Niên đại: Đầu thế kỷ XX
Chất liệu: Vải dệt màu vàng, trang trí bằng chỉ thêu nhiều màu và đính hạt mã não
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Trang phục cung đình
Nơi phát hiện: Cố đô Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là đôi hài thêu hình chim phượng đính hạt mã não gắn với Hoàng hậu Nam Phương (1913–1963), tên thật Nguyễn Hữu Thị Lan, chính cung Hoàng hậu của vua Bảo Đại, vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn. Năm 1934, bà kết hôn với vua Bảo Đại và được phong Hoàng hậu, trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của đời sống hoàng gia Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, đôi hài có kiểu dáng thấp, phần mũi khép kín, hơi thuôn tròn về phía trước, miệng hài mở rộng và phần gót thấp, phù hợp với đặc điểm của loại hài truyền thống dành cho nữ giới trong cung đình. Thân hài sử dụng nền vải màu vàng làm chủ đạo, nổi bật với những đồ án chim phượng được thêu bằng các sợi chỉ nhiều màu, kết hợp những hạt mã não đính trên bề mặt. Dọc theo hai bên thân hài là hệ thống hoa văn uốn lượn, sử dụng những gam màu đỏ, xanh lục và nâu sẫm, tạo nên sự tương phản với nền vải vàng. Phần mũi hài được trang trí bằng một đồ án hình tròn có các chi tiết thêu nhỏ, trong khi những hình tượng chim phượng được bố trí trải dài trên thân, kết hợp các dải hoa văn mềm mại. Mép hài được viền bằng những đường chỉ trang trí, phần lót bên trong có màu nâu nhạt, còn đế hài mang sắc sẫm hơn, tạo nên sự phân biệt rõ ràng giữa các bộ phận cấu thành.
Điểm đặc sắc của hiện vật nằm ở hình tượng chim phượng được kết hợp với những hạt mã não, tạo nên hiệu quả trang trí giàu tính biểu tượng. Trong nghệ thuật cung đình triều Nguyễn, chim phượng là hình tượng gắn liền với địa vị và phẩm giá của Hoàng hậu, Hoàng thái hậu và những phụ nữ thuộc hoàng gia. Khác với hình tượng rồng năm móng thường được sử dụng trên trang phục của hoàng đế, chim phượng được thể hiện trên phụng bào, mũ đội đầu và những vật dụng phục sức của Hoàng hậu.
Về kỹ thuật, đôi hài thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật may, thêu và đính kết vật liệu trang sức trên nền vải. Những đường chỉ màu được sắp đặt theo hình thể chim phượng, tạo nên các chi tiết trang trí ở phần đầu, thân, cánh và đuôi chim, trong khi các hạt mã não góp phần tăng tính nổi khối và hiệu quả thị giác cho đồ án. Các mảng màu trên thân hài được tổ chức theo những đường cong liên hoàn, phù hợp với kết cấu cong của một vật dụng có diện tích trang trí nhỏ. Theo tư liệu về chế độ phục sức triều Nguyễn, hia hài phục vụ vua, Hoàng hậu và các thành viên hoàng gia từng được chế tác tại Cẩm tượng ty, cơ quan chuyên đảm nhiệm việc may thêu y phục, mũ mão và giày dép cung đình. Nguồn nguyên liệu được cung ứng từ các cơ sở dệt lụa, thuộc da và kim hoàn trong nước hoặc nhập từ bên ngoài. Tuy nhiên, hiện chưa có chứng cứ trực tiếp xác nhận cơ sở chế tác hoặc người thợ thực hiện riêng đôi hài này.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật phục sức gắn liền với Hoàng hậu Nam Phương, nhân vật thuộc giai đoạn cuối cùng của triều Nguyễn, có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử trang phục và đời sống vật chất của hoàng gia Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Đôi hài góp phần phản ánh sự duy trì những quy thức trang phục truyền thống trong bối cảnh chế độ quân chủ Nguyễn đang từng bước chuyển biến dưới tác động của quá trình giao lưu văn hóa Đông – Tây. Những đặc điểm về kiểu dáng, chất liệu, màu sắc và hình tượng chim phượng cung cấp nguồn tư liệu trực quan để nghiên cứu phục sức dành cho Hoàng hậu, đồng thời làm rõ những biểu hiện của sự kế thừa và biến đổi trong nghệ thuật may thêu cung đình. Đặc biệt, việc đối chiếu hiện vật với những quy định ghi chép trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ còn góp phần nhận diện sự khác biệt giữa điển chế trang phục được ban hành dưới các triều vua trước với thực tiễn sử dụng phục sức hoàng gia thời Bảo Đại.
Giá trị văn hóa: Thể hiện quan niệm truyền thống về sự cao quý, vẻ đẹp thanh nhã và địa vị của người phụ nữ đứng đầu hậu cung trong văn hóa cung đình Việt Nam. Hình tượng chim phượng trên thân hài là biểu tượng mang ý nghĩa đặc biệt trong nghệ thuật trang trí hoàng gia, gắn với đức hạnh, sự cao sang và những điềm lành theo quan niệm phương Đông. Việc sử dụng những hạt mã não để làm nổi bật đồ án trang trí cho thấy sự kết hợp giữa nghệ thuật phục sức và truyền thống sử dụng đá quý trong đời sống tầng lớp quý tộc. Đôi hài không chỉ là vật dụng phục vụ sinh hoạt mà còn góp phần thể hiện phẩm giá, thân phận và quan niệm thẩm mỹ của người sử dụng. Sự tồn tại của hiện vật trong hệ thống di sản cung đình triều Nguyễn đồng thời phản ánh vai trò của nghề may thêu và trang sức truyền thống trong việc hình thành bản sắc văn hóa vật chất của hoàng gia Việt Nam.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật may thêu trang phục cung đình Huế đầu thế kỷ XX, đặc biệt ở phương thức kết hợp giữa kỹ thuật thêu nhiều màu và nghệ thuật đính kết đá trang trí. Bề mặt vải vàng tạo nền cho các đồ án chim phượng, trong khi những sợi chỉ màu đỏ, xanh lục và nâu sẫm được sử dụng để thể hiện các đường nét uốn lượn, tạo nên sự hài hòa giữa màu sắc và hình thể. Đặc biệt, việc đính hạt mã não trên những chi tiết của chim phượng góp phần tạo nên hiệu quả nổi khối, làm phong phú bề mặt trang trí so với hình thức thêu chỉ thông thường. Nghệ thuật tổ chức bố cục trên phần mũi và thân hài cho thấy khả năng tính toán của người thợ nhằm bảo đảm sự cân xứng giữa hai chiếc, đồng thời duy trì tính thống nhất của đồ án trong giới hạn một bề mặt nhỏ, cong và có kết cấu phức tạp. Tác phẩm qua đó phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của những người thợ thủ công phục vụ hoàng gia triều Nguyễn.
Giá trị độc đáo: Là một trong những đôi hài được xác định gắn với Hoàng hậu Nam Phương và được giới thiệu trong các nghiên cứu về trang phục cung đình Nguyễn, có giá trị đặc biệt đối với việc tìm hiểu nghệ thuật phục sức của phụ nữ hoàng gia. Điểm nổi bật của hiện vật nằm ở sự kết hợp giữa nền vải vàng, đồ án chim phượng và những hạt mã não đính trên bề mặt, tạo nên hình thức trang trí có giá trị thẩm mỹ và biểu tượng cao. Khác với những đôi hài trang trí rồng, chữ Thọ hoặc các đồ án long phúc dành cho hoàng đế, hiện vật chú trọng hình tượng phượng, phù hợp với vị thế của Hoàng hậu trong hệ thống phục sức cung đình. Đặc biệt, việc bảo lưu một hiện vật được gắn với người phụ nữ giữ ngôi vị Hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn tạo điều kiện nghiên cứu đối chiếu với các loại phụng bào, mũ phượng và trang sức còn lưu giữ. Đây là nguồn tư liệu quý đối với hoạt động bảo tồn, phục dựng kỹ thuật may thêu, nghiên cứu lịch sử trang phục và phát huy giá trị di sản văn hóa cung đình Huế.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
