Tên gọi phổ biến: Tượng Quan Âm Nghìn Mắt Nghìn Tay
Niên đại: Đầu thế kỷ XIX
Chất liệu: Gỗ mít, phủ sơn
Kích thước tổng thể: Cao 280 cm; rộng nhất 210 cm; dày nhất 105 cm
Phần tượng: Từ đài sen đến chỏm đầu cao 140 cm
Đài sen: Cao 23 cm; rộng 85 cm
Bệ tượng: Cao 76 cm
Số lượng tay: 1.014 tay, trong đó có 42 tay lớn
Loại hình: Tượng Quan Âm Bồ Tát Thiên Thủ Thiên Nhãn
Nơi lưu giữ: Chùa Mễ Sở (Diên Phúc tự), xã Mễ Sở, tỉnh Hưng Yên
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tượng Phật Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn chùa Mễ Sở là một tác phẩm điêu khắc Phật giáo bằng gỗ đặc sắc của Việt Nam đầu thế kỷ XIX. Pho tượng được tạo tác bằng gỗ mít phủ sơn, có kích thước lớn với chiều cao tổng thể 2,8 m, chiều rộng lớn nhất 2,1 m. Toàn bộ tượng, hệ thống hàng nghìn cánh tay, vầng hào quang, đài sen và bệ tượng hợp thành một bố cục đồ sộ nhưng cân đối, thể hiện kỹ thuật chạm khắc gỗ công phu của nghệ nhân Việt Nam.
Quan Âm ngồi trên tòa sen trong tư thế thiền định, bàn chân phải đặt ngửa trên đùi trái. Thân hình thanh thoát, y phục ôm nhẹ cơ thể rồi buông xuống phủ kín phần chân. Khuôn mặt có vầng trán rộng, lông mày cong, mắt khép hờ nhìn xuống, đôi tai dài; tóc được chải ngược lên đỉnh và búi thành cuộn. Đầu tượng đội mũ Thiên Quan mang hình thức gần với mũ Tỳ Lư, làm nổi bật vị trí trung tâm của gương mặt giữa toàn bộ hệ thống tay và hào quang phía sau.
Đặc điểm nổi bật nhất của bảo vật là hệ thống 1.014 cánh tay. Trong đó có 42 tay lớn được bố trí thành từng đôi đăng đối ở hai bên cơ thể. Đôi tay chính phía trước ngực chắp lại kết ấn; một đôi tay khác đặt phía trước bụng trong tư thế thiền định. Đặc biệt, phía sau lưng tượng còn có một đôi tay được gọi là tay Phổ lễ, tạo thêm chiều sâu cho bố cục và khiến hình tượng có thể được cảm nhận từ nhiều hướng.
Bao quanh 42 tay lớn là hàng trăm cánh tay nhỏ được sắp xếp thành mười lớp, mở rộng dần từ thân tượng ra ngoài. Các tay được bố trí theo từng cặp đối xứng; trong lòng mỗi bàn tay nhỏ có một con mắt. Khi nhìn tổng thể, hàng nghìn cánh tay tạo thành một trường chuyển động liên tục, đồng thời kết hợp với vầng hào quang phía sau thành một cấu trúc gần như tỏa tròn quanh Quan Âm.
Vầng hào quang được làm từ một tấm gỗ lớn, chế tác riêng rồi ghép vào phía sau tượng và liên kết với phần chân bệ. Khoảng giữa được để thoáng để tôn hình tượng Quan Âm, còn xung quanh phủ kín những cụm mây xoắn được chạm nổi. Hệ thống cánh tay nhỏ hòa vào những đám mây khiến toàn bộ phía sau tượng có cảm giác lan tỏa từ trung tâm ra bên ngoài.
Phần dưới của tác phẩm là tòa sen và bệ bát giác. Tòa sen được tạo thành một khối bán cầu với những lớp cánh sen mãn khai xếp xen kẽ. Phía dưới là bệ nhiều tầng có mặt bằng bát giác, vừa nâng đỡ khối tượng lớn vừa tạo sự ổn định cho toàn bộ bố cục. Từ bệ, tòa sen, thân tượng đến hàng nghìn cánh tay và vầng hào quang đều được liên kết thành một chỉnh thể thống nhất.
Tượng được lưu giữ tại chùa Mễ Sở, tên chữ Diên Phúc tự, một ngôi chùa cổ của vùng Văn Giang. Chùa cùng hệ thống hiện vật đã gắn bó lâu dài với đời sống tôn giáo của cộng đồng địa phương. Năm 1988, chùa Mễ Sở được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Lịch sử của pho tượng còn gắn với hai lần bị đánh cắp và hai lần được tìm lại. Năm 1988, tượng từng bị lấy khỏi chùa nhưng sau đó được phát hiện và đưa trở về. Lần thứ hai diễn ra vào rạng sáng 29/9/2016, khi kẻ gian đột nhập chùa và lấy đi pho tượng.
Sáng 8/10/2016, người dân phát hiện pho tượng bên đường Hà Nội – Hưng Yên, thuộc địa phận thôn Đa Phúc, xã Tân Tiến, huyện Văn Giang lúc bấy giờ. Khi được tìm thấy, tượng đã bị hư hỏng khá nặng. Đến 11 giờ 30 phút cùng ngày, bảo vật được đưa trở lại chùa Mễ Sở. Hai lần thất lạc rồi được thu hồi đã trở thành một phần đặc biệt trong lịch sử bảo tồn của pho tượng.
Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ công nhận Tượng Phật Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn chùa Mễ Sở là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg. Lễ công bố quyết định được tổ chức tại chùa vào ngày 23/5/2019.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – văn hóa: Pho tượng có niên đại đầu thế kỷ XIX, là hiện vật nguyên gốc gắn với lịch sử chùa Mễ Sở và đời sống Phật giáo ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn với hàng nghìn tay và mắt thể hiện một dạng thức quan trọng của tín ngưỡng Quán Thế Âm trong Phật giáo Việt Nam, gắn với ý niệm lắng nghe, quan sát và cứu giúp chúng sinh.
Giá trị nghệ thuật: Tượng cao tới 2,8 m, rộng 2,1 m nhưng vẫn duy trì được sự cân đối giữa thân tượng, 42 tay lớn, hàng trăm tay nhỏ, vầng hào quang, tòa sen và bệ. Khuôn mặt thanh thoát tương phản với hệ thống tay chuyển động mạnh phía sau, tạo nên một bố cục vừa tĩnh vừa động.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác 1.014 cánh tay, bố trí các tay nhỏ thành mười lớp đối xứng, tạo mắt trong từng lòng bàn tay rồi lắp ghép cùng tượng và hào quang đòi hỏi quá trình tính toán, chạm khắc và liên kết gỗ đặc biệt công phu.
Giá trị về loại hình: Hình thức có 42 tay lớn kết hợp với số lượng rất lớn tay nhỏ, cùng đôi tay Phổ lễ phía sau lưng, tạo cho tượng Mễ Sở những đặc điểm riêng trong hệ thống tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn cổ còn được bảo tồn tại Việt Nam.
Giá trị bảo tồn: Việc pho tượng trải qua hai lần bị đánh cắp nhưng đều được thu hồi, đặc biệt sau vụ mất trộm năm 2016, cho thấy hành trình bảo tồn đầy biến động của một hiện vật từng trực tiếp hiện diện trong không gian thờ tự qua nhiều thế hệ.
Giá trị độc bản: Đây là tác phẩm điêu khắc nguyên gốc, được tạo tác thủ công bằng gỗ mít với hình thức đặc biệt và quy mô lớn. Năm 2018, pho tượng được đưa vào danh mục Bảo vật quốc gia Việt Nam và tiếp tục được lưu giữ trong chính không gian chùa Mễ Sở.
Với chiều cao 2,8 m và 1.014 cánh tay, Tượng Phật Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn chùa Mễ Sở là một công trình điêu khắc gỗ có cấu trúc đặc biệt phức tạp. Khuôn mặt Quan Âm tĩnh lặng ở trung tâm, xung quanh là hàng nghìn bàn tay có mắt mở rộng thành nhiều lớp, phía sau là mây xoắn và hào quang, phía dưới là tòa sen cùng bệ bát giác. Trải qua hơn hai thế kỷ, hai lần bị đánh cắp rồi được tìm lại, pho tượng vẫn hiện diện tại Diên Phúc tự, lưu giữ một lớp di sản đặc sắc của nghệ thuật và đời sống Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XIX.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
