Danh nhân Phùng Khắc Khoan (1528-1613)

Thân thế

Phùng Khắc Khoan sinh năm 1528 tại làng Bùng, xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất, trấn Sơn Tây (nay thuộc Hà Nội). Theo một số thuyết dân, ông là em cùng mẹ khác cha với Nguyễn Bỉnh Khiêm. Tuy nhiên việc này là không chính xác.

Thuở nhỏ, Phùng Khắc Khoan được cha trực tiếp dạy dỗ, sau đó theo học Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông nổi tiếng văn chương uyên bác, lại am hiểu thuật số, nhưng không tham gia khoa cử và không ra làm quan cho triều Mạc, thể hiện thái độ giữ mình, tránh xa thời cuộc rối ren.

Sự nghiệp chính trị

Dưới thời vua Lê Trung Tông (1548–1556), trong bối cảnh triều Lê trung hưng còn đang gian nan chống lại nhà Mạc, Phùng Khắc Khoan theo Lê Bá Ly đầu quân nhà Lê, giương cao lá cờ phù Lê diệt Mạc, chính thức bước vào con đường chính trị – quân sự.

Năm Đinh Tỵ (1557), khi 29 tuổi, ông dự khoa thi Hương tổ chức tại Yên Định (Thanh Hóa) và đỗ đầu, thể hiện tài học nổi bật. Trịnh Kiểm lúc đó giữ quyền Thái sư, biết ông là người có học vấn sâu rộng, lại giỏi mưu lược, nên bổ nhiệm ông làm Ký lục tại ngự dinh, phụ trách sổ sách, quân dân của bốn vệ, đồng thời cho tham gia bàn việc cơ mật triều đình.

Từ 1558 đến 1571, dưới triều Lê Anh Tông, Phùng Khắc Khoan nhiều lần được sai đi các địa phương để chiêu dụ dân lưu tán trở về quê cũ khai khẩn ruộng đất, ổn định đời sống sau chiến tranh. Khi trở về triều, ông lần lượt được thăng Cấp sự trung Binh khoa, rồi chuyển sang Cấp sự trung bộ Lễ. Có lúc vì lời nói và quan điểm không hợp ý vua, ông bị giáng chức, điều ra thành Nam (Nghệ An). Tuy nhiên không lâu sau lại được triều đình triệu hồi, tiếp tục trọng dụng.

Đến năm Canh Thìn (1580), dưới thời Lê Thế Tông, triều đình mở khoa thi Hội tại Vạn Lại (Thanh Hóa). Phùng Khắc Khoan xin dự thi và đỗ Hoàng giáp, được bổ nhiệm làm Đô cấp sự.

Năm 1582, ông xin tạm lui về nhà riêng ở Vạn Lại, vua chấp thuận. Nhưng chỉ một năm sau (1583), triều đình lại vời ông ra giữ chức Hồng lô tự khanh. Năm 1585, ông được điều làm Hữu thị lang bộ Công, rồi bổ nhiệm Thừa chính sứ Thanh Hoa (tức Thanh Hóa), đứng đầu một xứ về mặt hành chính. Theo chính lời ông ghi trong Ngôn chí thi tập (1586), lúc này ông đã là công thần được triều đình đặc biệt ưu đãi, giữ trọng trách điều hành chính sự toàn xứ Thanh Hoa.

Năm 1592, Trịnh Tùng đánh bại nhà Mạc, rước vua Lê trở lại Thăng Long. Sau đó, năm 1593, Phùng Khắc Khoan được phong Kiệt tiết tuyên lực công thần; đến 1595, thăng làm Công bộ Tả thị lang, giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng, sửa sang quốc gia sau chiến tranh.

Năm Đinh Dậu (1597), khi đã 69 tuổi, ông đang giữ chức Tả thị lang bộ Công thì được triều đình tin cậy cử làm Chánh sứ sang triều Minh (Trung Quốc). Chuyến đi sứ thành công, trước mặt vua Minh và triều thần ông đối đáp mượt mà, khiến họ không khỏi không khâm phục. Khi về nước, ông được thăng Tả thị lang bộ Lại, ban tước Mai Lĩnh hầu.

Đến năm 1599, vua Lê Kính Tông nối ngôi, Phùng Khắc Khoan được thăng Thượng thư bộ Công; năm 1602, lại được chuyển sang Thượng thư bộ Hộ, ban tước Mai Quận công, đạt tới đỉnh cao quan lộ.

Ít lâu sau, ông xin về quê trí sĩ. Tuy rời triều chính, Phùng Khắc Khoan vẫn tích cực lo việc dân sinh. Tiêu biểu nhất là việc ông tổ chức đào mương dẫn nước từ vùng núi Thầy, đưa nguồn nước về tưới cho ruộng đồng các làng Phùng Xá và Hoàng Xá, giúp dân ổn định sản xuất lâu dài.

Phùng Khắc Khoan mất năm Quý Sửu (1613), thọ 85 tuổi, được triều đình truy tặng chức Thái phó. Ông được hậu thế kính trọng như một bậc đại thần mẫu mực, vừa có tài trị nước, vừa nặng lòng với dân sinh và đạo nghĩa sĩ phu.

Di sản văn chương để lại

Bên cạnh sự nghiệp làm quan và ngoại giao, Phùng Khắc Khoan còn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn học Việt Nam với một khối lượng trước tác đáng kể bằng cả chữ Nôm và chữ Hán. Tuy nhiên, do những biến động lịch sử kéo dài, nhiều tác phẩm của ông ngày nay chỉ còn được biết đến qua thư tịch hoặc truyền tụng, không còn lưu giữ được văn bản đầy đủ.

Tác phẩm bằng chữ Nôm

Các sáng tác bằng chữ Nôm của Phùng Khắc Khoan phản ánh rõ tư tưởng nhân sinh, chí hướng cá nhân và tâm trạng của một trí thức lớn sống trong thời loạn lạc, nhiều biến động.

• Ngư phủ nhập Đào Nguyên: Đây được cho là một khúc ca mang đậm màu sắc ẩn dật, mượn hình ảnh người đánh cá lạc vào cõi Đào Nguyên để gửi gắm khát vọng thoát khỏi vòng danh lợi và thực tại nhiễu nhương. Tác phẩm được sáng tác trong thời gian ông bị đày vào thành Nam (Nghệ An) vì trái ý vua. Đáng tiếc, tác phẩm này hiện đã thất truyền, chỉ còn lưu lại tên gọi trong sách vở.
• Lâm tuyền vãn: Gồm 185 câu thơ lục bát, miêu tả cuộc sống thanh nhàn, hòa hợp với thiên nhiên. Có ý kiến cho rằng Lâm tuyền vãn chính là một dị bản của Ngư phủ nhập Đào Nguyên, song cho đến nay chưa có căn cứ xác thực để khẳng định.
• Chu Dịch quốc âm ca: Là tác phẩm diễn nghĩa Kinh Dịch sang chữ Nôm, nhằm phổ biến tư tưởng Dịch học cho người Việt. Tuy nhiên, bản gốc do Phùng Khắc Khoan biên soạn đã không còn. Tác phẩm hiện lưu truyền với cùng nhan đề thực chất là của danh sĩ Đặng Thái Bằng (thế kỷ XVII).

Ngoài các tác phẩm kể trên, ông còn để lại một số bài tựa sách, văn bia. Trong dân gian và thư tịch cổ, từng có truyền thuyết cho rằng ông là tác giả của các sách như Phùng Thượng thư sấm, Binh gia yếu chỉ, Tư thiên gia truyền chú…, nhưng không có chứng cứ đáng tin cậy, nên giới nghiên cứu hiện nay đều thận trọng và không xem đó là trước tác xác thực của ông.

Tác phẩm bằng chữ Hán

So với chữ Nôm, trước tác chữ Hán của Phùng Khắc Khoan còn được lưu giữ nhiều hơn, qua đó thể hiện rõ học vấn uyên thâm, tư tưởng Nho gia và nhân cách của ông.

• Ngôn chí thi tập: Đây là tác phẩm quan trọng nhất của Phùng Khắc Khoan. Tập thơ được sáng tác liên tục từ khi ông 16 tuổi cho đến khoảng 86 tuổi. Theo lời tác giả, cứ mỗi mười năm lại gom thơ thành một tập, tổng cộng có thể lên đến bảy tập. Tuy nhiên, hiện nay chỉ còn lưu giữ được đến tập V, tức giai đoạn ông khoảng 60 tuổi, với tổng cộng khoảng 260 bài thơ.

Nội dung thơ vô cùng phong phú, bao quát nhiều mặt đời sống: từ sinh hoạt thường nhật, tâm tư cá nhân, chí hướng làm người, lý tưởng trung quân ái quốc, cho đến những suy ngẫm sâu sắc trước thời cuộc. Tập thơ vừa mang tính ghi chép cuộc đời, vừa giàu chất trữ tình và tự vấn nội tâm. Đầu tập có bài tựa do chính tác giả viết vào năm 1586, giúp hậu thế hiểu rõ hơn hoàn cảnh và động cơ sáng tác.

• Huấn đồng thi tập: Nguyên gồm 172 bài thơ vịnh thời tiết, khí hậu, cây cỏ, côn trùng, chim muông…, nhằm dạy trẻ em nhận biết thế giới tự nhiên và rèn luyện nhân cách. Hiện nay chỉ còn khoảng 30 bài, nhưng vẫn cho thấy rõ tư tưởng giáo dục tiến bộ của tác giả.
• Đa thức tập (Tập thơ biết nhiều): Xuất phát từ việc đọc Kinh Thi, thấy trong đó có nhiều tên gọi của các loài cây cỏ, chim muông, côn trùng, cá…, ông đã sáng tác tập thơ này nhằm mở mang tri thức cho thiếu nhi. Hiện còn khoảng 100 bài. Cũng như Huấn đồng thi tập, tác phẩm này thiên về giáo huấn và truyền đạt kiến thức, nên giá trị văn chương không được đặt nặng.
• Mai Lĩnh sứ hoa thi tập:\Là tập thơ sáng tác trong chuyến đi sứ sang Trung Quốc, ghi lại cảnh sắc dọc đường, những cuộc giao tiếp ngoại giao, thù tạc văn chương, đồng thời bộc lộ sâu sắc nỗi nhớ nước, thương nhà của người đi xa vì trọng trách triều đình.

Thờ tự

Nhà thờ và lăng mộ Phùng Khắc Khoan ở thôn Bùng, xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất. Đây là di tích danh nhân văn hoá có từ lâu đời, đến triều Nguyễn được tu sửa, tôn tạo, theo dòng chữ Hán trên thượng lương cho biết nhà thờ được sửa chữa lớn và hoàn thiện vào năm Duy Tân thứ nhất (1907). Ngôi nhà này chính là nơi sinh ra và lớn lên của tiến sĩ Phùng Khắc Khoan. Sinh thời ông cho sửa sang ngôi nhà này thành học đường và đặt tên là Hoàng đạo thư đường.

Kiến trúc ngôi nhà kiểu chữ “nhị” gồm Bái đường và Hậu từ. Cửa chính ngoảnh hướng đông, xung quanh tường xây bao quanh. Qua khoảng sân rộng là toà bái đường, còn gọi là Hoàng đạo thư đường, giáp hai đầu hồi tay ngai xây hai cột trụ cao 4m, đỉnh đắp khối hình con nghê. Phùng Khắc Khoan đã sáng lập Thư đường vào năm Tân Hợi (1551) vốn là nhà ở cũ của quan Hàn lâm thị thư họ Nguyễn từ thời Trần.

Hiện nay, ngôi nhà Bái đường là toà nhà ngang có diện tích 50 m, chia làm ba gian có hai đầu hồi còn để trống. Từ ngoài sân có thể nhìn thấy Hậu từ. Hồi tường phía trong bên trái đặt ba tấm bia đã gắn vào bệ gạch. Phía trong là ngôi nhà hậu từ với diện tích 80m, hai đầu hồi xây bít đốc. Vách trước nhà là hàng cửa gỗ bức bàn.

Nhà thờ bảo lưu nhiều hiện vật giá trị có niên đại từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX. Ngoài 11 đạo sắc phong từ thời Cảnh Hưng (1740 – 1786) đến thời Thiệu Trị (1841 – 1847), đáng chú ý là 4 cuốn sách chữ Hán.

Tài liệu tham khảo

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Phung Khac Khoan (1528–1613)

Family Background

Phung Khac Khoan was born in 1528 in Bung village, Phung Xa commune, Thach That district, Son Tay region (now part of Hanoi). According to oral tradition, he was a half-brother of Nguyen Binh Khiem, sharing the same mother but having different fathers.

In his childhood, Phung Khac Khoan was personally educated by his father and later studied under Nguyen Binh Khiem. He became renowned for his profound literary learning and his mastery of numerology and prognostication. However, he did not initially participate in the civil service examinations and did not serve the Mac court, demonstrating a deliberate attitude of self-restraint and a desire to keep his distance from the turbulent politics of the time.

Political Career

During the reign of King Le Trung Tong (1548–1556), when the restored Le dynasty was still struggling against the Mac dynasty, Phung Khac Khoan followed Le Ba Ly in the movement to support the Le and overthrow the Mac, thereby officially entering the political and military path.

In the year Dinh Ty (1557), at the age of twenty-nine, he sat for the provincial examination held at Yen Dinh (Thanh Hoa) and placed first, demonstrating outstanding scholarly ability. Trinh Kiem, then holding the authority of Thai su, recognized his broad learning and strategic talent and appointed him as Ky luc at the royal headquarters, in charge of registers concerning troops and civilians of the four guards, while also involving him in confidential deliberations of the court.

From 1558 to 1571, under King Le Anh Tong, Phung Khac Khoan was repeatedly dispatched to various localities to persuade displaced populations to return to their former homes, reclaim farmland, and stabilize livelihoods after prolonged warfare. Upon returning to court, he was successively promoted to Cap su trung of the Ministry of War, then transferred to Cap su trung of the Ministry of Rites. At times, because his words and views displeased the king, he was demoted and sent to Thanh Nam (Nghe An); however, not long afterward he was recalled and once again entrusted with important duties.

By the year Canh Thin (1580), under King Le The Tong, the court held the metropolitan examination at Van Lai (Thanh Hoa). Phung Khac Khoan requested permission to sit for the exam and passed with the rank of Hoang giap, after which he was appointed Do cap su.

In 1582, he asked to temporarily retire to his private residence in Van Lai, and the king consented. Yet only a year later (1583), the court summoned him again to serve as Hong lo tu khanh. In 1585, he was transferred to the post of Right Vice Minister of Works and then appointed Thua chinh su of Thanh Hoa, becoming the chief civil administrator of the region. According to his own account in Ngon chi thi tap (1586), at this time he was already a meritorious official especially favored by the court, entrusted with major responsibilities in administering the entire Thanh Hoa region.

In 1592, the restored Le dynasty defeated the Mac and escorted the king back to Thang Long. Subsequently, in 1593, Phung Khac Khoan was granted the title Kiet tiet tuyen luc cong than; by 1595, he was promoted to Left Vice Minister of Works, playing an important role in national reconstruction and repair after the war.

In the year Dinh Dau (1597), at the age of sixty-nine, while holding the post of Left Vice Minister of Works, he was entrusted by the court to serve as Chief Envoy to the Ming court in China. The mission was successful, preserving the dignity and interests of Dai Viet. Upon his return, he was promoted to Left Vice Minister of Personnel and granted the noble title Mai Linh Hau.

In 1599, when King Le Kinh Tong ascended the throne, Phung Khac Khoan was promoted to Minister of Works; in 1602, he was transferred to Minister of Revenue and ennobled as Mai Quan Cong, reaching the peak of his official career.

Not long afterward, he requested retirement to his native place. Although he withdrew from court politics, Phung Khac Khoan remained actively concerned with the people’s welfare. Most notably, he organized the digging of irrigation canals to divert water from the Thay mountain area, bringing water to irrigate the fields of Phung Xa and Hoang Xa villages, thereby helping local farmers secure long-term agricultural stability.

Phung Khac Khoan died in the year Quy Suu (1613) at the age of eighty-five. The court posthumously conferred upon him the title Thai pho. Later generations revered him as a model grand minister, distinguished both by his ability in governance and by his deep concern for the people and for moral integrity.

Literary Legacy

Alongside his official and diplomatic career, Phung Khac Khoan left a profound mark on Vietnamese literary history with a substantial body of writings in both Nom and Han scripts. However, due to prolonged historical upheavals, many of his works are now known only through bibliographic records or oral transmission, with complete texts no longer preserved.

Works in Nom Script

Phung Khac Khoan’s writings in Nom clearly reflect his outlook on life, personal aspirations, and the inner world of a great intellectual living in an age of turmoil.

• Ngu phu nhap Dao Nguyen: Considered a lyrical piece imbued with a reclusive spirit, using the image of a fisherman entering the land of Dao Nguyen to express a yearning to escape fame and gain amid a chaotic reality. It was composed during the period when he was exiled to Thanh Nam (Nghe An) for displeasing the king. Unfortunately, the work has been lost, with only its title preserved in records.
• Lam tuyen van: Consisting of 185 lines of luc bat verse, depicting a tranquil life in harmony with nature. Some scholars suggest it may be a variant of Ngu phu nhap Dao Nguyen, though no conclusive evidence has yet been established.
• Chu Dich quoc am ca: A vernacular interpretation of the Book of Changes rendered into Nom script, intended to popularize Yi learning among Vietnamese readers. The original text compiled by Phung Khac Khoan has not survived; the work circulating today under the same title is actually by Dang Thai Bang (17th century).

In addition to these, he also composed several prefaces and stele inscriptions. Folk tradition and old bibliographies once attributed works such as Phung Thuong thu sam, Binh gia yeu chi, and Tu thien gia truyen chu to him, but due to the lack of reliable evidence, modern scholarship treats these attributions with caution and does not regard them as authentic.

Works in Han Script

Compared to his Nom writings, Phung Khac Khoan’s Han-script works have been preserved in greater quantity, clearly demonstrating his profound learning, Confucian thought, and moral character.

• Ngon chi thi tap: This is his most important work. The poetry collection was composed continuously from when he was sixteen until around the age of eighty-six. According to the author, every ten years he compiled his poems into one volume, potentially totaling up to seven volumes. Today, however, only up to Volume V survives, corresponding to the period when he was about sixty years old, containing approximately 260 poems.
  The content is remarkably rich, encompassing daily life, personal emotions, ideals of conduct, loyalty to the ruler and love of the country, as well as profound reflections on contemporary affairs. The collection serves both as a record of his life and as a lyrical, introspective work. A preface written by the author himself in 1586 stands at the beginning of the collection, providing later readers with insight into the circumstances and motivations behind its composition.
• Huan dong thi tap: Originally consisting of 172 poems describing weather, climate, plants, insects, birds, and animals, intended to educate children about the natural world and cultivate moral character. Today, only about thirty poems remain, yet they still clearly reflect the author’s progressive educational thought.
• Da thuc tap (“Collection of Broad Knowledge”): Inspired by his reading of the Book of Songs, in which many names of plants, birds, insects, and fish appear, he composed this collection to broaden children’s knowledge. About one hundred poems survive. Like Huan dong thi tap, this work emphasizes instruction and the transmission of knowledge, with literary artistry being of secondary concern.
• Mai Linh su hoa thi tap: A poetry collection composed during his diplomatic mission to China, recording landscapes along the journey, diplomatic encounters, literary exchanges, and vividly expressing the homesickness and longing for his homeland felt by an envoy traveling far from home on state duty.

Worship

The ancestral hall and tomb of Phung Khac Khoan are located in Bung hamlet, Phung Xa commune, Thach That district. This site has long been recognized as a cultural monument dedicated to a distinguished historical figure. During the Nguyen dynasty, it was repaired and renovated; according to the Han inscription on the main beam, the ancestral hall underwent major restoration and completion in the first year of Duy Tan (1907). This house was the birthplace and childhood home of Phung Khac Khoan. During his lifetime, he renovated it into a school and named it Hoang dao thu duong.

The building follows the “nhi”-shaped architectural layout, consisting of a ceremonial hall and a rear sanctuary. The main gate faces east, with surrounding walls enclosing the compound. Across a spacious courtyard stands the ceremonial hall, also known as Hoang dao thu duong, flanked at both gable ends by tall stone pillars about four meters high, topped with sculpted mythical beasts. Phung Khac Khoan founded the study hall in the year Tan Hoi (1551), on what had originally been the residence of a Hanlin scholar surnamed Nguyen from the Tran period.

At present, the ceremonial hall is a transverse structure covering about fifty square meters, divided into three compartments with open gable ends. From the courtyard one can see the rear sanctuary. On the inner left wall are three stone steles mounted on brick bases. Behind lies the rear sanctuary, covering about eighty square meters, with closed gables and a front façade of wooden panel doors.

The ancestral hall preserves many valuable artifacts dating from the sixteenth to the nineteenth centuries. In addition to eleven royal edicts issued from the Canh Hung period (1740–1786) through the Thieu Tri period (1841–1847), particularly noteworthy are four books written in Han script.

References

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp

Danh nhan Phung Khac Khoan (1528–1613)

Origines et formation

Phung Khac Khoan naquit en 1528 au village de Bung, commune de Phung Xa, district de Thach That, tran de Son Tay (aujourd’hui rattache a Ha Noi). Selon la tradition orale, il etait demi-frere de Nguyen Binh Khiem, partageant la meme mere mais ayant un pere different.

Durant son enfance, Phung Khac Khoan fut instruit directement par son pere, puis poursuivit ses etudes aupres de Nguyen Binh Khiem. Il etait celebre pour l’ampleur de son erudition litteraire et sa connaissance des arts divinatoires. Toutefois, il ne participa pas aux concours mandarinaux et refusa d’entrer au service de la cour des Mac, manifestant ainsi une attitude de reserve et de retrait face aux troubles politiques de l’epoque.

Carriere politique

Sous le regne du roi Le Trung Tong (1548–1556), alors que la dynastie Le restauree luttait encore difficilement contre la dynastie Mac, Phung Khac Khoan suivit Le Ba Ly et s’engagea dans le mouvement de soutien aux Le et de lutte contre les Mac, entrant officiellement dans la voie politico-militaire.

En l’annee Dinh Ty (1557), a l’age de 29 ans, il se presenta a l’examen provincial (thi Huong) organise a Yen Dinh (Thanh Hoa) et obtint le premier rang, demontrant un talent intellectuel exceptionnel. Trinh Kiem, qui exercait alors l’autorite en tant que Thai su, conscient de sa vaste erudition et de ses capacites strategiques, le nomma Ky luc au palais royal. Il etait charge de la gestion des registres, des affaires militaires et civiles des quatre gardes, tout en participant aux deliberations secretes de la cour.

De 1558 a 1571, sous le regne de Le Anh Tong, Phung Khac Khoan fut a plusieurs reprises envoye dans diverses regions afin d’encourager les populations deplacees a retourner sur leurs terres d’origine, a remettre les champs en culture et a stabiliser leur existence apres la guerre. De retour a la cour, il fut successivement promu Cap su trung de la section militaire, puis transfere a la section des Rites. A certaines occasions, en raison de propos ou d’opinions contraires aux vues du souverain, il fut degrade et exile a Thanh Nam (Nghe An). Toutefois, peu de temps apres, il fut rappelle et a nouveau employe par la cour.

En l’annee Canh Thin (1580), sous le regne de Le The Tong, la cour ouvrit l’examen metropolitan (thi Hoi) a Van Lai (Thanh Hoa). Phung Khac Khoan demanda a y participer et fut recu Hoang giap. Il fut alors nomme Do cap su.

En 1582, il sollicita l’autorisation de se retirer temporairement dans sa residence privee a Van Lai, requete que le roi accepta. Mais un an plus tard, en 1583, la cour le rappela pour occuper la charge de Hong lo tu khanh. En 1585, il fut nomme Huu thi lang du ministere des Travaux publics, puis Thua chinh su de Thanh Hoa, assumant la direction administrative de toute la region. Selon ses propres ecrits dans le Ngon chi thi tap (1586), il etait alors un meritant de premier plan, beneficiaire de faveurs particulieres de la cour, et investi de lourdes responsabilites dans la gestion generale de Thanh Hoa.

En 1592, la dynastie Le restauree vainquit definitivement la dynastie Mac et ramena le souverain a Thang Long. L’annee suivante, en 1593, Phung Khac Khoan fut anobli en tant que Kiet tiet tuyen luc cong than. En 1595, il fut promu Ta thi lang du ministere des Travaux publics, jouant un role essentiel dans la reconstruction et la reorganisation du pays apres la guerre.

En l’annee Dinh Dau (1597), a l’age de 69 ans, alors qu’il occupait la fonction de Ta thi lang du ministere des Travaux publics, la cour lui confia la mission de Chanh su, envoyee extraordinaire aupres de la dynastie Ming en Chine. Cette ambassade fut un succes, permettant de preserver le prestige et les interets de Dai Viet. A son retour, il fut promu Ta thi lang du ministere des Affaires civiles et recut le titre nobiliaire de Mai Linh hau.

En 1599, lorsque le roi Le Kinh Tong monta sur le trone, Phung Khac Khoan fut eleve au rang de Thuong thu du ministere des Travaux publics. En 1602, il fut transfere au poste de Thuong thu du ministere des Finances et anobli Mai Quan cong, atteignant ainsi le sommet de sa carriere officielle.

Peu apres, il demanda a se retirer dans son village natal pour vivre en retraite. Bien qu’eloigne de la cour, Phung Khac Khoan continua de se consacrer activement au bien-etre de la population. Son action la plus marquante fut l’organisation de travaux hydrauliques visant a creuser des canaux pour amener l’eau depuis la region montagneuse de Thay vers les champs des villages de Phung Xa et Hoang Xa, assurant ainsi durablement l’irrigation et la stabilite agricole.

Phung Khac Khoan mourut en l’annee Quy Suu (1613), a l’age de 85 ans. La cour lui confera a titre posthume la dignite de Thai pho. Il fut venere par la posterite comme un grand mandarin exemplaire, alliant talent dans le gouvernement, souci profond du peuple et fidelite aux valeurs morales des lettrés.

Heritage litteraire

Outre sa carriere administrative et diplomatique, Phung Khac Khoan laissa une empreinte durable dans l’histoire litteraire du Viet Nam par une production abondante en chu Nom et en chu Han. Toutefois, en raison des longues vicissitudes de l’histoire, nombre de ses oeuvres ne sont aujourd’hui connues que par les sources bibliographiques ou la tradition, sans que les textes complets aient ete conserves.

Oeuvres en chu Nom

Les compositions en chu Nom de Phung Khac Khoan expriment avec force sa conception de la vie, ses aspirations personnelles et l’etat d’esprit d’un grand intellectuel vivant en une epoque troublee.

• Ngu phu nhap Dao Nguyen : considere comme un chant d’inspiration eremitique, utilisant l’image du pecheur accedant au monde ideal de Dao Nguyen pour exprimer le desir de se detacher des honneurs et du tumulte du monde. L’oeuvre aurait ete composee durant son exil a Thanh Nam (Nghe An). Elle est aujourd’hui perdue et n’est connue que par son titre mentionne dans les sources anciennes.
• Lam tuyen van : poeme de 185 vers en metre luc bat, decrivant une vie paisible en harmonie avec la nature. Certains estiment qu’il s’agirait d’une variante du Ngu phu nhap Dao Nguyen, mais aucune preuve decisive ne permet de l’affirmer.
• Chu Dich quoc am ca : adaptation en chu Nom du Classique des Mutations (Kinh Dich), destinee a diffuser la pensee du Yi Jing aupres du public vietnamien. L’original compose par Phung Khac Khoan a disparu ; l’ouvrage portant aujourd’hui ce titre est en realite attribue au lettré Dang Thai Bang (XVIIe siecle).

Outre ces oeuvres, il laissa egalement plusieurs prefaces de livres et inscriptions sur stele. Certaines traditions populaires et sources anciennes lui attribuent des ouvrages tels que Phung Thuong thu sam, Binh gia yeu chi ou Tu thien gia truyen chu, mais faute de preuves fiables, la recherche contemporaine demeure prudente et ne les considere pas comme authentiques.

Oeuvres en chu Han

Les oeuvres en chu Han de Phung Khac Khoan sont mieux conservees et revelent clairement son erudition profonde, sa pensee confuceenne et sa haute integrite morale.

• Ngon chi thi tap : son oeuvre majeure. Ce recueil de poesie fut compose sur une periode allant de ses 16 ans jusqu’a environ 86 ans. Selon l’auteur, tous les dix ans, il rassemblait ses poemes en un volume, pour un total estime a sept volumes. Aujourd’hui, seuls les cinq premiers volumes sont conserves, couvrant jusqu’a l’age d’environ 60 ans, avec pres de 260 poemes. Les themes abordes sont extremement varies, allant de la vie quotidienne aux reflexions personnelles, des ideaux de l’homme loyal et patriote aux meditations profondes sur le temps et l’histoire. Une preface redigee par l’auteur lui-meme en 1586 eclaire le contexte et les motivations de la composition.
• Huan dong thi tap : initialement compose de 172 poemes consacres aux saisons, au climat, aux plantes, aux insectes et aux animaux, dans un but pedagogique destine aux enfants. Il n’en subsiste aujourd’hui qu’environ 30, mais ils temoignent clairement de la conception educative avancee de l’auteur.
• Da thuc tap (Recueil de poesies encyclopediques) : inspire par la lecture du Kinh Thi, riche en denominations de plantes, d’animaux et d’insectes, cet ouvrage visait a elargir les connaissances des jeunes lecteurs. Environ 100 poemes sont encore conserves. Comme le Huan dong thi tap, sa valeur litteraire est subordonnee a sa fonction didactique.
• Mai Linh su hoa thi tap : recueil de poemes composes durant la mission diplomatique en Chine, decrivant les paysages rencontres, les echanges diplomatiques et les joutes litteraires, tout en exprimant avec profondeur la nostalgie du pays et de la famille ressentie par l’envoye lointain au service de l’Etat.

Culte et monuments

La maison ancestrale et le mausolee de Phung Khac Khoan se trouvent au hameau de Bung, commune de Phung Xa, district de Thach That. Il s’agit d’un ancien site commemoratif consacre a un grand personnage culturel, restaure et embelli sous la dynastie Nguyen. Une inscription en caracteres Han sur la poutre faîtiere indique que le sanctuaire fut largement renove et acheve en la premiere annee de l’ere Duy Tan (1907). Cette demeure est precisement la maison natale ou Phung Khac Khoan naquit et grandit. De son vivant, il la transforma en ecole et lui donna le nom de Hoang dao thu duong.

L’architecture du complexe est de type « nhi », comprenant un batiment d’accueil (Bai duong) et un sanctuaire posterieur (Hau tu). L’entree principale est orientee vers l’est, entouree de murs d’enceinte. Apres une vaste cour se dresse le Bai duong, egalement appele Hoang dao thu duong, flanque aux deux pignons de colonnes hautes de quatre metres, surmontees de sculptures en forme de nghe. Phung Khac Khoan fonda ce thu duong en l’annee Tan Hoi (1551), sur l’emplacement de l’ancienne demeure d’un fonctionnaire Han lam thi thu de la famille Nguyen datant de l’epoque Tran.

Aujourd’hui, le Bai duong est un batiment transversal d’une superficie de 50 m², divise en trois travées avec des pignons ouverts. Depuis la cour, on peut apercevoir le Hau tu. Le mur interieur gauche abrite trois steles scellees sur des socles de briques. A l’arriere se trouve le sanctuaire Hau tu, d’une superficie de 80 m², aux pignons pleins et a la facade dotee de portes en bois a panneaux.

Le temple conserve de nombreux objets precieux datant du XVIe au XIXe siecle. Outre onze edicts royaux allant de l’ere Canh Hung (1740–1786) a l’ere Thieu Tri (1841–1847), on y remarque notamment quatre ouvrages en caracteres Han d’une grande valeur historique.

Sources et references

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung

冯克宽（Phung Khac Khoan，1528—1613）

身世

冯克宽生于1528年，籍贯在逢社（Phung Xa）社、崩村（Bung），石室县（Thach That），山西镇（Son Tay），今属河内市（Ha Noi）。据传说，他与阮秉谦（Nguyen Binh Khiem）为同母异父之弟。

冯克宽幼年由其父亲亲自教导，随后拜阮秉谦为师学习。他以渊博的文学才华著称，且精通术数之学，但并未参加科举，也未出仕于莫朝（nha Mac），表现出洁身自好、远离乱世政治的态度。

政治生涯

黎忠宗（Le Trung Tong，在位1548—1556）时期，正值中兴黎朝艰难对抗莫朝之际，冯克宽随黎伯理（Le Ba Ly）参与“扶黎灭莫”运动，正式踏入政治与军事道路。

丁巳年（1557），冯克宽年二十九，赴清化（Thanh Hoa）安定（Yen Dinh）应乡试，中式第一，显露出卓越的学业才能。当时执掌太师权力的郑检（Trinh Kiem）得知其学识深厚、又善谋略，遂任命其为御营记录，掌管四卫军民簿籍，并准其参与朝廷机密事务的议决。

1558年至1571年间，在黎英宗（Le Anh Tong）统治时期，冯克宽多次奉命前往各地招抚流民，劝其返乡垦荒，恢复战后生产秩序。回朝后，冯克宽先后升任兵科给事中，继而转任礼部给事中。期间因言论、政见不合君意，一度被贬出京，外调镇南（Nghe An）；但不久即被朝廷重新征召，继续加以重用。

庚辰年（1580），在黎世宗（Le The Tong）朝，朝廷于万赖（Van Lai，清化）开科会试。冯克宽请求应试，中式皇甲，授都给事中。

1582年，他上疏请求暂退，归居万赖，获准。但仅一年后（1583），朝廷再次征召，授其鸿胪寺卿。1585年，转任工部右侍郎，继而出任清华承政使（即清化），成为一方行政最高长官。据其在《言志诗集》（1586）中的自述，此时他已是朝廷特别优遇的功臣，肩负统理清华全区政务的重任。

1592年，中兴黎朝击败莫朝，迎君返京升龙（Thang Long）。次年（1593），冯克宽被封为“杰节宣力功臣”；至1595年，升任工部左侍郎，在战后国家重建与修缮中发挥重要作用。

丁酉年（1597），冯克宽年六十九，时任工部左侍郎，受朝廷信任，出任正使，出使明朝（中国）。此行圆满成功，有效维护了大越（Dai Viet）的国体与利益。归国后，升任吏部左侍郎，赐爵梅岭侯（Mai Linh hau）。

1599年，黎敬宗（Le Kinh Tong）即位，冯克宽升任工部尚书；1602年，转任户部尚书，封梅郡公（Mai quan cong），仕途达到顶峰。

不久之后，他请求告老还乡。虽退居乡里，冯克宽仍积极关心民生事务。其中最具代表性的是他组织开凿水渠，引导师山（Nui Thay）地区水源，灌溉逢社（Phung Xa）与黄社（Hoang Xa）诸村农田，使百姓得以长期安定生产。

癸丑年（1613），冯克宽去世，享年八十五岁，朝廷追赠太傅。后世尊其为楷模重臣，兼具治国之才、济民之心与士大夫的道义精神。

文学遗产

除政治与外交事业外，冯克宽亦在越南文学史上留下深刻印记，其著作数量可观，兼用喃字（Nom）与汉字（Han）。但因历史变迁频繁，其不少作品今仅见于文献记载或传说，完整文本多已散佚。

喃字作品

冯克宽的喃字作品鲜明反映其人生观、个人志向，以及一位乱世大儒的内心情感。

• 《渔父入桃源》：被认为是一首具有浓厚隐逸色彩的长歌，借渔人误入桃源之境，寄托作者超脱名利、逃离纷乱现实的理想。作于其因忤逆君意被贬镇南（Nghe An）期间。惜此作今已失传，仅存书名。
• 《林泉挽》：共185句六八体诗，描绘清闲自适、与自然和谐共处的生活。有学者认为其或为《渔父入桃源》的异本，但尚无确凿证据。
• 《周易国语歌》：将《易经》义理演绎为喃字诗歌，以期普及易学思想。原本已佚，今流传同名作品实为17世纪名士邓泰榜（Dang Thai Bang）所作。

此外，他尚留有若干书序、碑文。民间与古籍中曾传其著有《冯尚书谶》、《兵家要旨》、《司天家传注》等书，但皆缺乏可靠证据，今之学界多持审慎态度，不视为其确切著作。

汉字作品

相较喃字作品，冯克宽的汉文著作保存较多，充分展现其深厚学养、儒家思想与人格风范。

• 《言志诗集》：为冯克宽最重要之作。其诗自十六岁起作，至约八十六岁止，作者自述每十年汇为一集，合计或达七集。今仅存至第五集（约六十岁前后），共约二百六十首。内容涵盖日常生活、个人情怀、立身志向、忠君爱国理想，以及对时局的深刻反思。诗集兼具自传性与抒情性，卷首自序作于1586年，尤为研究其生平与创作动机的重要材料。
• 《训童诗集》：原有诗作172首，吟咏节气、气候、草木、虫鱼鸟兽，以启蒙儿童、陶冶品性。今仅存约三十首，但仍可见其进步的教育思想。
• 《多识集》（“博识诗集”）：源于作者研读《诗经》，见其中多记动植物、鸟兽虫鱼之名，遂作诗以广少儿见闻。今存约百首，与《训童诗集》同属教化与知识传播之作，文学性并非首要追求。
• 《梅岭使华诗集》：作于出使中国途中，记录沿途景物、外交往还与文酒唱和，并深切抒发远行使臣的思乡爱国之情。

祠祀

冯克宽祠堂与陵墓位于崩村（Bung）、逢社（Phung Xa）、石室县（Thach That）。该处为历史悠久的文化名人遗迹，至阮朝（Nguyen）时期加以修缮、扩建。据上梁汉文铭文记载，祠堂于维新元年（1907）进行大规模修复并最终完成。此宅即冯克宽诞生并成长之所，生前他将其整修为学舍，名曰“黄道书堂（Hoang Dao Thu Duong）”。

建筑格局为“二”字形，包括拜堂与后祠。正门朝东，四周筑墙环绕。穿过宽阔庭院即为拜堂，亦称黄道书堂，两端山墙立有高约四米的柱墩，柱顶塑以麒麟形象。冯克宽于辛亥年（1551）创设书堂，其址原为陈朝时期阮姓翰林官旧居。

现今拜堂为横屋，面积约五十平方米，三间两山墙敞开；自庭院可望见后祠。内左侧墙处嵌有三方碑石。后祠面积约八十平方米，两山墙封闭，正面为木板门。祠内保存有大量16至19世纪的珍贵文物，除十一道自景兴（1740—1786）至绍治（1841—1847）年间的敕命外，尤以四部汉文古籍最为珍贵。

参考资料

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.