Ấn đồng Bình Nguyên châu ấn

Số đăng ký: LSb.2527
Niên đại: Năm Thịnh Đức thứ 4, đời vua Lê Thần Tông (thời kỳ phục vị), tức năm 1658
Chất liệu: Đồng (đồng thau)
Kích thước: Cao toàn bộ 8,5 cm; mặt ấn hình vuông 6,6 × 6,6 cm
Loại hình: Quan ấn / Ấn hành chính địa phương
Cơ quan chế tạo: Thượng bảo ty
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà NộiXếp hạng: Cổ vật quý hiếm thời Lê Trung hưng

Giới thiệu hiện vật

Ấn đồng “Bình Nguyên châu ấn” là một hiện vật tiêu biểu thuộc hệ thống ấn chương hành chính thời Lê Trung hưng vào giữa thế kỷ XVII. Chiếc ấn là con dấu công vụ do triều đình ban cấp cho chức Tri châu Bình Nguyên – người đứng đầu bộ máy cai trị một địa bàn xung yếu thuộc biên viễn phía Bắc Đại Việt. Hiện vật hiện được bảo quản và trưng bày trong sưu tập ấn đồng cổ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Ấn cao 8,5 cm, mặt hình vuông có kích thước 6,6 × 6,6 cm, đúc liền khối bằng hợp kim đồng kiên cố; cấu trúc tổng thể gồm hai phần: bệ ấn vuông vức, dày dặn bên dưới và núm ấn tạo hình chuôi vồ vững chãi ở phía trên.

Núm ấn được tạo hình cán chuôi vồ (cán hình trụ tròn thuôn dài ở thân và phình nhẹ ở đỉnh), một kiểu dáng cán cầm điển hình của phần lớn quan ấn hành chính và quân sự thời Lê – Mạc và Lê Trung hưng. Với chiều cao 8,5 cm, núm cán chuôi vồ tạo điểm tỳ đầm tay và thuận tiện cho việc cầm nắm thao tác bằng cả lòng bàn tay, giúp quan lại địa phương tạo lực ép đều đặn, đóng dấu sắc nét lên các văn bản hành chính, văn thư thu thuế hay công văn điều động phu dịch.

Mặt dưới của ấn được đúc nổi 4 chữ triện: “Bình Nguyên châu ấn” (平原州印), mang ý nghĩa rõ ràng: “Ấn của châu Bình Nguyên”. Về mặt địa dư hành chính thời Lê Trung hưng, châu Bình Nguyên là một trong năm châu thuộc phủ Yên Bình, đạo Thừa tuyên Tuyên Quang (vùng đất ngày nay tương ứng với địa bàn các huyện Vị Xuyên, Bắc Quang và Hoàng Su Phì thuộc tỉnh Hà Giang). Đây là dải phên dậu hiểm yếu ở cực Bắc đất nước, giữ vị trí địa – chính trị đặc biệt quan trọng trong việc trấn giữ biên thùy và duy trì mối liên kết bền chặt giữa chính quyền trung ương với các tù trưởng, thủ lĩnh địa phương.

Hai bên sống lưng ấn được khắc chìm các dòng lạc khoản minh văn chữ Hán dứt khoát, sâu nét:

• Lưng ấn bên trái khắc 6 chữ: “Thịnh Đức tứ niên nguyệt nhật” (盛德四年月日) – xác định thời điểm chế tạo vào năm Thịnh Đức thứ 4 (1658), dưới triều vua Lê Thần Tông trong giai đoạn phục vị lần thứ hai.

• Lưng ấn bên phải khắc 4 chữ: “Thượng bảo ty tạo” (尚寶司造) – xác nhận do Ty Thượng bảo phụ trách chế tác.

Sự xuất hiện của dòng lạc khoản “Thượng bảo ty tạo” phản ánh việc xác lập trật tự kỷ cương hành chính tập trung của chính quyền Lê – Trịnh. Sau khi thu phục kinh thành Thăng Long, nhà Lê Trung hưng đã nhanh chóng kiện toàn lại Ty Thượng bảo – cơ quan chuyên trách quản lý bảo vật và kiểm soát việc đúc, cấp phát ấn tín quốc gia – nhằm đảm bảo tính thống nhất pháp chế và tiêu chuẩn hóa hệ thống quan phòng trên toàn lãnh thổ.

Mặt ấn được thể hiện bằng nghệ thuật Cửu điệp triện / Triện vuông: 4 chữ Hán được xếp đặt đăng đối, các đường nét gấp khúc vuông vức, đanh thép, dàn trải kín mặt ấn 6,6 × 6,6 cm. Cách bố cục này vừa tạo tính uy nghiêm của công quyền, vừa đảm bảo tính bảo mật hành chính tối đa, ngăn ngừa việc cạo sửa hay làm giả giấy tờ công vụ.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị lịch sử: Minh văn khắc rõ niên hiệu Thịnh Đức thứ 4 (1658), cung cấp mốc niên đại tuyệt đối phản ánh công cuộc củng cố bộ máy hành chính và củng cố quyền lực trung ương của triều đình Đàng Ngoài thời Lê – Trịnh sau các cuộc nội chiến lớn.
Giá trị hành chính – lãnh thổ: Là bằng chứng vật chất gốc khẳng định sự tồn tại và quy thuộc của địa danh hành chính cổ “châu Bình Nguyên” thuộc phủ Yên Bình, đạo Tuyên Quang; qua đó khẳng định chủ quyền lãnh thổ vững chắc và chính sách cai trị vùng biên ải phía Bắc của Đại Việt thế kỷ XVII.
Giá trị tổ chức quan chế: Dòng chữ “Thượng bảo ty tạo” là nguồn tư liệu thực chứng về chức năng quản lý, phân cấp và quy chuẩn hóa ấn tín triều đình của Ty Thượng bảo thời Lê Trung hưng.
Giá trị nghệ thuật: Kiểu dáng cán chuôi vồ thanh thoát, cân đối kết hợp với nghệ thuật thư pháp triện vuông mực thước tạo nên diện mạo ấn chương chuẩn mực của nền hành chính thế kỷ XVII.
Giá trị kỹ thuật: Ấn được đúc liền khối chắc chắn, đáy phẳng, kim loại mịn, chữ triện đúc nổi đều đặn cùng nét lạc khoản khắc chìm sắc sảo, thể hiện tay nghề luyện kim và chế tác kim loại tinh vi của thợ đúc Ty Thượng bảo.
Giá trị văn tự: Hệ thống chữ triện và minh văn Hán Nôm trên lưng ấn là nguồn sử liệu gốc có độ tin cậy tuyệt đối về mặt địa danh, quan chức quản lý và niên đại ban hành.
Giá trị độc đáo / Quý hiếm: Là một trong số ít những quả quan ấn cấp châu thời Lê Trung hưng còn bảo tồn nguyên vẹn cả về hình dáng, mặt triện lẫn hệ thống lạc khoản minh văn tại bảo tàng quốc gia.

Nguồn ảnh: Sưu tầm