Niên đại: Thế kỷ XVII, thời Lê Trung hưng
Chất liệu: Gỗ, phủ sơn và thếp vàng
Số lượng: 3 pho tượng
Kích thước pho giữa: Từ mặt đài sen đến đỉnh đầu 114 cm; đầu cao 42 cm; rộng ngang vai 60 cm; rộng hai khuỷu tay 70 cm; rộng hai đầu gối 98 cm; đầu dày 31 cm; ngực dày 30 cm; từ gối đến hông dày 59 cm
Hào quang pho giữa: Rộng nhất 111 cm
Loại hình: Bộ tượng Tam thế Phật
Nơi lưu giữ: Chùa Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh; trước đây thuộc xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Bộ tượng Phật Tam thế chùa Bút Tháp gồm ba pho tượng bằng gỗ phủ sơn, thếp vàng, có niên đại thế kỷ XVII, hiện được thờ tại gian giữa tòa Thượng điện. Ba pho tượng tượng trưng cho chư Phật trong ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai, thể hiện quan niệm về vô lượng chư Phật tồn tại xuyên suốt ba đời. Ba tượng có hình thức và kích thước gần tương đồng, đều ngồi thiền trên đài sen, phía dưới là hệ thống bệ nhiều tầng hình vuông. Tượng có nhục kế trên đỉnh đầu, khuôn mặt đầy đặn, mắt nhìn xuống, tai dài và đeo hoa tai hình hoa sen – một chi tiết khá đặc biệt trong nghệ thuật tạo tượng Phật Việt Nam.
Pho tượng ở giữa ngồi theo tư thế bán kiết già, hai tay chồng ngửa trong lòng đùi, kết ấn Tam muội. Tóc tạo thành các lọn xoắn ốc; khuôn mặt bầu, mi cong, mũi thẳng, mắt khép hờ, môi khép và tai dài. Tượng mặc cà sa phủ qua vai và hai tay, các nếp áo chảy thành nhiều lớp xuống lòng đùi. Phía trước ngực để lộ chuỗi anh lạc kết bằng các hạt tròn, tạo thành những ô hình quả trám, xen hoa cúc và hoa văn mây cuộn. Trang phục và đồ trang sức được xử lý công phu nhưng vẫn giữ bố cục cân đối. Đài sen gồm bốn lớp cánh sen ngửa và một lớp cánh sen úp. Các cánh sen căng, đầu nhô rõ, bên trong trang trí hoa cúc, vân xoắn, hạt tròn và những nét đao mác. Bệ tượng được tạo theo kiểu Tu-di tọa, gồm bốn cấp. Cấp trên trang trí cánh sen, hoa cúc, rồng và mây. Cấp thứ hai thu nhỏ vào giữa, nổi bật với hình rồng trong lá đề; bốn góc có các hình quỷ nhỏ trong tư thế ngồi xổm, hai tay và đầu nâng đỡ phần bệ phía trên. Các cấp dưới trang trí hoa sen, hoa cúc, sóng nước, vân xoắn và hình lân. Phía sau pho giữa có hào quang lớn, tạo hình gần như nửa chiếc thuyền dựng đứng. Trên đỉnh xuất hiện hình chim hai đầu mặt người, thường gọi là Cộng Mạng, một hình tượng đặc biệt trong nghệ thuật Phật giáo.
Pho tượng bên trái có hình thức gần giống pho giữa nhưng khác ở thủ ấn. Tay phải đặt trên đùi, tay trái đưa lên phía trước theo tư thế thuyết pháp. Bệ tượng trang trí cánh sen, hoa cúc, sóng nước và các dải vân hình dấu hỏi.
Pho tượng bên phải cũng giữ bố cục chung của cả bộ, nhưng có một số khác biệt ở thế tay, trang sức trước ngực và hoa văn trên bệ. Các đồ án hoa cúc, sóng nước, cánh sen và vân xoắn tiếp tục được sử dụng, tạo sự thống nhất cho toàn bộ ba pho tượng.
Tam thế Phật biểu thị chư Phật của ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai, thể hiện quan niệm Phật pháp tồn tại xuyên suốt thời gian. Bộ tượng tại chùa Bút Tháp không chỉ tuân theo hệ thống biểu tượng Phật giáo mà còn mang nhiều yếu tố thẩm mỹ bản địa của người Việt thế kỷ XVII. Các mô típ hoa sen, hoa cúc, rồng, lá đề, mây, sóng nước và linh thú được kết hợp với hình tượng Phật, tạo nên sự dung hòa giữa nghệ thuật Phật giáo, biểu tượng truyền thống và mỹ thuật thời Lê Trung hưng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bộ tượng có niên đại thế kỷ XVII, gắn trực tiếp với giai đoạn phát triển quan trọng của chùa Bút Tháp và Phật giáo thời Lê Trung hưng.
Giá trị nghệ thuật: Ba pho tượng có hình khối cân đối, khuôn mặt trang nghiêm, pháp phục nhiều lớp và hệ thống bệ, đài sen, hào quang được chạm khắc công phu.
Giá trị kỹ thuật: Kỹ thuật tạc gỗ, chạm nổi, chạm sâu, phủ sơn và thếp vàng được kết hợp trên những pho tượng có kích thước lớn và cấu tạo phức tạp.
Giá trị Phật giáo: Bộ tượng thể hiện đầy đủ tư tưởng Tam thế, đồng thời lưu giữ nhiều hình tượng đặc biệt như đài sen, bệ Tu-di, rồng trong lá đề và chim Cộng Mạng.
Giá trị độc đáo: Hệ thống hào quang, hoa tai hình sen, anh lạc và cấu trúc bệ nhiều tầng tạo nên diện mạo riêng cho Bộ tượng Phật Tam thế chùa Bút Tháp, một trong những bộ tượng Phật tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thế kỷ XVII.
Bộ tượng Phật Tam thế chùa Bút Tháp là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo thời Lê Trung hưng, nổi bật ở hình thức tạo tượng, hệ thống bệ – đài sen và các đồ án trang trí phong phú. Bộ tượng là nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật, kỹ thuật tạc tượng và đời sống Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
