tính nghiêm cẩn của chế độ lễ nhạc triều Nguyễn.
Các hoàng đế thường đích thân đến tế hoặc sai hoàng thân thay mặt cử hành lễ trong các dịp trọng đại như các kỳ ngũ hưởng, lễ Tứ tuần Đại khánh, Ngũ tuần Đại khánh, lễ tôn thụy, hay các nghi lễ cáo miếu liên quan đến bang giao. Chẳng hạn, vào năm Tự Đức thứ 31 (1878), nhân dịp sinh nhật lần thứ 50 của mình, vua đã truyền chỉ chuẩn bị lễ phẩm để thân hành đến làm lễ tại Hưng Miếu và Thế Miếu, thể hiện lòng thành kính đối với tiên tổ.
Công tác chuẩn bị tế lễ tại Hưng Miếu cũng được triều đình tổ chức rất công phu, binh lính, thợ săn và dân phu được huy động để săn bắt thú rừng, thu thập sản vật quý từ các địa phương dâng tiến làm lễ vật. Những ghi chép từ năm Minh Mạng thứ 6 (1825) cho thấy triều đình đã cấp phát tiền bạc, lương thực và điều động nhân lực quy mô lớn để phục vụ các kỳ tế giỗ, phản ánh tính chất trọng đại và quy mô của nghi lễ tại miếu.
Song song với hoạt động tế tự, Hưng Miếu cũng trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa trong suốt thời kỳ tồn tại của triều Nguyễn. Các tài liệu châu bản ghi nhận nhiều đợt tu bổ vào các năm: Minh Mạng 19 (1838), Tự Đức 10 (1857), Tự Đức 21 (1868), Tự Đức 24 (1871), Tự Đức 31 (1878), Thành Thái 6 (1894), Thành Thái 16 (1904), Duy Tân 4 (1910), và Khải Định 4 (1919). Nội dung tu sửa chủ yếu tập trung vào việc gia cố mái điện, thay thế gỗ mục, lợp lại ngói, chỉnh trang đồ thờ và tu bổ các chi tiết trang trí bị xuống cấp. Bản tấu của Bộ Công năm Duy Tân thứ 4 (1910), trong đó có trích đoạn đề nghị trích ngân khoản để sửa chữa mái điện chính và tiền điện do đã bị hư hại nặng: gỗ mục, ngói dột, vôi vữa rạn nứt, các lớp sơn trang trí bong tróc cần được quét vẽ lại.
Tháng 2 năm 1947, trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, chính sách tiêu thổ kháng chiến đã khiến khu vực Hoàng thành Huế, bao gồm cả Hưng Tổ miếu, bị đốt cháy và phá hủy cùng với Tử Cấm thành và nhiều cung điện khác.
Sau đó, đến năm 1950, Bảo Đại trong nỗ lực phục dựng lại các công trình thờ tự của hoàng tộc đã cho mua lại An Khánh vương từ, vốn là nơi thờ Nguyễn Phúc Quang, mục đích là sử dụng công trình này làm cơ sở để tái lập lại Hưng Miếu. Đến năm 1951, việc di dời và cải tạo được giao cho nhà thầu Nguyễn Ngọc Bang thực hiện, Hưng Miếu mới được dụng lại trên nền tảng kiến trúc của An Khánh vương từ.
Năm 1995, Hưng Miếu được tiến hành trùng tu quy mô, trong đó đáng chú ý là việc sơn son thiếp vàng lại toàn bộ kiến trúc, nhằm khôi phục diện mạo uy nghiêm, trang trọng vốn có của một công trình thờ tự hoàng gia.
Nhân vật thờ tự
Hưng Miếu thờ nhị vị song thân của vua Gia Long là Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế và Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng hậu
- Nguyễn Phúc Luân (1733 – 1765), con của chúa Nguyễn Phúc Khoát, vốn được chỉ định kế vị ngôi chúa, song do biến động nội bộ và sự thao túng của quyền thần Trương Phúc Loan, ông bị phế bỏ, giam cầm và mất khi mới 33 tuổi. Cuộc đời ông là một bi kịch chính trị, về sau, khi vua Gia Long lên ngôi hoàng đế đã truy tôn là Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế và cho dựng Hưng Miếu để phụng thờ.
- Phối thờ cùng ông là Nguyễn Thị Hoàn (1736 – 1811), chính thất của Nguyễn Phúc Luân, bà cũng là sinh mẫu vua Gia Long. Bà trải qua nhiều năm lưu lạc trong thời loạn Tây Sơn, luôn theo sát, che chở và động viên con trong quá trình gây dựng lại cơ nghiệp. Sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long tôn bà làm Hoàng thái hậu – vị Hoàng thái hậu đầu tiên của triều Nguyễn.
Kiến trúc cảnh quan
Hưng Miếu thực chất kế thừa công trình An Khánh vương từ, song trong quá trình tái thiết đã có những điều chỉnh đáng kể để phù hợp với mặt bằng cũ vốn chật hẹp hơn. Cụ thể, khi đưa kiến trúc từ An Khánh vương từ về dựng lại, người thợ buộc phải dời vào trong hai hàng cột biên mỗi bên, đồng thời cắt giảm một phần mái ở hai phía, khiến tổng thể công trình tuy vẫn giữ được quy cách truyền thống nhưng có phần cô đọng hơn so với nguyên dạng ban đầu.
Toàn bộ miếu được bố trí trên một mặt bằng gần vuông, kích thước khoảng 19m x 19,20m, tuân thủ chặt chẽ thức trùng diêm trùng lương, kiểu kết cấu đặc trưng của cung điện triều Nguyễn với hai tầng mái chồng lên nhau và hệ khung gỗ nhiều lớp đỡ mái. Công trình là dạng nhà kép, diện tích khoảng 400m², mái lợp ngói âm dương men vàng, loại ngói dành cho kiến trúc hoàng gia, nền cao 0,68m, bó vỉa bằng đá Thanh, tạo thế vững chắc và tôn nghiêm.
Hệ khung chịu lực gồm 9 hàng cột theo chiều sâu và 8 hàng cột theo chiều ngang, tất cả đều kê chân trên đá tảng. Vật liệu sử dụng là các loại gỗ quý như lim, sao, kền kền, huê mộc – vừa đảm bảo độ bền, vừa tạo điều kiện cho chạm khắc tinh vi. Hệ kèo được gia công công phu: cả mặt trên lẫn mặt dưới đều chạm trổ hoa văn hoa lá, vừa mang tính trang trí, vừa làm nhẹ thị giác cho kết cấu gỗ vốn đồ sộ. Đáng chú ý là các cột trốn tuy nhỏ nhưng được đẽo thuôn ở hai đầu rồi nở ra thành hình hoa sen, tạo sự liên kết mềm mại và hài hòa trong toàn bộ hệ khung. Giữa các cột trốn của mỗi vì kèo còn bố trí các khung gỗ chạm lộng hình kỷ hà, kích thước thay đổi theo từng tầng, góp phần tạo nhịp điệu không gian.
Hệ thống liên ba được chia thành bốn tầng, mỗi tầng phân thành các ô hộc trang trí theo lối “Nhất thi nhất họa” kết hợp thơ và hình. Nội dung chạm khắc phong phú, gồm các đề tài như đôi sáo, đàn tỳ bà, pho sách, thậm chí có cả kiếm và như ý, phản ánh hệ biểu tượng văn hóa của tầng lớp quý tộc đương thời. Phía dưới mặt tiền hạ doanh, một dải bản gỗ hình chữ U được bố trí, chia ô và trang trí tương tự hệ liên ba, tạo sự thống nhất về mỹ thuật.
Ở hai gian áp chót, đối xứng dưới trần thừa lưu, đặt hai bức đố gỗ lớn, được chạm nổi, chạm lộng và chạm kênh bong ở cả hai mặt. Trung tâm mỗi mặt là hình một trong tám bát bửu, biểu tượng cát tường trong mỹ thuật cung đình, làm tăng tính linh thiêng và trang trọng.
Phía trước miếu là một hàng sáu cột hiên đứng độc lập trên sân lát xi măng giả đá. Đầu cột được chạm hình hoa sen, đỡ hệ con sơn (console), vừa có tác dụng chịu lực vừa mang ý nghĩa biểu tượng thanh cao. Về mặt bố cục, chính doanh gồm 3 gian 2 chái kép, tiền doanh gồm 5 gian 2 chái đơn. Mặt trước mỗi chái đơn xây tường, trang trí chữ “thọ” cách điệu, đồng thời tăng cường khả năng chịu lực cho công trình.
Không gian sân trước được quy hoạch theo hình chữ nhật (20m x 18,45m), lát gạch Bát Tràng. Giữa sân là đường thần đạo lát đá Thanh, rộng 2,15m, kéo dài từ bậc thềm chính đến miếu môn phía trước. Dọc theo hàng cột hiên là sáu chậu sứ trồng cây cảnh, đặt trên đôn đá, tạo cảnh quan thanh nhã. Bên phải sân đặt một lư đốt sớ, yếu tố không thể thiếu trong nghi lễ thờ tự.
Trong khuôn viên, hai công trình phụ trợ được bố trí cân xứng: bên trái là Thần Khố (kho chứa đồ thờ), bên phải là Thần Trù (nhà bếp phục vụ tế tự). Toàn bộ khu vực được bao bọc bởi tường gạch cao, tạo thành một không gian biệt lập. Trên trục tường hai bên mở hai cửa: Dục Khánh môn dẫn vào Thần Khố và Chương Khánh môn dẫn vào Thần Trù. Phía sau miếu có thêm hai cửa đối xứng là Trí Tường môn và Ứng Tường môn, hoàn chỉnh hệ thống giao thông nội bộ.
Hiện vật
Trong khuôn viên Hưng Miếu, ở góc bên trái hiện vẫn bảo tồn được hai tấm bia đá có giá trị đặc biệt cả về lịch sử lẫn tư liệu.
- Trước hết là bia Hoàng Khảo Miếu, được dựng vào năm 1804 dưới triều Gia Long. Nội dung bia khắc bài ngự chế của nhà vua, về việc dựng miếu thờ thân phụ ngay sau khi triều Nguyễn được thiết lập. Tấm bia này đặt ở phía tả của Hưng Miếu.
- Ngoài ra còn có bia Hưng Tổ Miếu bi, dựng năm 1821 dưới triều Minh Mạng. Bài văn bia do chính nhà vua soạn, ghi chép khá đầy đủ về quá trình di dời, tái thiết Hưng Miếu, đồng thời đề cập đến việc xây dựng Thế Miếu trong tổng thể quy hoạch lại không gian thờ tự của hoàng cung. Tấm bia này cũng được đặt ở phía tả Hưng Miếu.
Xếp hạng
Hưng Miếu nằm trong Quần thể di tích Cố đô Huế được công nhận là di sản văn hóa thế giới ngày 11/12/1993.
Tài liệu tham khảo
- Phan Thuận An (2005), Quần thể di tích Huế, Nxb Trẻ.
- Hưng Miếu – Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, https://hueworldheritage.org.vn/Di-san/Chi-tiet/pid/2304/cid/87?tid=Hung-Mieu.html
- Nguyễn Thời Kế, “Bia và văn bia cung đình thời Nguyễn tại Huế – Một di sản quý cần được chú ý bảo tồn”, Tạp chí Văn hóa, số 3 (2003).
- Thu Thủy, Hưng miếu – Nơi thờ song thân của Vua Gia Long – Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Name and Geographic Location
Hung Mieu, whose full name is Hung To Mieu, is one of the important ancestral temples of the Nguyen royal family. The structure is located at the southwestern corner of the Hue Imperial City, within the system of dynastic worship temples.
Hung Mieu is the place of worship for Hung To Hieu Khang Hoang De and Hung To Hieu Khang Hoang Hau, the parents of Emperor Gia Long. They were posthumously honored by Emperor Gia Long and worshipped here after he ascended the throne.
Today, the monument belongs to Phu Xuan Ward, Hue City, and is part of the Complex of Hue Monuments.
History and Figures
Construction and Restoration History
After unifying the country and ascending the throne in 1802, Emperor Gia Long paid special attention to posthumously honoring and showing filial piety toward his father. He ordered the search for the tomb of his father, Nguyen Phuc Luan, and at the same time decided to build a separate temple for his worship. According to Nguyen-dynasty historical records, the structure was begun in the fourth lunar month of 1804 and completed in the eighth lunar month of the same year, that is, within only four months, reflecting the court’s special priority for the project. The temple was built on the very site where The Mieu stands today in the Hue Imperial City, and in the third lunar month of 1805 it was officially put into use. Initially, the temple was named Hoang Khao Mieu, meaning the temple for worshipping the emperor’s father.
In 1821, under the reign of Minh Mang, as part of a reorganization of the sacred worship space inside the Imperial City, the emperor ordered Hoang Khao Mieu to be moved about 50 meters behind its original position in order to clear land for the construction of The Mieu. The relocation took place between March 23 and April 16, 1821. After completion, the temple was renamed Hung To Mieu.
Like other important temple structures in the Imperial City, Hung Mieu hosted five major annual rites, known as the ngu huong rites: Xuan Huong, Ha Huong, Thu Huong, Dong Huong, and Hap Huong. Among them, Hap Huong was the year-end offering ceremony held at the end of the twelfth lunar month, marking the conclusion of the annual cycle of worship. Rituals here were conducted according to strict procedures, reflecting the rigorous ceremonial system of the Nguyen dynasty.
The emperors often came in person to perform the rites or appointed royal princes to officiate on major occasions such as the five seasonal rites, the emperor’s 40th-birthday grand celebration, 50th-birthday grand celebration, posthumous title ceremonies, or temple-reporting rites related to foreign relations. For example, in the 31st year of Tu Duc (1878), on the occasion of his 50th birthday, the emperor issued an order to prepare offerings so that he could personally conduct rites at Hung Mieu and The Mieu, demonstrating reverence for his ancestors.
Preparations for ceremonies at Hung Mieu were also carried out with great care. Soldiers, hunters, and laborers were mobilized to hunt wild animals and gather valuable local products to be presented as ritual offerings. Records from the 6th year of Minh Mang (1825) show that the court allocated money and food supplies and mobilized large numbers of personnel to serve the death-anniversary rites, reflecting the significance and scale of ceremonies at the temple.
Alongside its ritual functions, Hung Mieu also underwent many restorations and repairs throughout the Nguyen period. Imperial archival documents record restoration campaigns in the following years: Minh Mang 19 (1838), Tu Duc 10 (1857), Tu Duc 21 (1868), Tu Duc 24 (1871), Tu Duc 31 (1878), Thanh Thai 6 (1894), Thanh Thai 16 (1904), Duy Tan 4 (1910), and Khai Dinh 4 (1919). The repairs mainly focused on reinforcing the roof, replacing decayed timber, retiling, refurbishing ritual objects, and restoring deteriorated decorative details. A memorial submitted by the Ministry of Public Works in the 4th year of Duy Tan (1910) included a proposal to allocate funds for repairing the roofs of the main hall and front hall, which had suffered serious damage: rotting wood, leaking tiles, cracked mortar, and peeling decorative paint that needed repainting.
In February 1947, in the context of the anti-French resistance, the scorched-earth policy caused the Hue Imperial City area, including Hung To Mieu, to be burned and destroyed, together with the Forbidden Purple City and many other palaces.
Later, in 1950, Bao Dai, in an effort to restore royal ancestral worship structures, purchased An Khanh Vuong Tu, originally a shrine dedicated to Nguyen Phuc Quang, intending to use it as the basis for re-establishing Hung Mieu. In 1951, the relocation and conversion were entrusted to the contractor Nguyen Ngoc Bang, officially creating a new Hung Mieu on the architectural foundation adapted from An Khanh Vuong Tu.
In 1995, Hung Mieu underwent a major restoration campaign, notably including the reapplication of red lacquer and gilding throughout the structure in order to restore the solemn and dignified appearance proper to a royal ancestral temple.
Worshipped Figures
Hung Mieu worships the parents of Emperor Gia Long: Hung To Hieu Khang Hoang De and Hung To Hieu Khang Hoang Hau.
Nguyen Phuc Luan (1733–1765), son of Lord Nguyen Phuc Khoat, had originally been designated as heir to the lordly throne. However, because of internal political upheaval and the manipulation of the powerful court figure Truong Phuc Loan, he was deposed, imprisoned, and died at the age of only 33. His life was a political tragedy. Later, when Emperor Gia Long ascended the throne, he posthumously honored him as Hung To Hieu Khang Hoang De and built Hung Mieu for his worship.
Worshipped alongside him is Nguyen Thi Hoan (1736–1811), the principal wife of Nguyen Phuc Luan and the birth mother of Emperor Gia Long. She endured many years of displacement during the Tay Son period, always staying close to, protecting, and encouraging her son in the process of rebuilding the family’s power. After the country was unified, Emperor Gia Long honored her as Hoang Thai Hau, the first empress dowager of the Nguyen dynasty.
Architecture and Landscape
Hung Mieu in fact inherited the structure of An Khanh Vuong Tu, but during its reconstruction a number of significant adjustments were made to suit the more limited dimensions of the old site. Specifically, when the architecture of An Khanh Vuong Tu was dismantled and re-erected here, the craftsmen had to move inward the two outer rows of columns on each side and cut back part of the roof on both sides. As a result, although the building retained its traditional formal characteristics, the overall composition became somewhat more compact than the original.
The entire temple is arranged on an almost square ground plan, measuring about 19 m by 19.20 m, and strictly follows the trung diem trung luong structural formula, a characteristic Nguyen palace form with two superimposed roof tiers and a multi-layered wooden frame supporting the roof. The building is a double-house type structure covering approximately 400 m², roofed with yellow glazed yin-yang tiles reserved for royal architecture. The platform is 0.68 m high and edged with Thanh stone, creating a firm and solemn appearance.
The load-bearing framework consists of 9 rows of columns in depth and 8 rows across the width, all resting on stone bases. The materials used include precious woods such as ironwood, sao wood, ken ken wood, and hue moc, ensuring durability while also allowing for intricate carving. The rafter system was crafted with great care: both upper and lower surfaces are carved with floral motifs, serving both decorative purposes and visually lightening the massive wooden structure. Particularly noteworthy are the hidden columns, though small in size, which are tapered at both ends and then flare out into lotus-shaped forms, creating a soft and harmonious linkage throughout the structural frame. Between the hidden columns of each truss are openwork carved wooden panels with geometric motifs, varying in size from tier to tier and contributing to the rhythm of the interior space.
The lien ba system is divided into four tiers, each subdivided into decorative compartments in the “nhat thi nhat hoa” style, combining poetry and imagery. The carved contents are rich and varied, including motifs such as a pair of flutes, a lute, books, and even swords and ru yi scepters, reflecting the cultural symbolism of the aristocratic class of the time. Beneath the front lower eaves, a U-shaped wooden band is arranged, divided into panels and decorated in a style similar to the lien ba system, creating artistic unity.
In the two second-to-last bays, symmetrically placed beneath the thua luu ceiling, stand two large wooden panels carved in relief, openwork, and pierced carving on both sides. At the center of each side appears one of the eight precious objects, auspicious symbols in court art, enhancing the sacred and solemn character of the temple.
In front of the temple stands a row of six veranda columns set independently on a cement-paved courtyard made to resemble stone. The tops of the columns are carved in lotus form, supporting the bracket system, which serves both a structural function and symbolizes purity and nobility. In terms of layout, the main hall consists of 3 compartments with 2 double wings, while the front hall consists of 5 compartments with 2 single wings. The front face of each single wing is enclosed by a wall decorated with stylized “tho” longevity characters, while also increasing the structural stability of the building.
The front courtyard is laid out in a rectangular form measuring 20 m by 18.45 m and paved with Bat Trang bricks. At the center is a than dao ceremonial path paved with Thanh stone, 2.15 m wide, extending from the main steps to the temple gate in front. Along the row of veranda columns are six porcelain planters with ornamental plants set on stone pedestals, creating an elegant landscape. On the right side of the courtyard is a paper-offering burner, an indispensable element in ritual worship.
Within the compound, two auxiliary structures are arranged symmetrically: on the left is Than Kho, the storehouse for ritual objects, and on the right is Than Tru, the kitchen serving the rites. The entire area is enclosed by high brick walls, forming an isolated sacred space. Along the side walls are two gates: Duc Khanh Mon leading to Than Kho, and Chuong Khanh Mon leading to Than Tru. Behind the temple are two additional symmetrical gates, Tri Tuong Mon and Ung Tuong Mon, completing the internal circulation system.
Artifacts
Within the grounds of Hung Mieu, in the left corner, two stone steles of special historical and documentary value are still preserved.
The first is the Hoang Khao Mieu stele, erected in 1804 under the reign of Gia Long. Its inscription contains an imperial composition by the emperor concerning the construction of a temple to worship his father immediately after the establishment of the Nguyen dynasty. This stele is placed to the left of Hung Mieu.
There is also the Hung To Mieu bi stele, erected in 1821 under the reign of Minh Mang. The stele text was composed by the emperor himself and records in considerable detail the relocation and reconstruction of Hung Mieu, while also referring to the construction of The Mieu as part of the overall reorganization of the palace’s sacred worship space. This stele is likewise placed to the left of Hung Mieu.
Classification
Hung Mieu is part of the Complex of Hue Monuments, which was recognized as a UNESCO World Cultural Heritage Site on December 11, 1993.
References
- Phan Thuận An (2005), Quần thể di tích Huế, Nxb Trẻ.
- Hưng Miếu – Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, https://hueworldheritage.org.vn/Di-san/Chi-tiet/pid/2304/cid/87?tid=Hung-Mieu.html
- Nguyễn Thời Kế, “Bia và văn bia cung đình thời Nguyễn tại Huế – Một di sản quý cần được chú ý bảo tồn”, Tạp chí Văn hóa, số 3 (2003).
- Thu Thủy, Hưng miếu – Nơi thờ song thân của Vua Gia Long – Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.
Tiếng Pháp (Français)
Nom et situation géographique
Le Hung Mieu, dont le nom complet est Hung To Mieu, est l’un des sanctuaires cultuels importants de la famille impériale de la dynastie Nguyen. L’édifice est situé à l’angle sud-ouest de la Cite Imperiale de Hue, au sein du système de temples voués au culte dynastique.
Le Hung Mieu est consacré au culte de Hung To Hieu Khang Hoang de et de Hung To Hieu Khang Hoang hau, les père et mère de l’empereur Gia Long. Tous deux furent élevés à titre posthume par Gia Long et vénérés en ce lieu après son accession au trône impérial.
Aujourd’hui, le monument relève du quartier Phu Xuan, ville de Hue, et fait partie de l’ensemble patrimonial de l’ancienne capitale de Hue.
Histoire et personnages
Histoire de la construction et des restaurations
Après avoir unifié le pays et être monté sur le trône en 1802, l’empereur Gia Long accorda une attention particulière à la réhabilitation posthume de son père et à l’expression de sa piété filiale. Il ordonna de retrouver la sépulture de son père, Nguyen Phuc Luan, et décida en même temps de faire construire un sanctuaire distinct pour lui rendre un culte. Selon les annales de la dynastie Nguyen, cet édifice fut commencé en avril 1804 et achevé en août de la même année, soit en seulement quatre mois, ce qui témoigne de l’importance particulière que lui accordait la cour. Le sanctuaire fut érigé à l’emplacement même de l’actuel The Mieu dans la Cite Imperiale de Hue, puis officiellement mis en usage en mars 1805. À l’origine, il portait le nom de Hoang Khao Mieu, c’est-à-dire le sanctuaire dédié au père impérial.
En 1821, sous le règne de Minh Mang, dans le cadre d’une réorganisation de l’espace cultuel à l’intérieur de la Cite Imperiale, l’empereur ordonna le déplacement du Hoang Khao Mieu d’environ 50 mètres vers l’arrière de son emplacement initial afin de libérer le terrain pour la construction du The Mieu. Le déplacement eut lieu entre le 23 mars et le 16 avril 1821. Une fois cette opération achevée, le sanctuaire fut renommé Hung To Mieu.
Comme dans les autres sanctuaires importants de la Cite Imperiale, la cour y organisait chaque année cinq grandes cérémonies rituelles, appelees collectivement ngu huong : Xuan huong, Ha huong, Thu huong, Dong huong et Hap huong. Parmi elles, le Hap huong correspondait à l’offrande de fin d’année célébrée à la fin du mois de Chap, marquant l’achèvement du cycle annuel des rites. Les cérémonies qui s’y déroulaient étaient régies par des prescriptions très strictes, reflétant la rigueur du système rituel et musical de la cour Nguyen.
Les empereurs s’y rendaient souvent en personne pour accomplir les sacrifices, ou chargeaient un prince de la famille impériale de les représenter lors d’occasions solennelles telles que les célébrations du ngu huong, les fêtes de Tu tuan Dai khanh, de Ngu tuan Dai khanh, les rites d’attribution de titres posthumes, ou encore les cérémonies de proclamation au sanctuaire liées aux relations diplomatiques. Ainsi, durant la 31e année de l’ère Tu Duc (1878), à l’occasion de son cinquantième anniversaire, l’empereur ordonna la préparation des offrandes afin de se rendre personnellement au Hung Mieu et au The Mieu pour y célébrer les rites, manifestant ainsi sa profonde vénération envers ses ancêtres.
Les préparatifs des cérémonies au Hung Mieu étaient eux aussi organisés avec un grand soin par la cour. Des soldats, des chasseurs et des corvéables étaient mobilisés pour capturer du gibier et réunir des produits précieux provenant des différentes localités afin de les offrir comme présents rituels. Les documents datant de la 6e année de Minh Mang (1825) montrent que la cour allouait des fonds, des vivres et déployait une importante main-d’œuvre pour servir aux cérémonies commémoratives, ce qui reflète l’importance et l’ampleur des rites célébrés dans ce sanctuaire.
Parallèlement à son activité cultuelle, le Hung Mieu fit l’objet de nombreuses restaurations et réparations tout au long de l’existence de la dynastie Nguyen. Les archives administratives mentionnent plusieurs campagnes de réfection aux années suivantes : Minh Mang 19 (1838), Tu Duc 10 (1857), Tu Duc 21 (1868), Tu Duc 24 (1871), Tu Duc 31 (1878), Thanh Thai 6 (1894), Thanh Thai 16 (1904), Duy Tan 4 (1910) et Khai Dinh 4 (1919). Les travaux concernaient surtout le renforcement des toitures, le remplacement des pièces de bois pourries, la réfection des tuiles, la remise en état du mobilier cultuel et la restauration des éléments décoratifs détériorés. Un mémoire du Ministere des Travaux publics datant de la 4e année de Duy Tan (1910) contient notamment un extrait proposant de débloquer des crédits pour réparer les toitures du sanctuaire principal et du pavillon antérieur, déjà très gravement endommagées : bois pourri, tuiles laissant passer l’eau, mortier fissuré, couches de peinture décorative écaillées qu’il fallait repeindre.
En février 1947, dans le contexte du déclenchement de la résistance contre le colonialisme français, la politique de terre brûlée entraîna l’incendie et la destruction de la zone de la Cite Imperiale de Hue, y compris le Hung To Mieu, en même temps que la Cite Pourpre Interdite et de nombreux autres palais.
Par la suite, en 1950, Bao Dai, dans le cadre de ses efforts pour rétablir les édifices cultuels de la famille impériale, fit racheter le An Khanh vuong tu, ancien sanctuaire dédié à Nguyen Phuc Quang, dans le but d’utiliser cet édifice comme base pour reconstituer le Hung Mieu. En 1951, le déplacement et l’adaptation du bâtiment furent confiés à l’entrepreneur Nguyen Ngoc Bang, ce qui donna officiellement naissance à un nouveau Hung Mieu, établi sur la base architecturale transformée du An Khanh vuong tu.
En 1995, le Hung Mieu fit l’objet d’une restauration d’envergure, marquée notamment par la reprise complète des décors laqués rouges et dorés de toute l’architecture, afin de restituer l’aspect majestueux et solennel qui sied à un édifice cultuel royal.
Personnages veneres
Le Hung Mieu est consacré au culte des deux parents de l’empereur Gia Long : Hung To Hieu Khang Hoang de et Hung To Hieu Khang Hoang hau.
Nguyen Phuc Luan (1733 – 1765), fils du seigneur Nguyen Phuc Khoat, avait initialement été désigné comme héritier du trône seigneurial. Toutefois, en raison des troubles internes et des manipulations du puissant dignitaire Truong Phuc Loan, il fut destitué, emprisonné et mourut à seulement 33 ans. Son existence fut ainsi marquée par une tragédie politique. Plus tard, lorsque Gia Long accéda au trône impérial, il lui conféra à titre posthume le titre de Hung To Hieu Khang Hoang de et fit ériger le Hung Mieu pour lui rendre un culte.
À ses côtés est également vénérée Nguyen Thi Hoan (1736 – 1811), épouse principale de Nguyen Phuc Luan et mère de Gia Long. Elle connut de longues années d’errance pendant la période troublée des Tay Son, restant toujours proche de son fils, le protégeant et l’encourageant dans la reconstruction de l’œuvre dynastique. Après l’unification du pays, Gia Long l’éleva au rang de Hoang thai hau, faisant d’elle la première impératrice douairière de la dynastie Nguyen.
Architecture et paysage
Le Hung Mieu reprend en réalité l’ancienne structure du An Khanh vuong tu, mais sa reconstruction s’accompagna de modifications notables pour l’adapter à un terrain ancien plus exigu. Concrètement, lors du remontage de l’architecture provenant du An Khanh vuong tu, les artisans durent rapprocher vers l’intérieur les deux rangées de colonnes latérales de chaque côté et réduire une partie des toitures sur les deux flancs. L’ensemble conserva ainsi les normes traditionnelles, mais dans une forme plus resserrée que l’édifice d’origine.
Tout le sanctuaire s’organise sur un plan presque carré, d’environ 19 m x 19,20 m, en respectant strictement la formule du trung diem trung luong, type structurel caractéristique des palais Nguyen avec deux niveaux de toiture superposés et une charpente de bois multicouche supportant la couverture. L’édifice est un bâtiment double d’environ 400 m², couvert de tuiles am duong vernissées jaunes, réservées à l’architecture impériale. Le soubassement, élevé à 0,68 m, est bordé de pierre Thanh, ce qui confère à l’ensemble stabilité et solennité.
La structure porteuse comprend 9 rangées de colonnes en profondeur et 8 rangées de colonnes en largeur, toutes posées sur des bases de pierre. Les matériaux employés sont des bois précieux tels que le lim, le sao, le ken ken et le hue moc, qui garantissent à la fois durabilité et finesse de sculpture. Le système de fermes a été exécuté avec un soin remarquable : la face supérieure comme la face inférieure sont sculptées de motifs floraux, à la fois décoratifs et destinés à alléger visuellement la masse de la charpente. Il convient de noter en particulier les colonnes dissimulées, petites mais taillées en amincissement aux deux extrémités puis élargies en forme de lotus, assurant une liaison souple et harmonieuse dans l’ensemble de la structure. Entre ces colonnes, chaque ferme comporte également des cadres en bois ajourés de motifs géométriques, dont les dimensions varient selon les niveaux, ce qui introduit un rythme spatial raffiné.
Le système des lien ba est divisé en quatre registres, chacun compartimenté en panneaux décoratifs selon le principe “Nhat thi nhat hoa”, qui associe poésie et image. Le contenu sculpté est riche et varié : on y voit des couples de flûtes, des luths ty ba, des livres, et même des épées et des sceptres nhu y, reflétant l’univers symbolique culturel de l’aristocratie de l’époque. Sous la façade inférieure du pavillon principal, une bande de bois en forme de U a été disposée, également compartimentée et décorée dans le même esprit que le système des lien ba, renforçant l’unité esthétique de l’ensemble.
Dans les deux travées avant-dernières, en position symétrique sous le plafond de retenue des eaux, sont installés deux grands panneaux de bois, sculptés en relief, ajourés et profondément fouillés sur les deux faces. Au centre de chaque face figure l’un des huit tresors precieux, symbole faste de l’art palatial, ce qui renforce le caractère sacré et solennel du lieu.
Devant le sanctuaire s’élève une rangée de six colonnes de galerie, indépendantes, dressées sur une cour pavée de ciment imitant la pierre. Le sommet de ces colonnes est sculpté en forme de lotus et supporte un système de consoles, à la fois porteur et chargé de symboliser l’élévation morale. Du point de vue de la composition, le bâtiment principal comprend 3 travées et 2 ailes doubles, tandis que le pavillon antérieur comporte 5 travées et 2 ailes simples. La façade de chaque aile simple est fermée par un mur décoré du caractère stylisé “tho”, tout en renforçant la capacité portante de la construction.
L’espace de la cour antérieure est aménagé selon un plan rectangulaire de 20 m x 18,45 m, pavé de briques Bat Trang. En son centre s’étend l’allée sacrée, dallée de pierre Thanh, large de 2,15 m, allant des marches principales jusqu’à la porte du sanctuaire en façade. Le long de la rangée de colonnes de la galerie sont disposés six vases en porcelaine contenant des plantes ornementales, posés sur des socles de pierre, ce qui crée un paysage élégant. À droite de la cour se trouve un brûloir destiné à la combustion des requêtes votives, élément indispensable du rituel cultuel.
Dans l’enceinte, deux bâtiments annexes sont disposés symétriquement : à gauche le Than Kho (magasin des objets cultuels), à droite le Than Tru (cuisine servant aux cérémonies). L’ensemble de la zone est entouré d’un haut mur de briques, constituant un espace distinct et fermé. Sur l’axe des murs latéraux s’ouvrent deux portes : Duc Khanh mon, menant au Than Kho, et Chuong Khanh mon, menant au Than Tru. Derrière le sanctuaire, deux autres portes symétriques, Tri Tuong mon et Ung Tuong mon, complètent le système de circulation interne.
Objets conserves
Dans l’enceinte du Hung Mieu, à l’angle gauche, sont encore conservées deux stèles de pierre d’une valeur tout à fait remarquable tant sur le plan historique que documentaire.
La première est la stèle du Hoang Khao Mieu, érigée en 1804 sous le règne de Gia Long. Son inscription reproduit un texte impérial composé par le souverain lui-même au sujet de l’édification du sanctuaire destiné à son père, immédiatement après l’établissement de la dynastie Nguyen. Cette stèle est placée à gauche du Hung Mieu.
La seconde est la stèle intitulée Hung To Mieu bi, érigée en 1821 sous le règne de Minh Mang. Le texte, également rédigé par l’empereur, rapporte de manière assez complète le processus de déplacement et de reconstruction du Hung Mieu, tout en évoquant la construction du The Mieu dans le cadre de la réorganisation générale de l’espace cultuel du palais impérial. Cette stèle est elle aussi placée à gauche du Hung Mieu.
Classement
Le Hung Mieu fait partie de l’ensemble des monuments de l’ancienne capitale de Hue, reconnu comme patrimoine culturel mondial le 11/12/1993.
References
- Phan Thuận An (2005), Quần thể di tích Huế, Nxb Trẻ.
- Hưng Miếu – Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, https://hueworldheritage.org.vn/Di-san/Chi-tiet/pid/2304/cid/87?tid=Hung-Mieu.html
- Nguyễn Thời Kế, “Bia và văn bia cung đình thời Nguyễn tại Huế – Một di sản quý cần được chú ý bảo tồn”, Tạp chí Văn hóa, số 3 (2003).
- Thu Thủy, Hưng miếu – Nơi thờ song thân của Vua Gia Long – Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.
Tiếng Trung (中文)
名称与地理位置
兴庙全称为兴祖庙，是阮朝皇室重要的祭庙之一。该建筑坐落于顺化皇城西南角，位于王朝祭祀庙殿体系之中。
兴庙是供奉兴祖孝康皇帝与兴祖孝康皇后的地方，两位即嘉隆皇帝的双亲。嘉隆帝即位后，追尊二位尊号，并在此建庙奉祀。
现今，该遗址位于顺化市富春坊，属于顺化古都遗产群的一部分。
历史与人物
建造与修缮历史
1802年统一国家并登基称帝后，嘉隆皇帝特别重视追尊与报答其父之恩。他下令寻找其父阮福晭的墓地，同时决定专门修建一座庙宇加以供奉。根据阮朝史籍记载，该工程于1804年4月开工，并于同年8月完工，仅用四个月时间，体现出朝廷对此事的高度重视。该庙最初建于今日顺化皇城世庙所在区域，并于1805年3月正式启用。初时，庙名为“皇考庙”，意为供奉先皇之父的庙宇。
至1821年明命朝，为重新规划皇城内的祭祀空间，皇帝下令将皇考庙向原址后方迁移约50米，以腾出土地兴建世庙。迁建工程于1821年3月23日至4月16日之间进行。迁建完成后，该庙改名为“兴祖庙”。
与皇城内其他重要庙殿一样，朝廷每年在兴庙举行五次大祭（五享），即：春享、夏享、秋享、冬享和合享。其中，合享为腊月末的年终祭礼，具有总结全年祭祀周期的意义。这里举行的礼仪规制严谨，反映出阮朝礼乐制度的庄重与周密。
皇帝常常亲临祭祀，或在重大场合委派皇亲代为行礼，例如五享祭、四旬大庆、五旬大庆、上谥典礼，或与邦交相关的告庙仪式。比如在嗣德三十一年（1878年），适逢皇帝五十寿辰，他曾下诏备办祭品，亲赴兴庙与世庙行礼，以表达对先祖的虔敬之心。
兴庙祭礼的准备工作也极为繁复。朝廷会调动士兵、猎人和民夫，狩猎野兽、采集各地珍贵物产，作为祭品进献。明命六年（1825年）的记载显示，朝廷曾拨发银钱、粮食并调动大批人力，以服务于各次忌辰祭礼，反映出该庙祭祀活动的重要性与规模。
在祭祀活动持续进行的同时，兴庙在阮朝时期也多次经过修缮。朱批文献记载了多个修缮年份：明命十九年（1838年）、嗣德十年（1857年）、嗣德二十一年（1868年）、嗣德二十四年（1871年）、嗣德三十一年（1878年）、成泰六年（1894年）、成泰十六年（1904年）、维新四年（1910年）及启定四年（1919年）。修缮内容主要集中于加固屋顶、替换腐朽木材、重新铺瓦、整修祭器与修复受损装饰细部。维新四年（1910年）工部的一份奏折中，曾提议拨款修理正殿与前殿屋顶，因为当时已出现木料腐朽、屋瓦漏雨、灰泥开裂以及彩绘剥落等严重损坏，亟须重修补绘。
1947年2月，在抗击法国殖民主义战争爆发的背景下，焦土抗战政策使顺化皇城地区，包括兴祖庙在内，与紫禁城及多座宫殿一同被焚毁破坏。
其后至1950年，保大帝为了恢复皇族祭祀建筑，购回安庆王祠——原为供奉阮福光之所，目的是以此建筑为基础重新设立兴庙。到1951年，迁移与改造工程交由承包人阮玉邦实施，正式形成一座新的兴庙，其建筑基础即由安庆王祠改建而成。
1995年，兴庙进行了一次较大规模的修缮，其中尤为突出的是对整座建筑重新施以朱漆贴金，以恢复其作为皇家祭祀建筑原有的庄严与威仪。
祭祀人物
兴庙供奉嘉隆皇帝的双亲，即兴祖孝康皇帝与兴祖孝康皇后。
阮福晭（1733－1765）是阮福濶之子，原本被指定为继承阮主之位，但因内部政局变动及权臣张福鸾的操控而被废黜、囚禁，并于三十三岁时去世。他的一生是一场政治悲剧。后来嘉隆皇帝即位后，追尊其为兴祖孝康皇帝，并建兴庙加以奉祀。
与其一同配祀的是阮氏完（1736－1811），她是阮福晭的正室，也是嘉隆皇帝的生母。她在西山之乱时期经历多年颠沛流离，始终跟随、庇护并鼓励儿子重建基业。国家统一后，嘉隆帝尊其为皇太后，她也成为阮朝第一位皇太后。
建筑与景观
兴庙实际上沿用了安庆王祠的建筑基础，但在重建过程中作出了相当大的调整，以适应原有较为狭小的基地。具体而言，在将安庆王祠的建筑构件迁来重建时，工匠不得不将两侧边列柱各向内移，同时削减两边部分屋面，因此整座建筑虽然仍保有传统规制，但较原始形态显得更为紧凑凝练。
整座庙宇布局于近方形平面之上，尺寸约为19米 × 19.20米，严格遵循“重檐重梁”式样，这是阮朝宫殿建筑的典型结构特征，即双层屋顶叠置、以多层木构架承托屋面。建筑为双体合一形式，面积约400平方米，屋面覆盖黄色釉面阴阳瓦，这是皇家建筑专用瓦材；台基高0.68米，边缘以青石包砌，显得稳固而庄严。
承重木构架纵深为9列柱，横向为8列柱，所有柱脚均立于石础之上。所用材料为多种名贵木材，如铁木、星木、肯肯木及花木等，既能保证耐久性，也便于精细雕刻。梁架制作十分讲究，上下两面均雕饰花叶纹样，既具装饰效果，又减轻了庞大木结构的视觉厚重感。尤其值得注意的是，逃柱虽然较小，却在两端削细并中部扩展成莲花形态，使整个构架衔接显得柔和协调。每组梁架逃柱之间还设置透雕几何纹木框，尺寸随层次变化而不同，从而营造出富有节奏感的空间效果。
连三构件体系分为四层，每层再划分为多个格框，采用“每格一诗一画”的装饰方式，将诗文与图像结合。雕刻内容十分丰富，包括双笛、琵琶、书卷，甚至还有宝剑与如意等题材，反映出当时贵族阶层的文化象征体系。在正立面下檐之下，还设置了一道U形木板带，分格方式与连三体系相似，形成统一的美术风格。
在倒数第二间的两侧、承流天花下方，对称安置两块大型木屏，正反两面均施以浮雕、透雕与镂空雕刻。每一面的中心都是八宝之一的图案，这是宫廷美术中象征吉祥的重要纹样，增添了建筑的神圣感与庄重感。
庙前有一列六根独立廊柱，立于仿石水泥铺地之上。柱头雕刻莲花纹，承托斗拱式托臂（console），既发挥承重作用，也寓含高洁象征。就总体布局而言，正殿部分为三间两双廊，前殿部分为五间两单廊。每个单廊正面砌筑墙体，并装饰变体“寿”字纹样，同时增强建筑承重能力。
前院空间规划为长方形，尺寸约20米 × 18.45米，铺设八场砖。庭院中央为神道，以青石铺就，宽2.15米，自正殿台阶一直延伸至前方庙门。沿廊柱一线摆放六只瓷盆花木，置于石座之上，营造出清雅的景观。院子右侧设有焚疏炉，这是祭祀礼仪中不可或缺的设施。
院内两座辅助建筑对称布置：左侧为神库（存放祭器之所），右侧为神厨（祭祀膳食准备之所）。整个区域由高砖墙围合，形成相对独立的空间。两侧墙线上分别开设两门：育庆门通往神库，彰庆门通往神厨。庙后又有两座对称之门，即智祥门与应祥门，使内部交通系统更加完整。
文物
在兴庙院内左侧角落，至今仍保存有两通具有特殊历史与文献价值的石碑。
首先是“皇考庙碑”，建于1804年嘉隆朝。碑文刻录皇帝御制文章，记述阮朝建立后即为其父建庙奉祀之事。此碑立于兴庙左侧。
此外，还有“兴祖庙碑”，建于1821年明命朝。碑文由皇帝亲自撰写，较为完整地记载了兴庙迁移与重建的经过，同时提及在重新规划皇宫祭祀空间时兴建世庙之事。此碑同样置于兴庙左侧。
等级认定
兴庙属于顺化古都遗迹群的一部分，该遗产已于1993年12月11日被列入世界文化遗产名录。
参考资料
- Phan Thuận An (2005), Quần thể di tích Huế, Nxb Trẻ.
- Hưng Miếu – Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, https://hueworldheritage.org.vn/Di-san/Chi-tiet/pid/2304/cid/87?tid=Hung-Mieu.html
- Nguyễn Thời Kế, “Bia và văn bia cung đình thời Nguyễn tại Huế – Một di sản quý cần được chú ý bảo tồn”, Tạp chí Văn hóa, số 3 (2003).
- Thu Thủy, Hưng miếu – Nơi thờ song thân của Vua Gia Long – Trung tâm Lưu trữ quốc gia I.
