Tên hiện vật: Khánh đá chùa Điều
Niên đại: Năm Chính Hòa thứ 13 (1692), đời vua Lê Hy Tông, thời Lê Trung hưng.
Chất liệu: Đá.
Số lượng: 01 chiếc.
Loại hình: Nhạc khí Phật giáo, hiện vật điêu khắc đá gắn với kiến trúc và nghi lễ Phật giáo.
Đơn vị lưu giữ: Chùa Điều, tỉnh Ninh Bình.
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, đợt 13, năm 2024.
Giới thiệu bảo vật
Khánh đá chùa Điều được tạo tác vào năm Chính Hòa thứ 13 (1692), dưới triều vua Lê Hy Tông, là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của nghệ thuật thời Lê Trung hưng. Hiện vật có chiều cao lớn nhất 0,95 m, chiều rộng lớn nhất 1,45 m, dày 0,7 m và nặng khoảng 300 kg. Khánh được chạm khắc công phu trên cả hai mặt, kết hợp hài hòa giữa hoa văn trang trí, hình tượng linh vật và hệ thống minh văn chữ Hán, vừa thể hiện chức năng của một nhạc khí Phật giáo, vừa mang giá trị như một tấm bia ghi chép lịch sử. Về bố cục, khánh gồm các phần chính: đỉnh khánh, cổ khánh, tay khánh và lòng khánh. Các đường diềm được trang trí bằng những mô típ hoa mai, cành tùng, chim cò và linh thú, tạo nên tổng thể phong phú, sinh động nhưng vẫn bảo đảm tính cân xứng, trang nghiêm.
Mặt trước: Đỉnh khánh nổi bật với hình lá đề, bên trong là vòng tròn tượng trưng cho mặt trời, có chấm tròn ở giữa và các đường cong tỏa ra xung quanh như ánh hào quang. Hai bên lá đề là đôi rồng chầu, thân cuộn khúc, đầu có mào, mắt lồi, miệng rộng, ngậm ngọc; phần đuôi uốn ngược, kết hợp các dải đao lửa tạo thế rồng giáng mạnh mẽ. Cổ khánh được chia thành các ô khắc chữ Hán, trong đó có cụm chữ “Cửu Thiên Ứng Nguyên” và dòng chữ nổi “Bảo khánh Điều tự”, có nghĩa là khánh quý của chùa Điều. Hai bên tay khánh là đôi phượng múa, hướng về đỉnh khánh; phía dưới lần lượt khắc các chữ “Xuân”, “Hạ” trong hình lá đề cách điệu. Đáng chú ý, bên dưới chữ “Hạ” có hình một con dái cá đang vờn cá chép giữa khoảng nước, thể hiện sự kết hợp giữa đề tài linh vật và hình tượng gần gũi với đời sống dân gian. Lòng khánh được tạo khung hình lục giác, bên trong khắc minh văn chữ Hán ghi lại quá trình tạo dựng, công đức của những người tham gia hưng công và tiến cúng. Nội dung đề cập đến người chủ trì việc tạo khánh là Trần Viết Nho, cùng vợ, con cháu, thân thích và các chức sắc, quan viên trong xã Quắc Thị, huyện Mỹ Lộc, phủ Thiên Trường. Minh văn còn ghi tên những người thân đã mất, thể hiện quan niệm tưởng niệm tổ tiên và người quá cố trong đời sống tín ngưỡng đương thời.
Mặt sau: Phần đỉnh khánh để trơn, khu vực cổ khánh có lỗ tra cán treo và các dòng chữ Hán, trong đó có câu “Lôi thanh phổ hóa thiên tôn”. Hai bên tay khánh khắc chữ “Thu”, “Đông” trong hình lá đề cách điệu, kết hợp với các hình rồng có mắt lồi, miệng rộng, thân uốn cong và đuôi tạo thế rồng giáng. Lòng khánh tiếp tục được bố cục trong khung lục giác, gồm 36 dòng chữ Hán. Nội dung minh văn là bài minh nêu lý do, mục đích và ý nghĩa của việc tạo khánh, ca ngợi Đức Phật, cảnh chùa, ghi nhận công đức của các tín chủ, đồng thời gửi gắm ước vọng về sự trường tồn của Phật pháp, quê hương và đất nước. Phần cuối ghi thêm tên một số người tiến cúng và người soạn văn khắc là nho sinh Nguyễn Trường Sinh, người địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Khánh đá chùa Điều là hiện vật có niên đại xác định, được tạo tác năm 1692 dưới triều Lê Hy Tông. Hệ thống minh văn cung cấp những thông tin quý về nhân vật, dòng họ, tín chủ, chức sắc, địa danh hành chính, hoạt động công đức và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân thời Lê Trung hưng. Những ghi chép về quá trình tạo dựng khánh còn góp phần nghiên cứu phương thức huy động nguồn lực và tổ chức các hoạt động tín ngưỡng tại làng xã đương thời.
Giá trị nghệ thuật: Khánh đá có hình thức tạo tác độc đáo, thể hiện trình độ điêu khắc đá tinh xảo của nghệ nhân Việt Nam thế kỷ XVII. Các mô típ rồng, phượng, lá đề, hoa cúc, tùng, mai, chim cò và linh thú được bố trí phong phú, kết hợp giữa chạm nổi, chạm chìm và khắc chữ. Đặc biệt, sự đan xen giữa hình tượng linh thiêng với các hình ảnh gần gũi trong đời sống dân gian đã tạo nên diện mạo riêng cho hiện vật, phản ánh khả năng sáng tạo và tư duy thẩm mỹ của người xưa.
Giá trị văn hóa, tôn giáo: Các hình tượng và nội dung minh văn trên khánh phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian trong đời sống văn hóa thời Lê Trung hưng. Hình tượng lá đề, rồng, phượng cùng những lời cầu chúc về phú quý, trường thọ, vinh hoa và sự trường tồn của Phật pháp thể hiện niềm tin tôn giáo cũng như khát vọng về cuộc sống bình an, thịnh vượng. Qua đó, hiện vật góp phần làm sáng tỏ đặc điểm dung hợp tín ngưỡng và tôn giáo trong xã hội Việt Nam thời kỳ này.
