Niên đại: Thế kỷ XIV, thời Trần
Chất liệu: Gốm đất nung phủ men
Màu men: Xanh ngọc, trắng và nâu
Kích thước: Cao 145 cm; đế rộng 50 × 50 cm
Trọng lượng: Khoảng 130 kg
Số tầng hiện còn: 9 tầng
Số tượng Phật: 446 tượng
Loại hình: Bảo tháp Phật giáo bằng gốm men
Nguồn gốc: Chùa Trò, tên chữ Đại Phúc tự, thôn Dân Trù, xã Yên Phương, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trước đây; nay thuộc xã Tam Hồng, tỉnh Phú Thọ
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Hùng Vương – Cơ sở 2, phường Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tháp gốm men chùa Trò là một tác phẩm gốm kiến trúc – điêu khắc Phật giáo đặc sắc của Đại Việt thời Trần, có niên đại vào khoảng thế kỷ XIV. Bảo vật vốn là đồ thờ tự tại chùa Trò, tên chữ Đại Phúc tự, thuộc thôn Dân Trù, xã Yên Phương, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trước đây. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực này thuộc xã Tam Hồng, tỉnh Phú Thọ.
Tháp được làm bằng đất nung và phủ ba màu men chủ đạo: xanh ngọc, trắng và nâu. Tổng thể tạo thành một khối vuông, phần dưới rộng rồi thu nhỏ dần lên phía trên. Lòng tháp rỗng, bốn mặt các tầng đều mở cửa hình tò vò. Phần còn bảo tồn hiện nay cao 145 cm, đế rộng 50 × 50 cm và nặng khoảng 130 kg.
Tính từ dưới lên, bảo tháp gồm ba bộ phận chính là đế, bệ và thân tháp. Đế được tạo từ bốn khối gốm tương tự nhau rồi ghép thành một khối vuông chắc chắn. Bề mặt đế trang trí các dải cánh sen, hoa dây và nhiều mô típ thực vật. Phía trên là bệ tháp hình vuông với bốn chân quỳ ở bốn góc; trên mỗi chân xuất hiện hình lá đề, kết hợp các mảng men nâu và men trắng.
Phần thân hiện còn 9 tầng, mỗi tầng được làm riêng rồi ghép chồng lên nhau. Các tầng càng lên cao càng thu nhỏ, tạo cảm giác vươn thẳng và thanh thoát. Mái tháp mô phỏng kiến trúc thực với mái ngói ống, diềm mái, hệ thống xà và con sơn. Bốn mặt đều có cửa vòm, làm cho cây tháp tuy có kích thước nhỏ nhưng vẫn mang dáng dấp của một công trình kiến trúc Phật giáo hoàn chỉnh.
Đặc biệt, trên toàn bộ tháp có tới 446 hình tượng Phật được bố trí từ dưới lên trên. Các tượng xuất hiện liên tục trên nhiều tầng, tạo thành những lớp hình ảnh nối tiếp nhau ở bốn phương. Sự lặp lại của hình tượng Phật khiến toàn bộ bảo tháp trở thành một không gian thờ tự thu nhỏ, trong đó kiến trúc, tượng và hoa văn hòa thành một chỉnh thể.
Nghệ thuật gốm men và trang trí thời Trần
Điểm nổi bật của Tháp gốm men chùa Trò là việc phối hợp ba màu men trên cùng một tác phẩm. Men xanh ngọc thường xuất hiện trên cánh sen và một số mảng kiến trúc; men trắng tạo nền sáng; men nâu được sử dụng để nhấn các chi tiết, đường viền và hoa văn. Ba sắc men được bố trí xen kẽ, giúp từng bộ phận của tháp nổi rõ nhưng vẫn liên kết thành một tổng thể thống nhất.
Phần đế và bệ mang nhiều mô típ quen thuộc của nghệ thuật Lý – Trần. Những cánh sen nổi, hoa cúc dây, hoa lá và các dạng xoắn móc được chạm hoặc đúc trên bề mặt rồi phủ men. Ở bốn chân quỳ, họa tiết lá đề được khắc chìm và tô men nâu, tạo nên sự tương phản với nền men sáng phía ngoài.
Tầng thứ nhất của thân tháp có cấu trúc trang trí đặc biệt phong phú. Phần mái mô phỏng ngói ống phủ men nâu; diềm mái xuất hiện hình rồng, cánh sen và các chi tiết kiến trúc thu nhỏ. Trước những cửa vòm còn có hình tượng các vị hộ pháp, trong khi một số vị trí trên hệ thống con sơn xuất hiện hình nhân vật mặt người, thân chim. Các hình tượng Phật ngồi thiền được bố trí thành từng lớp quanh mái và thân tháp.
Ở tám tầng phía trên, cách tổ chức kiến trúc tương đối thống nhất nhưng kích thước giảm dần. Mái tiếp tục được mô phỏng bằng những hàng ngói ống, xen các hoa cúc nổi, diềm mái và hoa văn hình học. Việc lặp lại cùng một cấu trúc ở nhiều tầng khiến cây tháp có nhịp điệu rõ ràng, đồng thời tạo cảm giác một kiến trúc thực được thu nhỏ bằng gốm.
Một mô típ đáng chú ý khác là rồng thời Trần. Hình rồng được tạo với thân dài uốn lượn, bờm và mào lửa, xuất hiện bên các cửa tháp và một số dải trang trí. Cùng với lá đề, hoa sen, hoa cúc, mây và tượng Phật, hình rồng giúp xác định rõ dấu ấn mỹ thuật Đại Việt thế kỷ XIV trên bảo vật.
Giá trị của cây tháp không chỉ nằm ở trang trí mà còn ở kỹ thuật sản xuất gốm quy mô lớn. Các bộ phận được tạo tác riêng, nung, phủ men rồi ghép chính xác thành một cấu trúc cao gần 1,5 m. Người thợ phải đồng thời kiểm soát độ co của đất khi nung, sự ổn định của từng khối, màu men và độ chính xác tại những vị trí lắp ghép. Với một công trình có hàng trăm tượng nhỏ và rất nhiều chi tiết kiến trúc, đây là một quá trình chế tác đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao.
Tháp vốn được đặt tại chùa Trò – Đại Phúc tự, một ngôi chùa cổ của làng Dân Trù. Trong không gian chùa, tháp là một đồ thờ Phật giáo và từng được đặt trang trọng phía trước chùa. Nguồn gốc gắn trực tiếp với một cơ sở thờ tự giúp bảo vật lưu giữ không chỉ giá trị nghệ thuật mà còn cả bối cảnh sử dụng ban đầu. Năm 1954, trong chiến tranh, chùa Trò bị đốt phá và nhiều đồ thờ tự bị hư hại hoặc thất tán. Cây tháp gốm được đưa xuống ao để gìn giữ. Sau khi hòa bình lập lại, người dân địa phương vớt tháp lên và bàn giao cho cơ quan chuyên môn bảo quản. Nhờ đó, một tác phẩm gốm lớn và rất dễ vỡ đã tránh được nguy cơ mất hoàn toàn. Sau này, tháp được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc. Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1821/QĐ-TTg công nhận Tháp gốm men chùa Trò là Bảo vật quốc gia. Hồ sơ Bảo vật quốc gia ghi nhận hiện vật cao 145 cm, đế 50 × 50 cm, nặng 130 kg, còn 9 tầng và 446 tượng Phật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tháp có niên đại thế kỷ XIV, là hiện vật gốc gắn với một cơ sở Phật giáo cổ tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Từ nguồn gốc tại chùa Trò đến quá trình được gìn giữ qua chiến tranh, bảo vật lưu lại một lịch sử tồn tại kéo dài khoảng bảy thế kỷ.
Giá trị Phật giáo: 446 tượng Phật, hệ thống cửa vòm, hoa sen, lá đề và các hình tượng hộ pháp tạo nên một bảo tháp mang đậm nội dung Phật giáo. Việc bố trí tượng trên nhiều tầng và nhiều mặt biến toàn bộ tác phẩm thành một không gian thờ tự thu nhỏ.
Giá trị nghệ thuật: Tháp kết hợp kiến trúc thu nhỏ với điêu khắc và trang trí. Rồng, cánh sen, hoa cúc, mây, lá đề, nhân vật và hàng trăm tượng Phật được bố trí trên một cấu trúc nhiều tầng, tạo nên mật độ trang trí cao nhưng vẫn giữ được nhịp điệu rõ ràng.
Giá trị về gốm men: Ba sắc xanh ngọc – trắng – nâu cùng xuất hiện trên một tác phẩm lớn, thể hiện khả năng phối hợp nhiều loại men của nghề gốm Đại Việt thời Trần. Đây là nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu sự phát triển của kỹ thuật gốm men nhiều màu ở Việt Nam thời trung đại.
Giá trị kỹ thuật: Một cây tháp cao 145 cm, nặng khoảng 130 kg được cấu tạo từ nhiều khối gốm rời nhưng có thể ghép thành một chỉnh thể vững chắc. Việc chế tác hàng trăm tượng nhỏ, mái, cửa, con sơn và các chi tiết trang trí rồi nung men đòi hỏi khả năng kiểm soát nguyên liệu, nhiệt độ và độ co của sản phẩm ở mức cao.
Giá trị về nghệ thuật thời Trần: Rồng, hoa sen, lá đề, hoa cúc cùng các chi tiết kiến trúc trên tháp phản ánh rõ ngôn ngữ tạo hình của Đại Việt thế kỷ XIV. Bảo vật giúp nghiên cứu không chỉ đồ gốm mà còn cả kiến trúc và điêu khắc Phật giáo thời Trần.
Giá trị độc bản: Với quy mô lớn, cấu trúc nhiều tầng, ba màu men và hệ thống hàng trăm tượng Phật, Tháp gốm men chùa Trò là một hiện vật đặc biệt hiếm trong kho tàng gốm kiến trúc Đại Việt còn được bảo tồn. Năm 2018, hiện vật được chính thức công nhận là Bảo vật quốc gia.
Từ một đồ thờ từng đứng trước Đại Phúc tự ở làng Dân Trù, Tháp gốm men chùa Trò đã trải qua chiến tranh, từng được đưa xuống ao để gìn giữ rồi được trục vớt và chuyển về bảo tàng. Trên thân tháp cao chưa đầy 1,5 m là cả một thế giới thu nhỏ với 9 tầng, 446 tượng Phật, những mái ngói, cửa vòm, rồng, hoa sen và ba sắc men xanh ngọc – trắng – nâu. Bảo vật vì thế không chỉ lưu giữ kỹ thuật gốm phát triển của thế kỷ XIV mà còn là một dấu tích đặc sắc của nghệ thuật kiến trúc và đời sống Phật giáo Đại Việt thời Trần.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
