Niên đại: Chưa xác định
Chất liệu: Lụa, sử dụng màu thuốc cái, son, mực nho và điệp; mặt sau có lớp sơn ta được quét bổ sung.
Kích thước: Cao khoảng 2,50 m; rộng khoảng 1,50 m
Loại hình: Tranh chân dung truyền thần danh thần, công thần thời Lê Trung hưng.
Nơi phát hiện: Nhà thờ dòng họ Phùng tại làng Phùng Xá (làng Bùng), huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội.
Đơn vị lưu giữ: Nhà thờ dòng họ Phùng tại Phùng Xá, Thạch Thất, Hà Nội (bản tranh thờ); các phiên bản phục dựng bằng sơn mài được trao tặng Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, nhà thờ Phùng tộc tại Giao Thủy và đền thờ Trạng Bùng năm 2017.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần khắc họa Phùng Khắc Khoan (1528–1613), tự Hoằng Phu, hiệu Nghị Trai, Mai Nham Tử, thường được dân gian tôn xưng là Trạng Bùng, một danh thần, nhà văn hóa và nhà ngoại giao nổi tiếng thời Lê Trung hưng. Ông quê tại làng Phùng Xá, huyện Thạch Thất, đỗ Hoàng giáp khoa Canh Thìn (1580) dưới triều vua Lê Thế Tông, từng giữ các chức Thượng thư bộ Công, Thượng thư bộ Hộ và được phong tước Mai Quận công. Năm 1597, Phùng Khắc Khoan được cử làm Chánh sứ sang nhà Minh, có nhiều đóng góp trong việc khôi phục quan hệ bang giao giữa triều Lê và triều đình Trung Hoa. Theo truyền thuật của dòng họ Phùng, trong chuyến đi sứ này, Hoàng đế Minh Thần Tông đã cho họa sĩ cung đình vẽ tặng chân dung ông vào năm 1598. Bức tranh sau đó được đưa về Đại Việt, tôn trí tại Hoằng Đạo thư đường, nơi Phùng Khắc Khoan từng mở trường dạy học. Tuy nhiên, nguyên mẫu được cho là do họa sĩ nhà Minh thực hiện chưa được xác thực về tác giả và niên đại. Tư liệu nghiên cứu mỹ thuật cũng ghi nhận các thế hệ hậu duệ từng cho sao vẽ lại tranh thờ khi bản cũ hư hỏng.
Về bố cục và phong cách tạo hình, Phùng Khắc Khoan được khắc họa trong tư thế ngồi chính diện trên ghế tựa, toàn thân chiếm phần lớn diện tích bức tranh, thể hiện phong thái đường bệ, trang nghiêm của một bậc đại thần. Ông đội mũ ô sa có hai cánh ngang, thân khoác áo bào cổ tròn, tay áo rộng phủ xuống hai bên, trước ngực trang trí một ô bổ tử với hình tượng linh vật được thể hiện bằng những đường nét uốn lượn. Phần eo thắt đai, tà áo buông rộng che phủ gần hết đôi chân, tạo nên thế ngồi vững chãi và cân xứng. Diện mạo nhân vật được miêu tả với khuôn mặt đầy đặn, vầng trán rộng, đôi mắt nhỏ nhìn thẳng, ria mép và chòm râu dài, thể hiện vẻ trầm tĩnh, nghiêm nghị. Những chi tiết mũ áo, đai và bổ tử trên trang phục góp phần phản ánh quan niệm về phẩm phục, địa vị và uy quyền của tầng lớp quan lại cao cấp trong xã hội Đại Việt thời Lê Trung hưng.
Về kỹ thuật, bức tranh thể hiện phong cách tạo hình khác biệt so với những chân dung danh thần cùng thời. Theo nghiên cứu được giới thiệu trên Tạp chí Mỹ thuật, nghệ thuật thể hiện chân dung Phùng Khắc Khoan thiên về những nét vẽ khỏe khoắn, gần với lối tả thực, kết hợp các mảng màu đậm và cách tạo hình giản dị. Họa sĩ sử dụng màu thuốc cái, son, mực nho và điệp trên nền lụa dệt thưa, tạo nên bề mặt màu sắc mộc mạc, không quá chú trọng sự tinh xảo trong đường nét trang trí. Đặc biệt, lớp sơn ta được quét ở mặt sau nhằm gia cố tác phẩm về sau lại khiến nền lụa trở nên giòn, dễ gãy. Những đặc điểm này cho thấy kỹ thuật chế tác và bảo quản tranh lụa cổ, đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa nghệ thuật chân dung quan lại với ngôn ngữ tạo hình dân gian.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là tư liệu hội họa quan trọng gắn liền với thân thế và sự nghiệp của Phùng Khắc Khoan, vị danh thần có nhiều đóng góp trong công cuộc trung hưng nhà Lê và hoạt động ngoại giao Đại Việt cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII. Truyền thuật về việc bức chân dung được thực hiện trong chuyến đi sứ nhà Minh năm 1598 phản ánh sự ghi nhớ của hậu thế đối với tài năng và vai trò bang giao của ông, đồng thời đặt ra những vấn đề nghiên cứu về giao lưu mỹ thuật giữa Đại Việt và Trung Hoa. Những chi tiết về mũ áo, bổ tử, đai lưng và tư thế nhân vật còn cung cấp nguồn tư liệu trực quan để tìm hiểu quy chế phẩm phục và hình tượng quan lại cao cấp dưới thời Lê Trung hưng.
Giá trị văn hóa: Thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo, đạo lý uống nước nhớ nguồn và tín ngưỡng phụng thờ các bậc danh nhân trong đời sống văn hóa Việt Nam. Việc bức chân dung được lưu truyền qua nhiều thế hệ dòng họ Phùng phản ánh vai trò của thiết chế thờ tự gia tộc trong việc gìn giữ ký ức lịch sử, truyền thống khoa bảng và đạo đức của tiền nhân. Đồng thời, tác phẩm còn gắn liền với không gian văn hóa làng Bùng, nơi Phùng Khắc Khoan được tôn kính không chỉ bởi sự nghiệp chính trị, ngoại giao mà còn bởi những đóng góp đối với giáo dục, nghề thủ công và đời sống dân sinh. Sự tiếp nối của các hoạt động sao vẽ, phục dựng và phụng thờ chân dung đã góp phần duy trì hình tượng Trạng Bùng trong ký ức cộng đồng.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tranh chân dung truyền thần cổ Việt Nam, đặc biệt ở phương thức kết hợp giữa tạo hình tả thực và ngôn ngữ biểu tượng của hội họa truyền thống. Bố cục chính diện, hình thể lớn, đường nét chắc khỏe cùng những mảng màu đậm góp phần thể hiện vẻ trang nghiêm của nhân vật. Khác với lối vẽ thanh mảnh, tinh tế trong chân dung Nguyễn Trãi, tranh chân dung Phùng Khắc Khoan thiên về cách biểu đạt giản dị, trực tiếp, với màu sắc mộc mạc và nét vẽ phóng khoáng. Chính sự khác biệt ấy cho thấy tính đa dạng của kỹ thuật, phong cách và phương thức tạo hình trong nghệ thuật tranh lụa cổ Việt Nam, đồng thời bổ sung tư liệu nghiên cứu sự phát triển của hội họa chân dung trước khi nền mỹ thuật hiện đại hình thành.
Giá trị độc đáo: Là một trong số ít hình tượng chân dung danh thần thời Lê Trung hưng được lưu truyền bằng chất liệu hội họa trên lụa, có giá trị đặc biệt đối với lịch sử mỹ thuật và văn hóa dòng họ Việt Nam. Tác phẩm không chỉ gắn với một nhân vật lịch sử nổi tiếng mà còn lưu giữ truyền thuật về hoạt động giao lưu văn hóa, mỹ thuật trong quan hệ bang giao Việt – Minh cuối thế kỷ XVI. Những đặc điểm về chất liệu, màu vẽ, kỹ thuật gia cố và quá trình sao chép qua nhiều thế hệ tạo nên trường hợp nghiên cứu đáng chú ý về lịch sử bảo quản tranh thờ. Việc dòng họ Phùng tổ chức phục dựng tác phẩm bằng chất liệu sơn mài năm 2017, đồng thời trao tặng các phiên bản cho bảo tàng và cơ sở thờ tự, còn phản ánh phương thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản hội họa truyền thống trong đời sống đương đại.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
