Tên chữ: Thạch trụ Nhất Trụ tự
Niên đại: Năm 995, thời vua Lê Đại Hành
Triều đại: Tiền Lê
Chất liệu: Đá vôi
Kích thước: Cao tổng thể khoảng 4,16 m
Trọng lượng: Khoảng 4,5 tấn
Cấu tạo: 06 bộ phận lắp ghép bằng mộng, ngõng đá
Nơi lưu giữ: Chùa Nhất Trụ, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Không gian di tích: Khu di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Cố đô Hoa Lư
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, công nhận năm 2015
Giới thiệu hiện vật
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là một cột đá khắc kinh Phật có niên đại năm 995, dưới thời vua Lê Đại Hành, hiện vẫn được bảo tồn trong khuôn viên chùa Nhất Trụ tại Cố đô Hoa Lư. Với chiều cao khoảng 4,16 m, trọng lượng khoảng 4,5 tấn và thân cột khắc hàng nghìn chữ Hán, đây là một trong những di vật đặc biệt quan trọng để nghiên cứu Phật giáo, kỹ thuật chế tác đá và nghệ thuật thư pháp trên đá của Đại Cồ Việt thế kỷ X.
Toàn bộ cột được ghép từ sáu bộ phận bằng đá, gồm tảng vuông, đế tròn, thân bát giác, thớt bát giác, đấu bát giác và phần đỉnh. Các bộ phận được liên kết với nhau bằng hệ thống mộng và ngõng được đục trực tiếp trên đá, hoàn toàn không sử dụng chất kết dính. Cách lắp ghép này đòi hỏi độ chính xác cao trong tính toán kích thước, trọng tâm và khả năng chịu lực. Trải qua hơn một nghìn năm, mặc dù cột có dấu hiệu phong hóa, nứt sứt và hơi lệch khỏi trục thẳng đứng, kết cấu tổng thể vẫn đứng vững.
Phần tảng đá dưới cùng hình vuông, mỗi cạnh khoảng 1,4 m, dày 30 cm. Chính giữa có lỗ mộng để lắp chân cột, xung quanh chạm 22 cánh sen đơn tạo thành một vòng tròn. Phía trên là đế tròn, tiếp đến thân cột bát giác cao khoảng 2,37 m – bộ phận quan trọng nhất của toàn bộ hiện vật. Tám mặt thân được mài nhẵn và khắc kinh, kệ, thần chú cùng lạc khoản bằng chữ Hán. Trên cùng là thớt và đấu bát giác, kết thúc bằng bộ phận tạo hình hoa sen hoặc búp sen. Phần đỉnh nguyên gốc đã bị thất lạc và hiện nay là bộ phận được bổ sung trong quá trình tu bổ.
Minh văn và dấu ấn Phật giáo thời Tiền Lê
Trên tám mặt thân cột từng có khoảng 2.500 chữ Hán. Do phong hóa kéo dài, phần lớn văn tự hiện đã mờ hoặc mất nét; mức độ đọc được khác nhau tùy từng lần khảo sát và phương pháp nhận dạng. Trong phần văn tự còn nhận biết được có những câu liên quan đến Phật đỉnh, Thủ Lăng Nghiêm và Đà-la-ni, ca ngợi công đức, trí tuệ và năng lực cứu độ của Đức Phật. Một số nghiên cứu còn liên hệ cột với truyền thống khắc Phật đỉnh Tôn thắng Đà-la-ni. Do văn bản đã mất nhiều chữ và có những cách đọc khác nhau, nên có thể hiểu cột kinh chứa một tập hợp kinh kệ và thần chú Phật giáo hơn là khẳng định toàn bộ văn bản chỉ thuộc duy nhất một bộ kinh.
Đặc biệt, phần lạc khoản còn lưu lại những chữ:
“Đệ tử Thăng Bình Hoàng đế…”
và đoạn nhắc đến:
“Đại Thánh Minh Hoàng đế, Lê tổ… thừa thiên mệnh đại định sơn hà thập lục niên lai…”
Nội dung này được các nhà nghiên cứu sử dụng để xác định cột kinh gắn với vua Lê Đại Hành và được dựng vào năm 995, tức khoảng 16 năm sau khi ông lên ngôi. Danh xưng “Thăng Bình Hoàng đế” được xem là liên quan đến tôn hiệu của nhà vua.
Việc một vị hoàng đế cho dựng cột kinh bằng đá ngay tại kinh đô Hoa Lư cho thấy vị trí quan trọng của Phật giáo trong đời sống chính trị và tinh thần thời Đinh – Tiền Lê. Đây là giai đoạn đất nước vừa củng cố nền độc lập, trong khi nhiều cao tăng như Khuông Việt Đại sư Ngô Chân Lưu và thiền sư Đỗ Pháp Thuận có vai trò đáng kể trong đời sống triều đình, ngoại giao và văn hóa.
Cột kinh vì vậy không chỉ là một vật phẩm tôn giáo. Nó còn phản ánh mối quan hệ giữa vương quyền và Phật giáo trong buổi đầu xây dựng nhà nước quân chủ độc lập, khi Phật giáo vừa đóng vai trò tín ngưỡng, vừa tham gia vào đời sống trí thức và chính trị của quốc gia.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Cột kinh có niên đại xác định năm 995, gắn với vua Lê Đại Hành và kinh đô Hoa Lư, là tư liệu đặc biệt về nhà nước Đại Cồ Việt cuối thế kỷ X.
Giá trị Phật giáo: Hệ thống kinh, kệ và thần chú khắc trên cột phản ánh sự phát triển mạnh của Phật giáo cũng như vai trò của tôn giáo này trong đời sống triều đình thời Tiền Lê.
Giá trị văn tự: Hàng nghìn chữ Hán từng được khắc trên tám mặt cột là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu văn bản Phật giáo, thư pháp và kỹ thuật khắc chữ trên đá cách đây hơn một thiên niên kỷ.
Giá trị kiến trúc – kỹ thuật: Sáu bộ phận đá lớn được lắp ghép chính xác bằng mộng và ngõng mà không sử dụng chất kết dính, phản ánh trình độ cao của kỹ thuật chế tác và lắp dựng đá.
Giá trị nghệ thuật: Hình thức bát giác, vòng cánh sen ở chân cột và phần đỉnh hoa sen tạo nên một chỉnh thể hài hòa giữa cấu trúc kiến trúc và biểu tượng Phật giáo.
Giá trị nguyên vị: Cột kinh vẫn được bảo tồn tại chùa Nhất Trụ trong không gian Cố đô Hoa Lư, giữ được mối liên hệ trực tiếp giữa hiện vật với địa điểm lịch sử ban đầu.
Giá trị nghiên cứu: Hiện vật cung cấp tư liệu để nghiên cứu đồng thời lịch sử chính trị, Phật giáo, nghệ thuật đá, chữ Hán và đời sống tinh thần của Đại Cồ Việt thời Đinh – Tiền Lê.
Với niên đại năm 995, kết cấu đá độc đáo và hệ thống minh văn Phật giáo gắn với vua Lê Đại Hành, Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là một trong những di vật đặc biệt quan trọng còn lại từ kinh đô Hoa Lư. Hơn một nghìn năm tồn tại, cột kinh vừa là chứng tích của kỹ thuật chế tác đá phát triển, vừa lưu giữ dấu ấn về vai trò của Phật giáo trong quá trình xây dựng và củng cố quốc gia Đại Cồ Việt cuối thế kỷ X.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
