Niên đại: Cuối thế kỷ XVII, khoảng 1685–1692, thời Lê Trung hưng; có một số chi tiết bổ sung, tu sửa về sau
Chất liệu: Gỗ sơn son thếp vàng, kết hợp một số chi tiết gốm
Loại hình: Cửa võng đình làng
Nơi lưu giữ: Đình Thổ Hà, xã Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020
Giới thiệu bảo vật
Cửa võng đình Thổ Hà là một tác phẩm chạm khắc gỗ tiêu biểu của nghệ thuật đình làng thời Lê Trung hưng. Hiện vật được tạo tác trong giai đoạn đình Thổ Hà được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII, khoảng các năm 1685–1692, và được đặt tại vị trí trung tâm trước hậu cung.
Toàn bộ cửa võng được sơn son thếp vàng, chia thành ba tầng chính, bề mặt phủ dày các mảng chạm rồng, mây, hoa lá, linh thú và cảnh sinh hoạt. Kỹ thuật chạm bong kênh, chạm nổi, chạm lộng và chạm thủng được kết hợp để tạo nhiều lớp không gian trên cùng một cấu kiện gỗ. Tầng thứ nhất gồm hai lớp diềm ngang chồng lên nhau, chạm thủng các mô típ vân mây cách điệu trong bố cục hình học. Phần giữa chia thành năm khoang, ngăn cách bằng các cột chạm rồng cuốn cột, đầu rồng hướng lên phía trên. Hai bên mỗi khoang tiếp tục chạm hình rồng vươn mình, thân uốn khúc, chân trước đưa lên vuốt râu, xung quanh là các dải đao mác và mây lửa. Tầng thứ hai nổi bật với đồ án lưỡng long chầu nhật. Rồng có thân uốn nhiều khúc, mắt lớn, mũi cao, miệng ngậm ngọc, tóc xòe nhiều chẽ. Bên dưới là các hình rồng ẩn hiện trong mây, cùng hướng vào khu vực trung tâm. Bao quanh khám là các đường gờ chạm cánh sen và vân mây. Xen giữa các mảng rồng là những bức đố trang trí tứ quý tùng – trúc – cúc – mai, tạo sự cân bằng giữa các đề tài linh vật và thực vật. Tầng dưới cùng tiếp tục sử dụng các mảng chạm thủng đao mác, mây và rồng. Hai bên diềm xuất hiện nhiều linh thú trong các tư thế chạy, nằm, đứng hoặc ngoảnh đầu, tạo cảm giác sinh động hơn cho tổng thể.
Đặc biệt, ở phần dưới còn có hình voi và người. Voi được tạo trong tư thế phủ phục, trên lưng là một người cởi trần, đóng khố, hai tay bám vào vành nhạc voi. Chi tiết này đưa hình ảnh đời sống dân gian vào không gian trang trí linh thiêng của đình làng. Một đặc điểm rất riêng của cửa võng đình Thổ Hà là sự kết hợp giữa chạm khắc gỗ và các chi tiết gốm. Một số đầu rồng được gắn thêm bộ phận bằng gốm, tạo điểm nhấn khác biệt trên nền sơn son thếp vàng. Cách kết hợp này gắn trực tiếp với truyền thống làng gốm Thổ Hà, một trung tâm sản xuất gốm nổi tiếng ở vùng Kinh Bắc. Vì vậy, cửa võng không chỉ phản ánh nghệ thuật chạm gỗ mà còn lưu giữ dấu ấn của nghề thủ công truyền thống địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Cửa võng gắn trực tiếp với quá trình xây dựng đình Thổ Hà cuối thế kỷ XVII và là một trong những cấu kiện cổ quan trọng còn được bảo tồn.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống rồng, mây, tứ quý, linh thú và hình voi – người tạo nên một bố cục phong phú, sinh động và đặc trưng cho nghệ thuật đình làng thời Lê Trung hưng.
Giá trị kỹ thuật: Kỹ thuật chạm bong kênh, chạm nổi, chạm lộng và chạm thủng được phối hợp nhuần nhuyễn, tạo nhiều lớp hình khối và chiều sâu trên bề mặt gỗ.
Giá trị văn hóa: Việc kết hợp hình tượng linh thiêng với hình ảnh sinh hoạt dân gian phản ánh rõ đời sống văn hóa và thẩm mỹ của cộng đồng làng xã Bắc Bộ.
Giá trị độc đáo: Sự kết hợp giữa gỗ chạm sơn son thếp vàng và chi tiết gốm là một đặc điểm đặc biệt hiếm gặp, gắn với truyền thống nghề gốm Thổ Hà và tạo nên bản sắc riêng cho bảo vật.
Cửa võng đình Thổ Hà là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Trung hưng, nổi bật ở cấu trúc ba tầng, hệ thống hoa văn rồng phong phú và sự kết hợp độc đáo giữa gỗ với gốm. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật đình làng và văn hóa thủ công truyền thống vùng Kinh Bắc.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
