Tên di sản: Lễ hội Đền Bảo Hà
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Bảo Hà, xã Bảo Hà, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai
Thời gian tổ chức: Hằng năm vào trung tuần tháng Bảy âm lịch, chính lễ ngày 17 tháng Bảy âm lịch
Đối tượng thờ phụng, tưởng niệm: Danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, thường gọi là Ông Hoàng Bảy
Cộng đồng thực hành: Nhân dân Bảo Hà, huyện Bảo Yên và khách thập phương
Lễ hội Đền Bảo Hà là một lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng Bảo Yên, Lào Cai, được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, người có công đánh giặc và bảo vệ vùng biên cương phía Bắc. Lễ hội gắn với đền Bảo Hà, một địa điểm văn hóa tâm linh quan trọng của vùng, nơi nhân dân nhiều đời phụng thờ Ông Hoàng Bảy. Vào dịp lễ hội, đông đảo người dân và du khách về dâng hương, tham gia các nghi lễ truyền thống, hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian. Đây vừa là dịp tri ân người có công với đất nước vừa là không gian giới thiệu những nét văn hóa đặc sắc của vùng đất Lào Cai.
Đền Bảo Hà
Đền Bảo Hà nằm tại xã Bảo Hà, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai. Ngôi đền được xây dựng từ thế kỷ XVIII và là nơi thờ danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, thường được nhân dân gọi là Ông Hoàng Bảy. Đền tọa lạc trong thế đất có lưng tựa núi, mặt hướng ra sông Hồng, tạo nên cảnh quan sơn thủy đặc trưng của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Trải qua thời gian, nơi đây trở thành một điểm sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa quan trọng của cộng đồng địa phương.
Không gian đền được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống, gồm nhiều hạng mục phục vụ việc thờ tự và hành lễ. Hằng năm, đặc biệt vào dịp tháng Bảy âm lịch, lượng người về đền dâng hương tăng cao. Người dân tìm đến đây để tưởng nhớ Ông Hoàng Bảy, cầu bình an và tham gia các hoạt động của lễ hội. Đền Bảo Hà vì vậy vừa là nơi lưu giữ ký ức lịch sử vừa là điểm đến văn hóa tâm linh nổi bật của Lào Cai.
Danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy
Nguồn gốc Lễ hội Đền Bảo Hà gắn với danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, một vị tướng dưới thời Hậu Lê. Theo tư liệu lưu truyền, vào cuối triều Lê, các vùng Thủy Vĩ, Văn Bàn và nhiều địa bàn thuộc phủ Quy Hóa thường xuyên bị quân từ bên ngoài tràn sang cướp phá. Trước tình hình đó, triều đình cử Nguyễn Hoàng Bảy đem quân lên vùng biên giới để đánh đuổi quân xâm lấn. Ông cùng binh sĩ tổ chức lực lượng, bảo vệ dân cư và giữ gìn vùng đất phía Bắc.
Trong quá trình chiến đấu, Nguyễn Hoàng Bảy đã giải phóng Khau Bàn và xây dựng Bảo Hà thành một căn cứ quan trọng. Tại đây, ông tổ chức luyện quân, củng cố lực lượng và tiếp tục tiến đánh, giành lại nhiều vùng đất, trong đó có khu vực Lào Cai. Hoạt động của ông gắn chặt với quá trình bảo vệ biên cương và ổn định đời sống nhân dân. Vì vậy, hình tượng Nguyễn Hoàng Bảy được cộng đồng địa phương ghi nhớ với lòng biết ơn sâu sắc.
Sự hy sinh của Ông Hoàng Bảy
Trong một trận chiến không cân sức với quân địch, Nguyễn Hoàng Bảy đã anh dũng hy sinh. Sau khi ông mất, nhân dân Bảo Hà mai táng và lập đền thờ để tưởng nhớ công lao. Qua nhiều thế hệ, việc phụng thờ ông tiếp tục được duy trì và ngày càng trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Nhân dân thường gọi ông bằng tên kính trọng là Ông Hoàng Bảy.
Ngày 17 tháng Bảy âm lịch được xem là ngày giỗ của ông. Hằng năm, vào dịp này, người dân trong vùng tổ chức lễ hội tại đền Bảo Hà để dâng hương và tưởng niệm. Từ một hoạt động thờ phụng địa phương, lễ hội ngày càng thu hút đông đảo khách thập phương. Qua đó, ký ức về vị tướng có công bảo vệ biên cương tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.
Thời gian tổ chức lễ hội
Lễ hội Đền Bảo Hà thường được tổ chức vào trung tuần tháng Bảy âm lịch, tập trung trong các ngày từ 15 đến 17 tháng Bảy. Trong đó, ngày 17 tháng Bảy âm lịch là chính lễ, gắn với ngày giỗ Ông Hoàng Bảy. Tùy từng năm, thời gian tổ chức có thể được mở rộng để bố trí thêm các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thể thao. Vì vậy, không gian lễ hội có thể kéo dài trong nhiều ngày trước chính lễ.
Chẳng hạn, năm 2024, các hoạt động được tổ chức từ ngày mùng 1 đến ngày 17 tháng Bảy âm lịch. Hầu khai hội diễn ra vào tối mùng 1 tháng Bảy, còn lễ chính được tổ chức vào sáng ngày 17 tháng Bảy tại sân lễ hội của khu di tích. Việc mở rộng thời gian giúp nhiều hoạt động cộng đồng được tổ chức phong phú hơn. Tuy nhiên, ngày 17 tháng Bảy âm lịch vẫn giữ vị trí quan trọng nhất trong chu kỳ lễ hội.
Hầu khai hội
Một trong những hoạt động mở đầu của kỳ lễ là hầu khai hội. Nghi thức được tổ chức trước các hoạt động chính, tạo dấu mốc mở đầu cho chuỗi ngày lễ hội tại đền Bảo Hà. Đây là dịp người tham dự cùng hướng về không gian thờ tự và tưởng niệm Ông Hoàng Bảy. Không khí hầu lễ mang màu sắc trang nghiêm, thu hút đông đảo người dân và khách hành hương.
Hầu khai hội cũng thể hiện đặc trưng tín ngưỡng của đền Bảo Hà. Trong thời gian này, các hoạt động tín ngưỡng và văn hóa diễn ra đan xen, tạo thành một không gian lễ hội đặc sắc. Người tham dự không chỉ dâng hương mà còn theo dõi các nghi lễ, chương trình nghệ thuật và hoạt động cộng đồng. Qua đó, lễ hội trở thành một sinh hoạt tâm linh có sức lan tỏa rộng.
Lễ rước kiệu
Lễ rước kiệu là một trong những nghi thức nổi bật của Lễ hội Đền Bảo Hà. Đoàn rước được tổ chức trang trọng, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Ông Hoàng Bảy. Kiệu được cung nghinh trong không khí trang nghiêm, có sự tham gia của các đội nghi lễ và đông đảo nhân dân. Nghi thức góp phần tạo nên diện mạo long trọng của phần lễ.
Rước kiệu đồng thời là dịp cộng đồng cùng tham gia vào một hoạt động tập thể có tính biểu tượng cao. Qua đoàn rước, hình ảnh vị danh tướng được tái hiện trong ký ức chung của người dân. Đây cũng là một hoạt động thu hút sự quan tâm lớn của du khách khi đến dự lễ hội. Không gian đoàn rước kết nối khu vực đền với cộng đồng dân cư xung quanh.
Lễ dâng hương
Lễ dâng hương là nghi thức trung tâm nhằm tưởng nhớ công lao của Nguyễn Hoàng Bảy. Đại diện chính quyền, các đoàn thể, người dân địa phương và khách thập phương lần lượt dâng hương tại đền. Những nén hương thể hiện lòng biết ơn đối với người đã có công chống giặc, bảo vệ vùng biên cương và góp phần ổn định cuộc sống nhân dân. Đây là khoảnh khắc trang nghiêm nhất trong ngày chính lễ.
Đối với nhiều người về đền, dâng hương cũng là dịp gửi gắm những mong ước về bình an, may mắn và cuộc sống thuận lợi. Vì vậy, nghi thức mang cả ý nghĩa tưởng niệm lẫn tín ngưỡng. Dù lễ hội có nhiều hoạt động văn hóa và thể thao, phần dâng hương vẫn giữ vị trí trung tâm. Qua đó, mục đích tưởng nhớ danh tướng Hoàng Bảy luôn được duy trì rõ nét.
Lễ cúng khao quân
Trong khuôn khổ lễ hội có lễ cúng khao quân, một nghi thức gắn với hình tượng Nguyễn Hoàng Bảy trong vai trò vị tướng chỉ huy quân đội. Nghi lễ nhắc nhớ quá trình luyện quân, giữ đất và chiến đấu bảo vệ vùng biên giới của ông. Qua việc tái hiện hình thức khao quân, cộng đồng tưởng niệm những người đã cùng ông tham gia bảo vệ quê hương. Đây là một lớp ký ức lịch sử được duy trì trong thực hành lễ hội.
Lễ cúng khao quân góp phần làm rõ tính chất tưởng niệm danh tướng của Đền Bảo Hà. Bên cạnh việc thờ phụng, câu chuyện về sự nghiệp của ông được gợi lại qua nghi thức. Nhờ đó, người dự hội có thể hiểu thêm về nhân vật được tôn thờ và bối cảnh lịch sử gắn với vùng biên cương Lào Cai. Nghi lễ cũng góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ sau.
Lễ cầu an
Lễ cầu an được tổ chức nhằm gửi gắm mong ước về cuộc sống bình yên, gia đình thuận hòa và cộng đồng ổn định. Đây là một trong những nghi thức đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân khi về dự hội. Những lời cầu nguyện được dâng lên trong không gian linh thiêng của đền, thể hiện niềm tin và lòng thành của người tham dự. Nghi lễ thường thu hút đông đảo khách hành hương.
Bên cạnh việc tưởng niệm danh tướng Hoàng Bảy, lễ cầu an cho thấy lễ hội còn gắn với đời sống tâm linh hiện tại của cộng đồng. Người dân đến đền không chỉ hướng về quá khứ mà còn gửi gắm những ước vọng cho gia đình và bản thân. Vì thế, Lễ hội Đền Bảo Hà vừa mang tính lịch sử vừa có sức sống mạnh trong đời sống tín ngưỡng đương đại.
Thả đèn hoa đăng
Thả đèn hoa đăng là một trong những hoạt động tạo nên không gian đẹp và trang trọng cho lễ hội. Những ngọn đèn được thả trong không khí thành kính, góp phần làm cho không gian lễ hội trở nên lung linh vào buổi tối. Hoạt động thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia, tạo nên một điểm nhấn trong chuỗi sự kiện.
Hoa đăng còn là phương tiện để người tham dự gửi gắm những lời cầu chúc bình an. Hình ảnh những ngọn đèn trôi trên mặt nước tạo nên sự kết hợp giữa không gian tự nhiên và sinh hoạt tín ngưỡng. Đây là hoạt động vừa mang tính cộng đồng vừa tạo sức hấp dẫn đối với khách tham quan.
Chương trình nghệ thuật
Lễ hội Đền Bảo Hà có các chương trình nghệ thuật chào mừng với nhiều tiết mục biểu diễn. Các chương trình góp phần làm phong phú phần hội và tạo không khí vui tươi cho người dân, du khách. Nội dung biểu diễn thường hướng tới ca ngợi quê hương, con người, lịch sử và bản sắc văn hóa địa phương. Qua đó, lễ hội không chỉ có các nghi thức tín ngưỡng mà còn trở thành không gian trình diễn văn hóa.
Những hoạt động nghệ thuật được tổ chức xen kẽ với các nghi lễ và trò chơi truyền thống. Điều này tạo sự cân bằng giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi nổi. Đồng thời, các chương trình cũng tạo điều kiện để các đội văn nghệ, nghệ nhân và cộng đồng địa phương tham gia biểu diễn. Đây là một trong những cách quảng bá văn hóa Bảo Yên đến khách thập phương.
Thi làm ngựa mã
Một hoạt động đặc sắc của lễ hội là cuộc thi làm ngựa mã. Các đội tham gia chuẩn bị và tạo tác những sản phẩm ngựa mã theo yêu cầu của cuộc thi. Hoạt động phản ánh một phần kỹ năng thủ công và tập quán tín ngưỡng gắn với không gian thờ tự. Những sản phẩm được hoàn thiện không chỉ phục vụ cuộc thi mà còn tạo nên nét riêng cho lễ hội.
Thi làm ngựa mã cũng tạo cơ hội để người dân giao lưu và trình diễn sự khéo léo. Việc duy trì hoạt động này giúp một số kỹ năng thủ công truyền thống tiếp tục được thực hành. Đây là nội dung vừa mang màu sắc tín ngưỡng vừa tạo sự hấp dẫn cho phần hội.
Thể thao và trò chơi dân gian
Phần hội có nhiều môn thể thao và trò chơi dân gian truyền thống. Các hoạt động thi đấu tạo không khí sôi nổi và thu hút nhiều lứa tuổi cùng tham gia. Bên cạnh đó còn có giải bóng đá Cúp Đền Bảo Hà, góp phần mở rộng không gian giao lưu giữa các đội và cộng đồng. Những cuộc thi giúp lễ hội trở nên phong phú hơn sau các nghi thức trang nghiêm.
Các trò chơi và hoạt động thể thao đề cao sức khỏe, tinh thần đồng đội và sự giao lưu. Người dân địa phương vừa là chủ thể tổ chức vừa trực tiếp tham gia. Du khách cũng có cơ hội theo dõi và hòa mình vào không khí ngày hội. Qua đó, lễ hội trở thành một sinh hoạt cộng đồng rộng lớn chứ không chỉ giới hạn trong phạm vi đền.
Hội chợ và sản phẩm địa phương
Trong khuôn khổ lễ hội còn có hội chợ thương mại và các hoạt động quảng bá sản phẩm nông, lâm nghiệp địa phương. Các gian hàng giới thiệu những sản vật của Bảo Yên và vùng Lào Cai tới khách tham quan. Đây là dịp để người dân và cơ sở sản xuất quảng bá sản phẩm, tìm kiếm thị trường và tăng cường giao lưu thương mại. Hoạt động này tạo thêm một chiều cạnh kinh tế cho kỳ lễ hội.
Việc kết hợp lễ hội với giới thiệu sản phẩm giúp tăng cường mối liên hệ giữa bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế. Du khách không chỉ tham gia nghi lễ mà còn có thể tìm hiểu về sản vật, nghề nghiệp và đời sống của cộng đồng địa phương. Nhờ vậy, Lễ hội Đền Bảo Hà trở thành một dịp quảng bá tổng hợp về văn hóa, du lịch và kinh tế của vùng.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Đền Bảo Hà nổi bật trước hết ở việc gắn chặt với sự nghiệp của danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy. Các nghi thức dâng hương, rước kiệu và cúng khao quân đều hướng tới việc tưởng nhớ người có công giữ gìn biên cương. Qua đó, lễ hội giúp cộng đồng duy trì ký ức về một nhân vật lịch sử gắn với vùng đất Bảo Hà. Đây là nền tảng tạo nên giá trị lịch sử của lễ hội.
Bên cạnh yếu tố tưởng niệm, lễ hội còn đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của đông đảo nhân dân. Hầu khai hội, cầu an, thả hoa đăng và các hình thức dâng lễ tạo nên một không gian tâm linh thu hút khách hành hương. Những hoạt động ấy giúp lễ hội duy trì sức sống qua nhiều năm. Đồng thời, chúng cũng phản ánh sự gắn bó giữa người dân với đền Bảo Hà.
Phần hội với văn nghệ, thể thao, trò chơi, thi làm ngựa mã và hội chợ tạo nên không khí phong phú, sôi động. Qua các hoạt động này, bản sắc địa phương được giới thiệu đến đông đảo du khách. Lễ hội vì vậy vừa là không gian tưởng niệm, tín ngưỡng, vừa góp phần quảng bá văn hóa và du lịch của huyện Bảo Yên nói riêng, tỉnh Lào Cai nói chung.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, người có công đánh giặc, xây dựng căn cứ Bảo Hà và bảo vệ vùng biên cương phía Bắc.
Giá trị tín ngưỡng: Việc phụng thờ Ông Hoàng Bảy cùng các nghi thức hầu khai hội, cầu an, dâng hương và thả hoa đăng phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cộng đồng.
Giá trị yêu nước: Các nghi thức tưởng niệm và cúng khao quân góp phần nhắc nhớ truyền thống chống ngoại xâm, bảo vệ biên giới và lòng biết ơn đối với người có công với đất nước.
Giá trị văn hóa: Lễ hội tập hợp nhiều hình thức sinh hoạt như rước kiệu, làm ngựa mã, nghệ thuật, trò chơi dân gian và các hoạt động cộng đồng.
Giá trị giáo dục truyền thống: Qua câu chuyện về Nguyễn Hoàng Bảy, lễ hội góp phần giáo dục thế hệ sau về lòng yêu nước, ý thức bảo vệ quê hương và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội thu hút sự tham gia của người dân địa phương, các đoàn thể và đông đảo khách thập phương, tạo cơ hội giao lưu và tăng cường sự gắn kết xã hội.
Giá trị du lịch văn hóa: Đền Bảo Hà cùng hệ thống nghi lễ và hoạt động lễ hội tạo nên một điểm đến văn hóa tâm linh nổi bật của Lào Cai.
Giá trị kinh tế: Hội chợ thương mại và hoạt động quảng bá sản phẩm nông, lâm nghiệp góp phần giới thiệu sản vật địa phương, mở rộng cơ hội tiêu thụ sản phẩm và phát triển dịch vụ du lịch.
Lễ hội Đền Bảo Hà là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu gắn với việc tưởng niệm danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, người có công bảo vệ vùng biên cương phía Bắc. Qua các nghi thức hầu khai hội, rước kiệu, dâng hương, cúng khao quân, cầu an, thả hoa đăng cùng các hoạt động nghệ thuật, thể thao và trò chơi dân gian, lễ hội vừa lưu giữ ký ức lịch sử vừa đáp ứng nhu cầu tâm linh của cộng đồng. Với sức hút lớn đối với người dân và khách thập phương, Lễ hội Đền Bảo Hà tiếp tục góp phần quảng bá những giá trị văn hóa, lịch sử và du lịch của vùng Bảo Yên, Lào Cai.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
