Thôn Đặng Xá, xã Văn Xá huyện Kim Bảng có một ngôi chùa cổ tồn tại từ lâu đời, chùa có tên là Khánh Hưng tự (chùa Khánh Hưng). Theo thần phả và sắc phong còn được lưu giữ, chùa thờ Đại Thánh Pháp Vân Phật một trong Tứ Pháp. Tại chùa còn nhiều đồ thờ tự cổ có giá trị trong đó có một hương án bằng đá xanh được tạo lập và tháng 11 năm Mậu Tý (1708) thời vua Lê Dụ Tông. Hương án đặt phía trước trong tòa Hậu Cung.
Cấu trúc của hương án
Hương án đá chia thành 3 phần: Mặt trên hương án là một tấm đá có chiều dài 1,57m, rộng 1,05m. Toàn bộ hương án cao 1,27m, phía sau để rỗng, phía trước và hai bên hông đều khắc chữ Hán và chạm các mảng hoa văn trang trí hết sức công phu. Từ mặt hương án dật xuống 5 cấp tương đối đều nhau tạo thành thân hương án. từ cấp nọ dật xuống cấp kia đều có gờ chỉ và các dải hoa văn trang trí. Tính từ mặt bệ xuống cấp thứ nhất dưới đường gờ chỉ nổi là một dây có 34 ô hoa lá. Cấp thứ 2 dật vào ở giữa có mặt nhật tròn nổi, hai bên đối xứng trái, phải, chầu vào là hai con long mã, hai con rồng hóa miệng ngận hạt ngọc. Rồng có râu cong, thân uốn năm khúc, xen mây bay quanh rồng đang trong quá trình thăng hóa thành long mã. Ở mỗi đầu hai bên cấp này là một bông hoa cúc nở. Cấp thứ 3 xen kẽ 10 hàng sổ dọc là 4 chữ vạn xen nhau đều đặn. Cấp thứ 4 là dải băng sen dẹt hoa lá thủy ba kết quyện vào nhau. Cấp thứ 5 có 21 ô hoa tạo thành một dải hoa đều đặn.
Thân án đá được thu nhỏ lại so với mặt trên, có chiều dài 1,36m, cao 0, 47 m. hai bên mặt trước thân án khắc hai con rồng giáng, chân rồng có móng, thân rồng uốn thành 5 khúc, giữa từng khúc có dải mây mêm mại. Bên phải và bên trái đóng khung gờ chỉ, ở giữa có khắc nổi 4 chữ: ” Bảo điện Uy Linh”. Giữa thân án có hàng chữ xếp theo chiều dọc là: ” Nam mô A Di Đà Phật – Kim liên tọa”. Ở chữ cuối cùng được tạo bằng bông sen to nở xòe ôm lấy hàng chữ bằng hai dải cánh sen từ dưới lên trên, mỗi dải có 10 cánh sen.
Bệ án tạo kiểu chân quỳ dạ cá với những mảng chạm khắc sinh động, rồng mây uốn lượn hết sức đẹp mắt. Cả 3 mặt trước và hai bên hương án đều có khắc chữ Hán. Hai mặt bên liệt kê danh sách những người cung tiến công đức để lập hương án. GS Trương Đình Nguyên, nguyên Phó hiệu trưởng trường cao cấp Phật học từng dịch nội dung khắc ở mặt trước hương án như sau:
Điện báu uy linh
Hưng công hội chủng cùng toàn dân xã Đặng Xá, huyện Kim Bảng, Phủ Lý Nhân, đạo Sơn Nam, nước Đại Việt chọn được ngày giờ năm tháng tốt lành mới bắt đầu tạc án thư đá cùng tượng sơn son thiếp vàng nay đã xong xuôi đẹp đẽ.
Vốn nghe nói rằng đức Phật là bậc Đại Giác Từ Tôn Phổ Độ mọi loại chúng sinh, toả ánh hào quang chí thiện rộng chứng nhân duyên vô lượng, án đã đặt ở trước. Khi thắp hương lên thì khói nhang nghi ngút thấu đến chín tầng trời. Tới lúc lên chùa tụng kinh thì thông suốt cả Tam Giới Đại Thiên Thế Giới.Như vậy thì ở cõi nước vua Hùng, ở nước Việt Nam ta chỉ có Đặng Xá ta đây là chốn danh hương. Xét ra chùa Khánh Hưng là một danh lam, Phật diện và tiền đường v.v đã được hoàn thành từ xưa. Nay hưng công hội chủ, thiền tăng sãi vãi v.v..cùng phát tâm Bồ Đề sửa sang Phật sự.
Trộm nghĩ việc thờ Phật quy y, chẳng phải là dựa vào ai khác, mà phải dựa vào sắc con người, chính là dựa vào con vào người mới nên kết quả.
Trước một tòa hương án đá dốc lòng cầu nguyện, sinh tâm thân cận với đức Như Lai, cúi đầu lạy Phật cầu cho đời đời viên thành chính giác.
Một lần hương công thì Trời Phật giáng lâm
Hai lần hương công thì dân hưng , vật thịnh
Toại điều sở nguyện như ý sở cầu
Trên chúc cho Cơ đồ hoàng gia được củng cố đạo của Thánh đế được thịnh lâu
Mặt trời nhà Phật thêm rực rỡ,
Bánh xe Phật Pháp chuyển thường xuyên,
Thiên hạ thái bình tai ương đều hết.
Phán rằng:
Trời Nam trước đây đã từng có bốn thứ báu
Nay mừng lại hưng công làm án đá
Lưng( Phật) thắt đai vàng, người đứng trước điện
Sắc ( tượng) ánh vàng son, lên ở trên bộ.
Mùi sương thấu tới trời cao, gom hết các phúc
Tiếng ( chuông ) vang khắp Kim Bảng đọng trăm vẻ lành
Biết rằng đức Phật sẽ ban phúc lộc dồi dào
Danh tiếng sẽ lưu truyền mãi mãi trên đời.
Dịch thơ:
Từ khí trời Nam trước đã từng,
Mừng nay án đá lại hưng công
Thân mang kim đới đứng trước điện
Sắc ánh vàng son, bệ ấy dâng
Hương thấu trời cao ngàn phúc hợp
Chuông vang Kim Bảng vạn lành ngưng
Mới hay phúc lộc nhờ ơn Phật
Danh để muôn đời với núi sông.
Phần tiếp theo là phần ghi công đức của mọi người trong bản xã và thập phương.
Ngày lành tháng mười năm Mậu Tý Niên hiệu Vĩnh Thịnh Hoàng triều
Nguyễn Bách Vạn và Trần Như Lâm kính cẩn khắc chữ./.
Giá trị lịch sử, văn hoá của hương án
Hương án đá chùa Đặng Xá được tạo lập cách đây 300 năm. Tổng thể hương án được lắp ghép công phu giữa mặt trên, thân và bệ hương án. Ước chừng hương án đá nặng khoảng vài chục tấn. Về chất liệu, hầu hết hương án ở các nơi thờ cúng đều làm bằng gỗ. Vì thế hương án bằng đá ở chùa Khánh Hưng là loại quý hiếm. Cho đến nay hình thức hương án có trang trí những mảng hoa văn tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) tứ linh (long, ly, quy, phượng) là đều khá phổ biến. Song vừa có chạm, khắc hoa văn vừa có chữ thể hiện như một tấm bia (có thể gọi là bia hương án) như ở chùa Khánh Hưng là hiếm. Đây là hiện tượng quý lần đầu tiên phát hiện ở Hà Nam, vừa mang chức năng hương án, vừa là chức năng văn bia. Hương án đá chùa Khánh Hưng là một bức tranh dân gian sinh động, thể hiện nghệ thuật đục, chạm, khắc trên đá của các nghệ nhân thời hậu Lê. Qua nội dung khắc trên hương án cho thấy chùa Khánh Hưng từ xa xưa đã là nơi sầm uất, thu hút nhiều phật tử tham gia thể hiện sự phồn thịnh của phật giáo vào thời điểm lịch sử đó. Đặc biệt có một bài thơ hay ca ngợi cảnh đẹp, lòng yêu quê hương, sự tôn kính, lòng khát khao của con người hướng tới ấm no hạnh phúc mãi mãi cho muôn đời.
