Niên đại: Thế kỷ XI, thời Lý
Số lượng: 10 tượng, gồm 5 cặp: sư tử, voi, tê giác, trâu và ngựa
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Mỗi tượng cao khoảng 1,2 m; dài khoảng 1,5–1,8 m
Bệ tượng: Khoảng 1,7 × 0,8 × 0,36 m
Loại hình: Tượng thú trang trí kiến trúc – Phật giáo
Nơi lưu giữ: Chùa Phật Tích, xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Bộ tượng 10 linh thú chùa Phật Tích là một nhóm tác phẩm điêu khắc đá đặc sắc của mỹ thuật thời Lý, hiện được bố trí thành hai hàng đối xứng phía trước khu Tam bảo chùa Phật Tích. Bộ tượng gồm năm cặp sư tử, voi, tê giác, trâu và ngựa, tất cả đều được thể hiện trong tư thế quỳ hoặc phủ phục trên những bệ đá chạm cánh sen. Danh mục Bảo vật quốc gia xác định nhóm hiện vật có niên đại thế kỷ XI.
Các tượng có kích thước gần với con vật thật, trung bình cao khoảng 1,2 m và dài từ 1,5 đến 1,8 m. Phần lớn được tạc từ những khối đá sa thạch lớn; một số bộ phận như tai, sừng hoặc đuôi vốn được làm riêng rồi ghép vào thân bằng kỹ thuật mộng. Riêng một tượng trâu được cấu tạo từ hai khối đá, cho thấy người thợ thời Lý đã linh hoạt sử dụng nhiều giải pháp kỹ thuật trong quá trình tạo tác.
Mỗi linh thú được đặt trên một bệ hoa sen dài khoảng 1,7 m, rộng 0,8 m và cao 0,36 m. Mặt bệ trang trí cánh sen cách điệu; trên một số diện còn xuất hiện các hình chạm liên quan đến nhạc công biểu diễn, tạo mối liên hệ giữa tượng thú với hệ thống điêu khắc Phật giáo phong phú của Phật Tích. Các hoa văn mây, móc nối và những đường cong mềm trên thân thú cũng góp phần làm giảm sự nặng nề của khối đá, tạo nên vẻ vừa khỏe khoắn vừa thanh thoát đặc trưng của mỹ thuật Lý.
Dù cùng quỳ chầu, từng loài vẫn được nghệ nhân xử lý với đặc điểm riêng. Voi và tê giác có xu hướng hướng đầu về phía trước; trâu và ngựa nghiêng đầu, khiến toàn bộ hàng tượng không trở nên cứng nhắc. Tê giác được tạo với những mảng trang trí đều trên thân; voi có khối hình lớn, chắc; sư tử được nhấn mạnh ở phần đầu và thân; ngựa và trâu mang dáng gần gũi với động vật trong đời sống. Chính việc kết hợp giữa quan sát tự nhiên và cách điệu đã tạo nên sức sống cho cả nhóm tượng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bộ tượng gắn với trung tâm Phật giáo Phật Tích và lớp kiến trúc quy mô lớn được hình thành dưới thời Lý. Văn bia năm 1686 còn lưu lại ký ức về “mười con thú” đặt phía trước kiến trúc của chùa thời Lý.
Giá trị nghệ thuật: Năm cặp động vật được tạo hình với kích thước lớn, khối chắc khỏe nhưng đường nét mềm mại, kết hợp giữa quan sát tự nhiên và cách điệu, thể hiện rõ trình độ điêu khắc đá phát triển của thế kỷ XI.
Giá trị kiến trúc: Các tượng được bố trí thành hai hàng đăng đối, cho thấy chúng là một bộ phận có chủ ý trong tổ chức không gian kiến trúc chùa, chứ không phải những tác phẩm rời được tập hợp về sau.
Giá trị Phật giáo: Tư thế quỳ trên đài sen đặt cả năm loài vật trong một thế giới biểu tượng Phật giáo, thể hiện quan niệm về muôn loài cùng hướng về và bảo hộ Phật pháp.
Giá trị kỹ thuật: Việc xử lý những khối sa thạch lớn, kết hợp tạc nguyên khối với các chi tiết lắp mộng như tai, sừng và đuôi cho thấy kỹ thuật chế tác đá khá phát triển của nghệ nhân thời Lý.
Giá trị nghiên cứu: Khi đặt cùng tượng A Di Đà, Kinnari, rồng, nhạc công và các cấu kiện đá khác tại Phật Tích, bộ linh thú giúp tái hiện một phần diện mạo phong phú của nghệ thuật và kiến trúc Phật giáo Đại Việt thế kỷ XI.
Giá trị quý hiếm: Một nhóm 10 tượng thú đá có niên đại thế kỷ XI, được tạo thành năm cặp đăng đối và vẫn được bảo tồn ngay tại chính không gian chùa nơi chúng gắn bó từ lâu đời là trường hợp đặc biệt trong di sản điêu khắc Việt Nam. Năm 2017, toàn bộ nhóm tượng được công nhận là một Bảo vật quốc gia.
Với năm cặp sư tử – voi – tê giác – trâu – ngựa cùng quỳ trên những đài sen đá, Bộ tượng 10 linh thú chùa Phật Tích tạo nên một cảnh quan điêu khắc đặc biệt của nghệ thuật thời Lý. Các linh thú không chỉ thể hiện tài nghệ tạo hình trên đá mà còn góp phần tái hiện quan niệm về một thế giới Phật giáo nơi con người, thần linh và muôn loài cùng hiện diện trong một không gian thiêng. Trải qua gần một thiên niên kỷ cùng nhiều lần biến động của chùa Phật Tích, bộ tượng vẫn là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu điêu khắc, kiến trúc và tư tưởng Phật giáo Đại Việt thế kỷ XI.
