Tên di sản: Lễ hội chùa Hào Xá
Tên gọi khác: Lễ hội chùa Hào, lễ hội Bạch Hòa Tự
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Chùa Hào Xá, đình Đụn và miếu thờ ba vị Thành hoàng, thôn Hào Xá, xã Thanh Xá, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương
Thời gian tổ chức: Trước đây từ ngày mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng âm lịch; hiện nay chủ yếu tổ chức trong hai ngày mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng
Đối tượng thờ phụng: Phật, Phật hoàng Trần Nhân Tông và ba vị Thành hoàng Nguyễn Danh Quang, Nguyễn Danh Nguyên, Lý Đình Khuê
Cộng đồng thực hành: Nhân dân thôn Hào Xá, các dòng họ và cộng đồng cư dân xã Thanh Xá
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015
Lễ hội chùa Hào Xá là lễ hội truyền thống mùa xuân gắn với chùa Hào Xá, còn gọi là Bạch Hòa Tự, thuộc thôn Hào Xá, xã Thanh Xá, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương. Lễ hội có nét đặc sắc ở sự kết hợp giữa lễ Phật, tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông và thờ ba vị Thành hoàng của làng. Trong diễn trình lễ hội có các nghi thức rước sắc phong, tế lễ, dâng hương cùng nhiều trò chơi dân gian đặc trưng của cư dân vùng sông nước như bơi chải, bắt vịt và thi nấu cơm trên thuyền. Qua nhiều thế hệ, lễ hội trở thành một sinh hoạt văn hóa quan trọng, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, vui chơi và giao lưu của cộng đồng địa phương.
Chùa Hào Xá và lịch sử hình thành
Chùa Hào Xá có tên chữ là Bạch Hòa Tự, cách thành phố Hải Dương khoảng 20 km, thuộc thôn Hào Xá, xã Thanh Xá, huyện Thanh Hà. Theo truyền thuyết phong thủy, thế đất của làng giống hình chim phượng hoàng xòe cánh, ngôi chùa nằm ở vị trí phần đầu chim có chùm lông trắng nên mang tên Bạch Hào Tự, dân gian gọi là chùa Hào. Theo văn bia cổ, chùa được xây dựng năm 1011 dưới thời vua Lý Thái Tổ, ban đầu còn đơn sơ bằng tre gỗ. Về sau, khi vua Trần Nhân Tông xuất gia, ngài từng về thăm và cho xây dựng lại chùa, từ đó chùa vừa thờ Phật vừa thờ Phật hoàng Trần Nhân Tông.
Ngoài Phật hoàng Trần Nhân Tông, chùa còn thờ ba vị cư sĩ người làng là Nguyễn Danh Quang, Nguyễn Danh Nguyên và Lý Đình Khuê. Bên cạnh chùa còn có ba ngai đá xanh thờ ba vị Thành hoàng, vốn thuộc miếu Thành hoàng xưa, trong khi đình Đụn là ngôi đình duy nhất còn lại trong ba ngôi đình của làng trước đây. Năm 1540, dưới triều Mạc Đăng Dung, Tăng phó Trần Như Thừa cùng dân làng công đức để trùng tu chùa với quy mô 60 gian, kiến trúc theo kiểu nội công ngoại quốc. Qua các triều Hậu Lê và Nguyễn, chùa tiếp tục được trùng tu, trở thành một trung tâm tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng Hào Xá.
Thời gian và diễn trình lễ hội truyền thống
Trước đây, lễ hội chùa Hào Xá được mở từ ngày mùng 4 đến ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch, tương truyền gắn với dịp Phật hoàng Trần Nhân Tông về thăm chùa. Đây là một trong những lễ hội mùa xuân diễn ra sớm tại địa phương. Nét đặc sắc của lễ hội là sự kết hợp giữa nghi lễ Phật giáo và tục thờ ba vị Thành hoàng theo thần tích của làng. Trong ba ngày hội, các sắc phong được rước giữa chùa, đình Đụn và miếu thờ ba vị Thành hoàng theo một trình tự nghi lễ chặt chẽ.
Sáng sớm ngày mùng 4, các sắc phong được đặt vào kiệu long đình rồi rước từ chùa Hào ra đình Đụn để tổ chức tế lễ. Các dòng họ trong làng cũng đưa kiệu của dòng họ mình cùng tham gia đoàn rước, tạo nên một không gian nghi lễ có sự góp mặt rộng rãi của cộng đồng. Đến ngày mùng 5, sắc phong được rước trở lại chùa để tiếp tục tế lễ và dâng hương. Sang ngày mùng 6, làng rước các sắc phong ra miếu thờ ba vị Thành hoàng để tế lễ và tổ chức diễn xướng trước khi kết thúc kỳ hội.
Lễ tế và cỗ chay
Đội tế truyền thống gồm 16 nam giới được phân bổ theo các giáp trong làng. Các tuần tế có nội dung dâng hương, hoa và lễ tạ, trong đó lễ vật tại chùa phải là đồ chay tịnh. Cỗ cúng thường gồm xôi, oản, ngũ quả và những sản phẩm nông nghiệp do các giáp chuẩn bị. Tục lệ này đến nay vẫn được duy trì, dù cách tổ chức đã có một số thay đổi để phù hợp với điều kiện hiện tại.
Hiện nay, việc chuẩn bị lễ chay do Ban Quản lý di tích, Ban Tổ chức lễ hội và nhà chùa phối hợp thực hiện. Các xóm còn tổ chức thi làm cỗ để dâng Phật và Thành hoàng, qua đó thể hiện sự khéo léo trong cách chế biến và trình bày lễ vật. Riêng khi tổ chức thi bơi thuyền, lễ cúng Hà bá có thêm thủ lợn, được đặt trên bệ đá thờ Hà bá. Nhà sư trụ trì cùng đại diện các giáp thực hiện nghi thức trước khi hoạt động thi bơi bắt đầu.
Diễn xướng tưởng niệm ba vị Thành hoàng
Trong ngày cuối hội, sau khi rước sắc phong ra miếu thờ ba vị Thành hoàng, cộng đồng tổ chức một hình thức diễn xướng tái hiện công trạng của các vị. Những người tham gia mặc trang phục binh sĩ thời xưa, mang theo 8 bát bửu và 8 xà mâu, đi sau kiệu long đình. Họ thực hiện các động tác múa xà mâu theo những thế võ, tái hiện hình ảnh ba vị cư sĩ chỉ huy quân sĩ chiến đấu chống giặc Nguyên Mông. Hoạt động này vừa mang tính tưởng niệm, vừa thể hiện tinh thần thượng võ và truyền thống lịch sử của cộng đồng.
Thi bơi chải
Một trong những hoạt động đặc sắc nhất của lễ hội là thi bơi chải, tương truyền có từ thời Trần, sau khi ba vị Nguyễn Danh Quang, Nguyễn Danh Nguyên và Lý Đình Khuê qua đời. Cuộc thi gợi lại hình ảnh hào hùng của chiến thắng Bạch Đằng chống quân Nguyên Mông, đồng thời nhắc tới công lao của các vị Thành hoàng trong việc dạy dân luyện tập bơi thuyền. Hoạt động cũng phản ánh rõ đặc điểm đời sống của cộng đồng cư dân vùng sông nước và tinh thần thượng võ của người Hào Xá. Trước đây, ba giáp Nam, Đông và Đoài của làng đều có đội bơi riêng, nên cuộc thi thường có ba thuyền cùng tranh tài.
Mỗi thuyền có khoảng 18 đến 20 người, trong đó có các tay chèo, người tát nước, người lái và người chỉ huy đánh phách ra hiệu lệnh. Điểm xuất phát và đích đều nằm trên đoạn sông Cửa Chùa, tạo nên một không gian thi đấu gắn trực tiếp với địa hình của làng. Cuộc đua không chỉ đề cao sức khỏe mà còn đòi hỏi sự phối hợp đồng đều giữa các thành viên trên thuyền. Qua đó, bơi chải trở thành một hoạt động vừa mang tính vui hội, vừa gắn với ký ức lịch sử và đời sống của cộng đồng.
Trò bắt vịt và móc trạch
Phần hội chùa Hào còn có các trò chơi dân gian như móc trạch và bắt vịt, trong đó bắt vịt có cách thức riêng khá đặc biệt. Khi vịt được thả xuống nước, thanh niên các giáp cùng lao xuống bơi đuổi bắt. Người bắt được vịt chưa được tính thắng ngay mà phải tiếp tục lặn dưới nước, dùng tay moi mề vịt và ngậm mề vào miệng rồi mới nổi lên. Ai hoàn thành được toàn bộ yêu cầu đó mới được công nhận giành giải.
Thi nấu cơm trên thuyền
Thi nấu cơm trên thuyền cũng là một nét đặc sắc của lễ hội chùa Hào Xá. Mỗi giáp có một thuyền riêng, người dự thi ngồi trên thuyền, nhóm bếp bằng củi và nấu cơm ngay trên mặt nước. Trong lúc nấu, các đội vừa phải giữ lửa, giữ cho nồi cơm không bị đổ, vừa tìm cách cản trở đội khác bằng cách té nước sang thuyền bạn. Tuy nhiên, lệ hội quy định không được té nước trực tiếp vào bếp của đối phương, đội nào giữ được bếp, nấu cơm chín trước và ngon hơn sẽ giành phần thắng.
Lễ hội ngày nay
Ngày nay, lễ hội chủ yếu được tổ chức trong hai ngày mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng, nhưng các nghi lễ chính như rước sắc phong, dâng hương tại chùa và nhà tổ vẫn được duy trì. Xã Thanh Xá có 6 dòng họ, sáng mùng 5 cả 6 dòng họ đều tổ chức đoàn rước kiệu bài vị và mâm ngũ quả đến tham gia cùng đoàn rước đại diện các thôn tại đình Đụn. Nhà chùa cũng tổ chức một đoàn rước từ chùa Hào Xá ra đình Đụn để đón các đoàn của thôn và dòng họ. Sau lễ dâng hương tại đình, tất cả hợp thành một đoàn rước lớn trở về chùa để làm lễ khai hội.
Sau lễ khai hội, đoàn rước tiếp tục đi một vòng quanh chùa và miếu Thành hoàng, rồi sắc phong được rước ra miếu thờ ba vị Thành hoàng để tế theo nghi thức cổ truyền. Vào những năm tổ chức hội lớn, nhà chùa còn thực hiện lễ cúng Mông Sơn vào buổi tối và đốt cây bông. Phần hội từng bước phục dựng các trò bơi chải, bắt vịt, nấu cơm thi, bịt mắt đập niêu, đi cầu thùm, kéo co, múa rối nước và cờ biển. Các buổi tối còn có chương trình biểu diễn nghệ thuật do đội văn nghệ của xã, thôn tự tổ chức và biểu diễn.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội chùa Hào Xá có điểm nổi bật ở sự kết hợp giữa không gian Phật giáo với tín ngưỡng thờ Thành hoàng và truyền thống của các dòng họ trong làng. Nghi thức rước sắc phong qua chùa, đình và miếu tạo thành một diễn trình liên kết các không gian thờ tự quan trọng của cộng đồng. Việc các dòng họ cùng rước bài vị và chuẩn bị mâm ngũ quả cho thấy vai trò rộng rãi của cộng đồng trong tổ chức lễ hội. Những trò bơi chải, nấu cơm trên thuyền và bắt vịt lại phản ánh rõ đời sống sông nước, sức khỏe và tinh thần thượng võ của cư dân địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông, ba vị Thành hoàng Nguyễn Danh Quang, Nguyễn Danh Nguyên, Lý Đình Khuê và những ký ức lịch sử liên quan đến thời Trần, đặc biệt là truyền thống chống quân Nguyên Mông.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội kết hợp lễ Phật, tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông và thờ ba vị Thành hoàng, tạo nên một không gian tín ngưỡng đặc trưng của cộng đồng Hào Xá.
Giá trị văn hóa: Nghi thức rước sắc phong, cỗ chay, mâm ngũ quả, tế lễ cùng các trò bơi chải, bắt vịt và nấu cơm trên thuyền bảo lưu nhiều phong tục truyền thống của địa phương.
Giá trị giáo dục truyền thống: Các nghi lễ tưởng niệm và hình thức diễn xướng tái hiện ba vị cư sĩ đánh giặc góp phần giáo dục thế hệ sau về lịch sử, tinh thần thượng võ và đạo lý nhớ ơn tiền nhân.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Múa xà mâu, nghi thức rước, tế lễ, múa rối nước và các chương trình văn nghệ tạo nên nhiều hình thức trình diễn phong phú trong không gian lễ hội.
Giá trị cộng đồng: Sự tham gia của các giáp, sáu dòng họ, nhà chùa, các thôn và đông đảo nhân dân cho thấy lễ hội là dịp quan trọng để tăng cường sự gắn kết của cộng đồng địa phương.
Giá trị thể thao – dân gian: Bơi chải, bắt vịt, nấu cơm trên thuyền, kéo co, đi cầu thùm và các trò hội khác vừa rèn luyện sức khỏe vừa bảo lưu những hình thức vui chơi truyền thống gắn với môi trường sông nước.
Lễ hội chùa Hào Xá là một sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc, kết hợp giữa tín ngưỡng Phật giáo, tục thờ Thành hoàng và những hoạt động dân gian của cư dân vùng sông nước Thanh Hà. Hệ thống rước sắc phong, tế lễ, diễn xướng và các trò bơi chải, bắt vịt, nấu cơm trên thuyền tạo nên bản sắc riêng của lễ hội. Năm 2015, Lễ hội truyền thống chùa Hào Xá được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
