Niên đại: Khoảng nửa sau thế kỷ XVII
Chất liệu: Tranh màu truyền thống
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Tranh chân dung truyền thần
Nơi phát hiện: Phủ thờ Quốc Uy công tại vùng Hương Thủy, Huế
Đơn vị lưu giữ: Phủ thờ Quốc Uy công tại Hương Thủy, Huế
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần khắc họa Quốc Uy công Nguyễn Phúc Thuần (1653–1675), còn gọi là Nguyễn Phúc Hiệp hay Tôn Thất Hiệp, một võ tướng nổi tiếng dưới thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Ông là con trai thứ tư của chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần, mẹ là bà Châu Thị Viên, xuất thân từ dòng tôn thất có vai trò quan trọng trong việc xây dựng và củng cố chính quyền Đàng Trong thế kỷ XVII. Thuở trẻ, ông được phong Chưởng cơ, tước Hiệp Đức hầu, nổi tiếng có tài thao lược và được các tướng sĩ kính trọng. Năm 1672, khi quân Trịnh tiến đánh Đàng Trong, Nguyễn Phúc Thuần được cử làm Nguyên soái chỉ huy quân đội chống giữ các phòng tuyến ở Quảng Bình. Sau khi quân Trịnh rút lui, ông từ bỏ đời sống quân ngũ, dựng am thờ Phật, chuyên tâm tìm hiểu giáo lý nhà Phật. Năm 1675, ông qua đời khi mới 23 tuổi. Về sau, ông được triều Nguyễn truy phong Quốc Uy công, được phụng thờ tại phủ thờ ở Hương Thủy, Huế. Bức chân dung lưu truyền tại đây không chỉ góp phần ghi lại hình tượng một vị tôn thất có công trong cuộc chiến Trịnh – Nguyễn mà còn phản ánh dấu ấn Phật giáo trong đời sống tinh thần của tầng lớp quý tộc Đàng Trong.
Về bố cục và phong cách tạo hình, Nguyễn Phúc Thuần được khắc họa trong tư thế ngồi xếp bằng trên tọa cụ, thân hình hơi nghiêng nhưng gương mặt hướng thẳng về phía trước, thể hiện phong thái điềm tĩnh, khoan thai. Ông để kiểu tóc cạo ngắn phần đỉnh đầu, tóc hai bên và phía sau buông xuống, trên môi có hàng ria mép, dưới cằm là chòm râu dài. Thân khoác áo rộng màu xám tím với những hoa văn vân xoắn trang trí chìm, bên trong là lớp áo cổ giao lĩnh màu đen có họa tiết vàng, để lộ một phần y phục sáng màu phía trước ngực. Hai ống tay áo buông rộng, phủ xuống phần đùi, tạo nên những nếp gấp mềm mại. Một tay ông đặt trên đầu gối, cầm chuỗi tràng hạt với những hạt màu xanh lục và dây tua đỏ, trong khi tay còn lại đặt tự nhiên bên cạnh thân. Phía bên phải nhân vật xuất hiện chiếc gối tựa trang trí hoa văn nhiều màu, với những mảng xanh, đỏ và vàng nổi bật. Khác với hình tượng võ tướng thường được thể hiện trong giáp phục, mũ trụ và nghi trượng, Nguyễn Phúc Thuần xuất hiện trong trang phục sinh hoạt, mang dáng vẻ của một người hướng tâm về đời sống tu hành.
Đặc biệt, kiểu tóc của nhân vật là một chi tiết đáng chú ý trong nghiên cứu văn hóa trang phục Đàng Trong thế kỷ XVII. Phần tóc ở đỉnh đầu được cạo ngắn, trong khi tóc hai bên và phía sau vẫn để dài, tương đồng với một số ghi chép đương thời về tập tục cạo tóc của cư dân vùng Thuận – Quảng. Trong công trình Ngàn năm áo mũ, Trần Quang Đức đã sử dụng chính bức chân dung Quốc Uy công Nguyễn Phúc Thuần làm tư liệu đối chiếu khi nghiên cứu tục cạo tóc ở Đàng Trong trước những cải cách về trang phục và đầu tóc dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát. Bên cạnh đó, kiểu áo cổ giao lĩnh, thân rộng và các họa tiết trang trí trên y phục cũng góp phần cung cấp cứ liệu trực quan về hình thức ăn mặc của tầng lớp tôn thất, quý tộc đương thời.
Về kỹ thuật, tác phẩm sử dụng bố cục chân dung tập trung, lấy diện mạo và phần thân trên của nhân vật làm trọng tâm. Gương mặt được thể hiện bằng những đường nét mảnh, phối hợp sắc độ hồng nhạt và nâu trầm nhằm diễn tả hình khối, trong khi phần tóc, ria mép và chòm râu được xử lý bằng các nét đen tương đối đều. Trang phục sử dụng những gam màu xám tím, đen và trắng, điểm xuyết hoa văn vàng cùng các họa tiết xanh đậm, tạo nên sự tương phản vừa phải giữa nhân vật và nền tranh. Đáng chú ý, những nếp áo được thể hiện bằng các đường chuyển sắc mềm mại, làm nổi bật độ rộng và sự buông rủ của trang phục. Bề mặt tranh trong ảnh tư liệu hiện có nhiều vết rạn, vùng nền bạc màu và dấu hiệu suy giảm lớp màu, phản ánh tình trạng xuống cấp của hình ảnh tác phẩm qua thời gian. Tuy nhiên, do chưa có kết quả khảo sát trực tiếp chất liệu và niên đại, chưa thể khẳng định bức tranh hiện lưu truyền được thực hiện ngay khi Nguyễn Phúc Thuần còn sống hay là một bản tranh thờ được sao vẽ về sau.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu hội họa quý hiếm gắn liền với hình tượng Quốc Uy công Nguyễn Phúc Thuần, một vị tướng thuộc dòng tôn thất chúa Nguyễn có vai trò quan trọng trong cuộc chiến Trịnh – Nguyễn cuối thế kỷ XVII. Tác phẩm góp phần lưu giữ ký ức lịch sử về một nhân vật từng thống lĩnh quân đội Đàng Trong, đồng thời cho thấy hình thức tưởng niệm và tôn vinh các công thần trong truyền thống thờ tự của hoàng tộc Nguyễn. Đặc biệt, những chi tiết về kiểu tóc, áo giao lĩnh, hoa văn trang phục và vật dụng sinh hoạt cung cấp nguồn cứ liệu trực quan để nghiên cứu đời sống vật chất, tập quán thẩm mỹ và văn hóa trang phục của tầng lớp quý tộc Đàng Trong trước thế kỷ XVIII.
Giá trị văn hóa: Thể hiện sự giao thoa giữa truyền thống tôn kính công thần, tín ngưỡng thờ tự tổ tiên và ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống tinh thần của tầng lớp tôn thất chúa Nguyễn. Hình tượng Nguyễn Phúc Thuần trong trang phục giản dị, tay cầm chuỗi tràng hạt, không nhấn mạnh những biểu tượng quân quyền, gợi lên sự chuyển biến trong cuộc đời nhân vật từ một vị Nguyên soái cầm quân sang người chuyên tâm nghiên cứu giáo lý nhà Phật. Tác phẩm vì vậy không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm một nhân vật lịch sử mà còn phản ánh quan niệm về sự kết hợp giữa công danh, đạo đức và đời sống tâm linh trong xã hội truyền thống. Việc chân dung được phụng thờ tại phủ Quốc Uy công ở Hương Thủy còn góp phần duy trì ký ức lịch sử, truyền thống gia tộc và bản sắc văn hóa của cộng đồng cư dân vùng Thuận Hóa.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho loại hình tranh chân dung truyền thần tôn thất với phương thức tạo hình kết hợp giữa yếu tố tả thực và ngôn ngữ biểu tượng của hội họa truyền thống. Bố cục lấy nhân vật làm trung tâm, tư thế ngồi xếp bằng tự nhiên, đường nét mềm mại cùng các mảng màu trầm đã tạo nên hình tượng vừa trang nghiêm, vừa gần gũi. Kỹ thuật diễn tả gương mặt, mái tóc, chòm râu và các nếp gấp y phục cho thấy sự chú trọng đến đặc điểm cá nhân, trong khi những họa tiết trang trí trên áo và gối tựa góp phần làm phong phú tính thẩm mỹ của tác phẩm. Đặc biệt, việc sử dụng trang phục sinh hoạt thay cho giáp phục hay triều phục khiến chân dung Nguyễn Phúc Thuần có đặc điểm tạo hình riêng, làm nổi bật sự kết hợp giữa hình tượng một vị tướng và một người hướng Phật.
Giá trị độc đáo: Là một trong những hình tượng chân dung tôn thất chúa Nguyễn thế kỷ XVII hiếm hoi được biết đến qua tư liệu hội họa, có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và văn hóa Đàng Trong. Điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở kiểu tóc cạo đỉnh đầu, trang phục cổ giao lĩnh và chuỗi tràng hạt được thể hiện rõ ràng, tạo nên nguồn cứ liệu trực quan hiếm gặp về tập quán trang phục và đời sống tâm linh của tầng lớp quý tộc trước thời Nguyễn Phúc Khoát. Khác với nhiều bức chân dung công thần có xu hướng nhấn mạnh uy quyền thông qua phẩm phục và nghi trượng, tác phẩm thể hiện Nguyễn Phúc Thuần trong tư thế tĩnh tại, gắn với những biểu tượng Phật giáo, qua đó tạo nên hình tượng nhân vật có tính chất lịch sử và tín ngưỡng đan xen. Sự tồn tại của hình ảnh tác phẩm cùng hệ thống phủ thờ, bài vị và các tư liệu liên quan còn mở ra khả năng nghiên cứu đối chiếu giữa hội họa, văn hóa tôn thất và lịch sử thờ tự tại vùng đất Thuận Hóa.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
