Tên gọi và vị trí địa lý
Phủ Quảng Cung, còn được gọi là Phủ Nấp, tọa lạc tại thôn Vỉ Nhuế, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Đây là một trong những trung tâm tín ngưỡng quan trọng gắn liền với Thánh Mẫu Liễu Hạnh – một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Phủ Quảng Cung không chỉ là nơi thờ phụng mà còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc.
Lịch sử và nhân vật
Theo tài liệu cổ, đặc biệt là “Vân Hương Thánh Mẫu tam thế giáng sinh”, Thánh Mẫu Liễu Hạnh giáng sinh lần đầu vào đêm mồng 6 tháng 3 năm Giáp Dần (1434), trong một gia đình họ Phạm tại thôn Vỉ Nhuế. Tên húy của bà là Phạm Tiên Nga, nổi tiếng thông minh, đoan trang và có công lớn trong việc giúp đỡ dân làng. Bà đã chỉ đạo đắp đê Đại Hà bảo vệ làng mạc, xây dựng hệ thống cầu đá, khơi mương dẫn nước tưới tiêu cho đồng ruộng, đồng thời góp phần trùng tu nhiều công trình tín ngưỡng như đình, đền, chùa. Sau khi hóa thân về trời vào đêm mùng 3 tháng 3 năm Quý Tỵ (1473) tại ấp Quảng Nạp, tổng Vỉ Nhuế, nhân dân trong vùng đã lập đền miếu Quảng Cung trên nền nhà nơi bà sinh ra để thờ phụng. Dưới các triều đại Lê và Nguyễn, công trình này liên tục được trùng tu, mở rộng, trở thành một quần thể kiến trúc nguy nga, phản ánh sự kính ngưỡng của cộng đồng đối với Thánh Mẫu. Tuy nhiên, do thiên nhiên khắc nghiệt và tác động của chiến tranh, Phủ Quảng Cung đã từng bị xuống cấp nghiêm trọng. Năm 1973, di tích này bị dỡ bỏ để lấy vật liệu phục vụ các công trình phúc lợi của địa phương. Đến năm 1994, nhờ sự quan tâm của chính quyền và sự đóng góp của nhân dân, phủ được phục dựng trên nền đất cũ. Từ năm 2001 đến nay, dưới sự chủ trì của thủ nhang Trần Thị Hồng Vân và nguồn kinh phí xã hội hóa, Phủ Quảng Cung tiếp tục được mở rộng, tu sửa khang trang, trở thành một địa điểm tín ngưỡng quan trọng trong hệ thống thờ Mẫu của Việt Nam.
Kiến trúc cảnh quan
Phủ Quảng Cung ngày nay có quy mô bề thế, bao gồm nhiều hạng mục kiến trúc truyền thống được xây dựng theo bố cục chặt chẽ. Công trình chính có 7 gian tiền đường, 3 gian đệ nhị và tòa cung Thánh Mẫu. Tiền đường được thiết kế với mái cong, chạm trổ hoa văn tinh xảo, tạo nên vẻ uy nghiêm. Đệ nhị cung và tòa Thánh Mẫu mang đặc trưng của kiến trúc đình, đền cổ Việt Nam với hệ thống cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài, các chi tiết chạm khắc rồng, phượng, tứ linh rất tinh tế. Bên cạnh công trình chính, khu vực sân phủ rộng lớn, thoáng đãng, có nhiều cây cổ thụ tạo cảnh quan thanh tịnh. Phía trước phủ là hồ nước trong xanh, góp phần tạo thế phong thủy hài hòa. Các công trình phụ trợ như nhà khách, khu hành lễ, vườn cảnh cũng được bố trí hợp lý, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng và tham quan.
Hiện vật
Phủ Quảng Cung hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Trong số đó, đáng chú ý là hệ thống đồ tế tự phong phú, gồm các bát hương bằng đồng chạm khắc tinh xảo, đặc biệt là bát hương khắc chữ Hán “Quảng Cung linh từ” mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê. Ngoài ra, phủ còn có 34 bản khắc gỗ ghi chép nội dung của 64 quẻ thẻ bói toán, nhiều bia đá, sắc phong của các triều đại phong kiến, hoành phi, câu đối ca ngợi công đức của Thánh Mẫu. Nổi bật nhất trong số các di vật là pho tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh được tạc năm 1770. Pho tượng này có phong cách khác biệt so với các tượng Mẫu ở nơi khác, với dáng ngồi khoan thai, nét mặt đoan trang, hiền hậu, mặc áo tứ thân, đầu đội mũ. Các chi tiết như nếp áo, yếm đào bên trong tạo nên vẻ đẹp giản dị, gần gũi, phản ánh hình ảnh người phụ nữ Việt Nam trong tín ngưỡng dân gian.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội Phủ Quảng Cung diễn ra từ ngày mồng 1 đến mồng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm với nhiều nghi lễ và hoạt động văn hóa dân gian phong phú. Trong đó, nghi lễ quan trọng nhất là lễ “rước kinh lấy nước” vào sáng ngày mồng 4 tháng 3, được tổ chức tại bến đò Vọng với sự tham gia của 5 thuyền lớn và một kiệu hoa. Thủ nhang thực hiện nghi thức múc nước thiêng từ sông Đáy, sau đó rước về phủ trong sự hân hoan của dòng người hành hương. Ngoài ra, lễ hội còn có các nghi thức tế nến, rước kiệu, hát văn, múa lân, múa rồng, chơi cờ người, tạo nên không khí lễ hội tưng bừng, thu hút đông đảo du khách. Đặc biệt, nghi thức hầu đồng được xem là nét đặc trưng không thể thiếu, thể hiện sự kết hợp tinh tế giữa nghệ thuật dân gian, trang phục truyền thống và diễn xướng tâm linh. Nhờ các yếu tố văn hóa đặc sắc này, năm 2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Xếp hạng
Với những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng quan trọng, năm 2011, Phủ Quảng Cung được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam trao bằng Bảo trợ Di sản. Đến năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận nơi đây là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.
Tham khảo
Khánh Dũng (2020), Phủ Quảng Cung – Điểm đến tâm linh hấp dẫn du khách. Truy cập ngày 11/03/2025, từ https://baonamdinh.vn/channel/5087/202011/phu-quang-cung-diem-den-tam-linh-hap-dan-du-khach-2540774/
