Bùi Văn Khuê (1546 – 1600)

Thân thế

Bùi Văn Khuê vốn quê ở thôn Chi Phong, thuộc làng cổ Trường Yên, nay nằm trong phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Theo thần tích đền Vực Vông, cha con Bùi Văn Khuê đều là người Trường Yên và có nhiều công lao trong việc tu sửa, bảo tồn cố đô Hoa Lư.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là bên kia sông Hoàng Long, thuộc xã Đại Hoàng, cũng tồn tại một làng Chi Phong khác, và tại đây lại có nhà thờ Bùi Văn Khuê, thờ cả vợ ông là Nguyễn Thị Niên cùng các con trai là Bùi Thì Trung và Bùi Khắc Kiệm. Điều này cho thấy có khả năng liên quan đến sự di cư, phân nhánh cư trú, hoặc truyền thống thờ phụng khác nhau giữa hai vùng cùng tên Chi Phong.

Về sự nghiệp, Bùi Văn Khuê theo nghiệp võ, trở thành võ tướng phục vụ nhà Mạc, từng chỉ huy đạo thủy quân. Ông được nhà Mạc phong tước Sơn quận công, trấn giữ vùng Nam đạo sơn. Về quan hệ gia tộc, Bùi Văn Khuê là con rể của danh tướng Nguyễn Quyện, lấy Nguyễn Thị Niên, con gái thứ của Nguyễn Quyện. Đặc biệt, chị ruột của Nguyễn Thị Niên chính là hoàng hậu của vua Mạc Mậu Hợp, vì vậy Bùi Văn Khuê còn có mối liên hệ thông gia trực tiếp với hoàng tộc nhà Mạc.

Làm quan nhà Mạc

Đầu năm 1592, tướng Nam triều là Trịnh Tùng dẫn đại quân tiến ra Bắc, mở cuộc tấn công lớn vào Thăng Long. Trước tình thế đó, vua Mạc Mậu Hợp cũng huy động lực lượng lớn ra nghênh chiến, nhưng bị thất bại nặng ngay sát dịp Tết. Không giữ nổi kinh thành, ông phải bỏ Thăng Long, rút quân vượt qua sông Hồng để lánh nạn.

Sau thất bại ban đầu, vua tôi nhà Mạc cố gắng nhanh chóng tổ chức lại lực lượng nhằm chống trả. Đến mồng 6 Tết, Trịnh Tùng thúc quân vượt sông Tô Lịch, tiến đến cầu Nhân Mục, rồi đóng đại bản doanh tại núi Xạ Đôi, sắp xếp thế trận chuẩn bị tiến công.

Ở phía nhà Mạc, Mạc Mậu Hợp phân chia lực lượng phòng thủ các hướng trọng yếu:

• Mạc Ngọc Liễn được lệnh chỉ huy quân bản bộ, giữ tuyến phòng ngự từ cửa Bảo Khánh kéo dài về phía tây đến phường Nhật Chiêu.
• Bùi Văn Khuê cùng Trần Bách Niên chỉ huy bốn vệ quân, trấn giữ khu vực từ cửa Cầu Dừa, qua Cầu Muống, đến cửa Cầu Dền, đóng chặt cửa thành, cố thủ trong thành Đại La cả ngày lẫn đêm.
• Nguyễn Quyện (cha vợ của Bùi Văn Khuê) giữ một đạo quân từ Mạc Xá trở về phía đông, làm lực lượng cơ động để ứng cứu các cánh quân khác.
• Riêng Mạc Mậu Hợp trực tiếp chỉ huy thủy quân, bố trí hơn 100 chiến thuyền án ngữ sông Nhị Hà, nhằm làm lực lượng tiếp viện đường sông.

Tuy nhiên, trong các trận giao chiến tiếp theo, đạo quân chủ lực của nhà Mạc nhanh chóng bị quân Nam triều đánh tan. Danh tướng Nguyễn Quyện bị bắt sống. Trước tình thế hoàn toàn bất lợi, Bùi Văn Khuê, Trần Bách Niên, Mạc Ngọc Liễn, cùng chính Mạc Mậu Hợp đều phải bỏ vị trí, rút chạy để tránh bị tiêu diệt.

Dù Mạc Mậu Hợp buộc phải rời khỏi Thăng Long, nhưng Trịnh Tùng cũng nhận thấy lực lượng của mình chưa đủ mạnh để kiểm soát và đánh chiếm toàn bộ miền Bắc, nên sau đó chủ động rút quân về Thanh Hóa, tạm thời kết thúc chiến dịch.

Theo hàng nhà Lê

Do sông Hồng ngăn cách, quân Nam triều chưa vượt sông được. Trong khi đó, Mạc Mậu Hợp lơ là phòng bị, sa vào tửu sắc. Vợ Bùi Văn Khuê là Nguyễn Thị Niên thường vào cung thăm chị ruột là hoàng hậu họ Nguyễn. Thấy Nguyễn Thị Niên xinh đẹp, Mạc Mậu Hợp ngầm mưu giết Bùi Văn Khuê để chiếm đoạt vợ ông. Biết chuyện, Bùi Văn Khuê đem quân bản bộ rút về Gia Viễn, không theo vua Mạc nữa.

Tháng 10 năm 1592, ông sai con là Bùi Văn Nguyên vào Thanh Hóa xin hàng nhà Lê. Trịnh Tùng lập tức sai Hoàng Đình Ái đem quân đến cứu. Biết Văn Khuê đã hàng Lê, Mạc Mậu Hợp rút về giữ sông Thiên Phái.

Ngày 28 tháng 10 năm 1592, Trịnh Tùng tiến quân ra Trường Yên. Quân Mạc do Nghĩa quốc công trấn giữ sông Thiên Phái, đắp lũy và thả chông chống cự. Trịnh Tùng dùng kế hợp công: cho Bùi Văn Khuê đánh thượng lưu, bắn súng ở hạ lưu, voi ngựa vượt sông đánh chính diện. Quân Mạc tan vỡ, Nghĩa quốc công bỏ thuyền chạy trốn.

Không lâu sau, Mạc Mậu Hợp bị đánh bại hoàn toàn, bị bắt và xử tử. Trịnh Tùng rước vua Lê Thế Tông ra Thăng Long. Tuy vậy, tông thất họ Mạc vẫn còn chiếm giữ nhiều nơi ở Bắc Bộ.

Đầu năm 1593, Bùi Văn Khuê cùng các cựu tướng nhà Mạc như Nguyễn Thất Lý, Trần Bách Niên, Nguyễn Nga đi đánh Mạc Kính Chỉ, nhưng thất bại: Thất Lý tử trận, Nguyễn Nga bị thương, Văn Khuê và Bách Niên phải rút lui; Hải Dương và Kinh Bắc lại theo họ Mạc. Sau đó, Trịnh Tùng cùng Hoàng Đình Ái và Nguyễn Hữu Liêu mới dẹp được Kính Chỉ, song tàn dư họ Mạc vẫn còn.

Từ 1596–1598, Bùi Văn Khuê liên tiếp tham gia dẹp loạn:

• 1596: cùng Nguyễn Thể bắt Phạm Hàng ở núi Đam Khê, giải về kinh xử chém.
• 1597: chỉ huy thủy quân đánh Hải Dương, giết Lễ quận công của phe Mạc.
• 1598: theo Nguyễn Hoàng dẹp Hải Dương, Thủy Đường; trực tiếp bắt và chém nhiều thủ lĩnh ngụy.
• Tháng 5 năm 1598, ông tiếp tục đánh dẹp tàn quân Mạc ở Tân Minh và An Dương, ổn định được hai huyện.

Bỏ Lê hàng Mạc và qua đời

Lúc bấy giờ, Nguyễn Hoàng (cậu của Trịnh Tùng) đang trấn thủ Thuận Hóa, ra Bắc cầm quân giúp nhà Lê đánh họ Mạc nhưng lo sợ sau khi xong việc sẽ bị Trịnh Tùng nghi kỵ, không cho trở về Nam. Tháng 5 năm 1600, Nguyễn Hoàng bày mưu xúi Bùi Văn Khuê cùng Phan Ngạn và Ngô Đình Nga (đều là tướng cũ nhà Mạc) nổi loạn, để ông ta lấy cớ “đi dẹp loạn” rồi tìm đường trốn về Nam.

Theo kế ấy, Bùi Văn Khuê, Phan Ngạn và Ngô Đình Nga dấy binh phản lại nhà Lê, quay sang theo họ Mạc. Nguyễn Hoàng xin mang quân đi đánh, nhưng khi ra đến ven biển thì đốt bỏ doanh trại, bỏ quân trốn về Thuận Hóa. Trịnh Tùng phải hộ vệ vua Lê rút về Tây Đô để giữ căn bản.

Bùi Văn Khuê cùng Phan Ngạn và Ngô Đình Nga phụ trợ cho họ Mạc, chiêu an các thành trấn. Tuy nhiên không lâu sau, Phan Ngạn nghi ngờ Bùi Văn Khuê có ý riêng, liền sai người bắn chết ông giữa sông.

Sau đó, Nguyễn Thị Niên (vợ Bùi Văn Khuê) bí mật thu phục quân cũ của chồng để báo thù. Tháng 6 năm 1600, khi Phan Ngạn đem quân giao chiến ở Hoàng Giang, ông ta bị quân của Nguyễn Thị Niên bắn chết giữa sông. Em Phan Ngạn sau đó hàng nhà Lê và được tha; còn Ngô Đình Nga vẫn theo họ Mạc, bị bắt và xử trảm vào tháng 9 cùng năm.

Truyền thuyết đền Vực Vông

Truyền thuyết ở đền Vực Vông tại quần thể di tích cố đô Hoa Lư, ngay bên dòng sông Hoàng Long, thuộc thôn Chi Phong – Trường Yên – huyện Hoa Lư, Ninh Bình cũng kể về cái chết của Nguyễn Thị Niên sau khi báo thù cho chồng.

Theo truyền thuyết này, Bùi Văn Khuê cùng Phan Ngạn đều là bộ tướng của Nguyễn Quyện và đều mang lòng yêu bà. Nhờ tài năng chinh phục được vực xoáy ở Vực Vông, cho người kê đá xoay lại dòng chảy thì không còn vực xoáy nữa, Bùi Văn Khuê được Nguyễn Quyện gả Nguyễn Thị Niên cho.

Phan Ngạn căm tức vì không lấy được Nguyễn Thị Niên, bèn vu cáo Nguyễn Quyện khiến Nguyễn Quyện bị mất chức và chính Phan Ngạn được lên thay. Sau đó Ngạn sai người ám sát Bùi Văn Khuê để mưu chiếm Nguyễn Thị Niên.

Để trả thù, Nguyễn Thị Niên cũng giả cách nhận lời lấy Phan Ngạn và dụ Phan Ngạn lên thuyền giữa sông Hoàng Long rồi giết Ngạn, như thuyết kể trong sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Bà sai chặt đầu Phan Ngạn đem tế chồng. Sau đó, bà nhảy xuống sông tuẫn tiết.

Thi hài bà trôi dạt vào vực Vông. Thương tiếc và biết ơn bà, nhân dân địa phương đã lập đền thờ bà ngay cạnh đó và gọi là đền Vực Vông. Ở quê hương Bà, người dân lập đình Sắc, làng Canh Hoạch, xã Dân Hòa, thành phố Hà Nội thờ phụng

Thờ tự

Nằm trong quần thể di tích lịch sử đô thành Hoa Lư, đền Vực Vông là một điểm đến tâm linh đầy linh thiêng và huyền bí. Ngôi đền cổ kính này thờ phụng Thái Bảo Mỹ Quận Công Bùi Văn Khuê cùng phu nhân Nguyễn Thị Niên. Đền hiện nằm ở thôn Chi Phong, làng cổ Trường Yên, phường Tây Hoa Lư, Ninh Bình. Đền thờ Nguyễn Thị Niên, trong đền còn lưu giữ 17 đạo sắc phong cho Mỹ quận công Bùi Văn Khuê và hai đạo sắc phong cho bà Nguyễn Thị Niên.

Tài liệu tham khảo

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Bui Van Khue (1546–1600)

Family Background

Bui Van Khue was originally from Chi Phong hamlet, part of the ancient village of Truong Yen, now located in Tay Hoa Lu Ward, Ninh Binh Province. According to the sacred records of Vuc Vong Temple, both Bui Van Khue and his father were natives of Truong Yen and rendered significant services in the repair and preservation of the ancient capital of Hoa Lu.

However, it is noteworthy that on the opposite bank of the Hoang Long River, in Dai Hoang Commune, there also exists another village named Chi Phong. In that village stands a family ancestral hall dedicated to Bui Van Khue, where his wife Nguyen Thi Nien and their sons Bui Thi Trung and Bui Khac Kiem are also worshipped. This suggests the possibility of migration, residential branching, or differing traditions of worship between the two areas sharing the same name of Chi Phong.

Regarding his career, Bui Van Khue pursued a military path and became a general serving the Mac dynasty, at one time commanding naval forces. He was granted the title of Son Quan Cong by the Mac court and assigned to guard the Nam Dao Son region. In terms of family relations, Bui Van Khue was the son-in-law of the renowned general Nguyen Quyen, having married Nguyen Thi Nien, Nguyen Quyen’s second daughter. Notably, Nguyen Thi Nien’s elder sister was the empress of King Mac Mau Hop, which meant that Bui Van Khue was directly connected by marriage to the Mac royal family.

Service under the Mac Dynasty

At the beginning of 1592, the Southern Court general Trinh Tung led a large army northward and launched a major offensive against Thang Long. In response, King Mac Mau Hop mobilized substantial forces to confront the attack, but suffered a severe defeat just before the Lunar New Year. Unable to hold the capital, he abandoned Thang Long and retreated across the Hong River to seek refuge.

After this initial defeat, the Mac ruler and his officials attempted to quickly reorganize their forces to resist further attacks. On the sixth day of the New Year, Trinh Tung urged his troops to cross the To Lich River, advance to Nhan Muc Bridge, and establish his main headquarters at Xa Doi Mountain, arranging his formations in preparation for assault.

On the Mac side, Mac Mau Hop divided his forces to defend key directions:

• Mac Ngoc Lien was ordered to command his own troops, holding the defensive line from Bao Khanh Gate westward to Nhat Chieu Ward.
• Bui Van Khue, together with Tran Bach Nien, commanded four guard units, defending the area from Cau Dua Gate through Cau Muong to Cau Den Gate, sealing the city gates tightly and holding out within Dai La Citadel day and night.
• Nguyen Quyen (Bui Van Khue’s father-in-law) commanded a force from Mac Xa eastward, serving as a mobile reserve to support other units.
• Mac Mau Hop personally commanded the naval forces, deploying more than one hundred warships to control the Nhi Ha River as riverine reinforcements.

Nevertheless, in subsequent engagements, the Mac main forces were quickly shattered by the Southern Court army. The renowned general Nguyen Quyen was captured alive. Facing a completely unfavorable situation, Bui Van Khue, Tran Bach Nien, Mac Ngoc Lien, and even Mac Mau Hop himself abandoned their positions and fled to avoid annihilation.

Although Mac Mau Hop was forced to withdraw from Thang Long, Trinh Tung also realized that his own forces were not yet strong enough to fully control and occupy the entire North. He therefore proactively withdrew his troops back to Thanh Hoa, temporarily ending the campaign.

Defection to the Le Dynasty

Because the Hong River still separated the opposing forces, the Southern Court army had not yet crossed it. Meanwhile, Mac Mau Hop became lax in his defenses and indulged in wine and women. Bui Van Khue’s wife, Nguyen Thi Nien, frequently entered the palace to visit her elder sister, the Nguyen empress. Seeing Nguyen Thi Nien’s beauty, Mac Mau Hop secretly plotted to kill Bui Van Khue in order to seize his wife. Upon learning of this, Bui Van Khue withdrew his own troops back to Gia Vien and no longer followed the Mac king.

In the tenth month of 1592, he sent his son Bui Van Nguyen to Thanh Hoa to surrender to the Le dynasty. Trinh Tung immediately dispatched Hoang Dinh Ai with troops to provide assistance. Upon learning that Van Khue had defected to the Le, Mac Mau Hop retreated to hold the Thien Phai River.

On the 28th day of the tenth month of 1592, Trinh Tung advanced his army to Truong Yen. The Mac forces, led by Nghia Quoc Cong, defended the Thien Phai River, building ramparts and setting stakes to resist. Trinh Tung employed a coordinated attack: Bui Van Khue struck from upstream, firearms were fired downstream, while elephants and cavalry crossed the river to attack head-on. The Mac army collapsed, and Nghia Quoc Cong abandoned his boats and fled.

Not long afterward, Mac Mau Hop was completely defeated, captured, and executed. Trinh Tung escorted King Le The Tong back to Thang Long; however, members of the Mac clan still held many areas in the northern region.

At the beginning of 1593, Bui Van Khue, together with former Mac generals such as Nguyen That Ly, Tran Bach Nien, and Nguyen Nga, campaigned against Mac Kinh Chi, but suffered defeat: Nguyen That Ly was killed in battle, Nguyen Nga was wounded, and Van Khue and Bach Nien were forced to withdraw. Hai Duong and Kinh Bac again fell under Mac control. Only later did Trinh Tung, together with Hoang Dinh Ai and Nguyen Huu Lieu, manage to suppress Mac Kinh Chi, though Mac remnants still remained.

From 1596 to 1598, Bui Van Khue continuously participated in campaigns to suppress rebellions:

• 1596: together with Nguyen The, he captured Pham Hang at Dam Khe Mountain and escorted him to the capital for execution.
• 1597: he commanded naval forces to attack Hai Duong and killed Le Quan Cong of the Mac faction.
• 1598: he followed Nguyen Hoang in suppressing Hai Duong and Thuy Duong, personally capturing and executing many rebel leaders.
• Fifth month of 1598: he continued to suppress Mac remnants in Tan Minh and An Duong, stabilizing both districts.

Abandoning the Le, Returning to the Mac, and Death

At that time, Nguyen Hoang (uncle of Trinh Tung) was governing Thuan Hoa. He had come north to assist the Le dynasty in fighting the Mac, but feared that once the campaign ended, Trinh Tung would suspect him and prevent his return south. In the fifth month of 1600, Nguyen Hoang devised a plan to incite Bui Van Khue, along with Phan Ngan and Ngo Dinh Nga (both former Mac generals), to rebel, so that he could take the pretext of “suppressing the rebellion” and then find a way to escape back south.

According to this plan, Bui Van Khue, Phan Ngan, and Ngo Dinh Nga raised troops against the Le dynasty and turned back to support the Mac. Nguyen Hoang requested to lead troops to suppress them, but upon reaching the coast, he burned his camp, abandoned his army, and fled back to Thuan Hoa. Trinh Tung was forced to escort the Le king back to Tay Do to preserve the core base.

Bui Van Khue, together with Phan Ngan and Ngo Dinh Nga, assisted the Mac, pacifying and recruiting garrisons. However, not long afterward, Phan Ngan suspected that Bui Van Khue harbored his own ambitions and ordered men to shoot and kill him in the middle of the river.

Afterward, Nguyen Thi Nien secretly rallied her husband’s former troops to seek revenge. In the sixth month of 1600, when Phan Ngan led troops into battle at Hoang Giang, he was shot dead in the middle of the river by forces under Nguyen Thi Nien’s command. Phan Ngan’s younger brother later surrendered to the Le dynasty and was pardoned; Ngo Dinh Nga continued to follow the Mac and was captured and executed in the ninth month of the same year.

The Legend of Vuc Vong Temple

Local legend at Vuc Vong Temple, located within the complex of the ancient capital of Hoa Lu, beside the Hoang Long River in Chi Phong hamlet, Truong Yen, Hoa Lu District, Ninh Binh, also recounts the death of Nguyen Thi Nien after she avenged her husband.

According to this legend, Bui Van Khue and Phan Ngan were both subordinates of Nguyen Quyen and both harbored affection for Nguyen Thi Nien. Because of his talent in taming the whirlpool at Vuc Vong—having stones placed to redirect the current so that the whirlpool disappeared—Bui Van Khue won Nguyen Quyen’s favor and was given Nguyen Thi Nien in marriage.

Enraged at not being able to marry Nguyen Thi Nien, Phan Ngan falsely accused Nguyen Quyen, causing Nguyen Quyen to lose his position, which Phan Ngan then took over. He later sent men to assassinate Bui Van Khue in order to seize Nguyen Thi Nien.

To take revenge, Nguyen Thi Nien pretended to accept marriage to Phan Ngan and lured him onto a boat in the middle of the Hoang Long River, where she killed him, as recorded in the Kham Dinh Viet Su Thong Giam Cuong Muc. She ordered Phan Ngan’s head to be cut off and offered in sacrifice to her husband. Afterward, she leapt into the river and committed suicide.

Her body drifted into the Vong whirlpool. Out of sorrow and gratitude, local people built a temple to worship her beside the site, which came to be known as Vuc Vong Temple. In her native area, villagers also established Sac Communal House in Canh Hoach Village, Dan Hoa Commune, Hanoi City, to worship her.

Worship

Located within the historical complex of the ancient capital of Hoa Lu, Vuc Vong Temple is a sacred and mysterious spiritual site. This ancient temple worships Thai Bao My Quan Cong Bui Van Khue and his wife Nguyen Thi Nien. The temple is currently situated in Chi Phong hamlet, the ancient village of Truong Yen, Tay Hoa Lu Ward, Ninh Binh. Dedicated to Nguyen Thi Nien, the temple preserves seventeen royal edicts granted to My Quan Cong Bui Van Khue and two royal edicts granted to Nguyen Thi Nien.

References

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp

Bui Van Khue (1546–1600)

Origines et milieu familial

Bui Van Khue était originaire du hameau de Chi Phong, relevant de l’ancien village de Truong Yen, aujourd’hui situé dans le quartier de Tay Hoa Lu, province de Ninh Binh. Selon les inscriptions hagiographiques du temple de Vuc Vong, tant Bui Van Khue que son père étaient natifs de Truong Yen et avaient rendu d’importants services dans la restauration et la préservation de l’ancienne capitale de Hoa Lu.

Cependant, un fait notable mérite d’être souligné : de l’autre côté de la riviere Hoang Long, dans la commune de Dai Hoang, existe également un autre village nommé Chi Phong. C’est là que se trouve le sanctuaire familial de Bui Van Khue, où sont également honorés son épouse Nguyen Thi Nien et leurs fils Bui Thi Trung et Bui Khac Kiem. Cette situation suggère l’existence possible de migrations, de ramifications résidentielles ou de traditions cultuelles distinctes entre deux localités homonymes.

Carriere militaire et liens familiaux

Bui Van Khue embrassa la carriere militaire et devint un general au service de la dynastie Mac, où il commanda notamment une force navale. Il fut anobli par la cour des Mac sous le titre de Son quan cong et charge de la defense de la region de Nam dao son. Sur le plan familial, Bui Van Khue etait le gendre du celebre general Nguyen Quyen, ayant epouse Nguyen Thi Nien, la plus jeune fille de ce dernier. De surcroit, la sœur ainee de Nguyen Thi Nien etait imperatrice du roi Mac Mau Hop ; Bui Van Khue se trouvait ainsi directement lie par alliance a la famille imperiale des Mac.

Au service de la dynastie Mac

Au debut de l’annee 1592, le general du camp du Sud, Trinh Tung, mena une vaste armee vers le Nord et lancha une offensive majeure contre Thang Long. Face a cette menace, le roi Mac Mau Hop mobilisa egalement des forces importantes pour faire front, mais subit une defaite severe a l’approche du Nouvel An lunaire. Incapable de defendre la capitale, il dut abandonner Thang Long et se replier au-dela de la riviere Hong pour se mettre a l’abri.

Apres ce premier revers, la cour des Mac s’efforca de reorganiser rapidement ses forces afin de reprendre la lutte. Le sixieme jour du Tet, Trinh Tung fit traverser a ses troupes la riviere To Lich, avanca jusqu’au pont Nhan Muc et installa son quartier general sur le mont Xa Doi, en preparant les dispositifs d’attaque.

Du cote des Mac, Mac Mau Hop repartit les forces defensives sur les axes strategiques :

• Mac Ngoc Lien commanda les troupes principales, tenant la ligne de defense de la porte Bao Khanh jusqu’au quartier de Nhat Chieu.
• Bui Van Khue, conjointement avec Tran Bach Nien, prit la tete de quatre unites militaires pour garder le secteur allant de la porte Cau Dua, via Cau Muong, jusqu’a la porte Cau Den, fermant solidement les portes et se retranchant dans la citadelle de Dai La jour et nuit.
• Nguyen Quyen, beau-pere de Bui Van Khue, conserva une force stationnee de Mac Xa vers l’est, servant de reserve mobile pour soutenir les autres fronts.
• Mac Mau Hop lui-meme dirigea personnellement la flotte, deployant plus de cent navires de guerre sur la riviere Nhi Ha afin d’assurer le soutien par voie fluviale.

Malgre ces dispositions, lors des combats suivants, l’armee principale des Mac fut rapidement ecrasee par les troupes du Sud. Le celebre general Nguyen Quyen fut capture vivant. Devant une situation devenue totalement defavorable, Bui Van Khue, Tran Bach Nien, Mac Ngoc Lien, ainsi que Mac Mau Hop durent abandonner leurs positions et se replier pour eviter l’anéantissement.

Bien que Mac Mau Hop eût ete contraint de quitter Thang Long, Trinh Tung constata egalement que ses propres forces n’etaient pas encore suffisantes pour controler et conquérir l’ensemble du Nord. Il choisit donc de retirer ses troupes vers Thanh Hoa, mettant provisoirement fin a la campagne.

Ralliement a la dynastie Le

La riviere Hong faisant obstacle, les troupes du Sud ne purent la franchir immediatement. Pendant ce temps, Mac Mau Hop relacha sa vigilance et se livra aux plaisirs de l’alcool et des femmes. L’epouse de Bui Van Khue, Nguyen Thi Nien, se rendait frequemment au palais pour visiter sa sœur ainee, l’imperatrice de la famille Nguyen. S’attachant a la beaute de Nguyen Thi Nien, Mac Mau Hop conçut secretement le projet de faire assassiner Bui Van Khue afin de s’emparer de son epouse. Ayant eu vent de cette intrigue, Bui Van Khue retira ses troupes vers Gia Vien et cessa de servir les Mac.

En octobre 1592, il envoya son fils Bui Van Nguyen a Thanh Hoa pour se rendre a la dynastie Le. Trinh Tung ordonna aussitot a Hoang Dinh Ai de conduire des troupes a son secours. Apprenant la defection de Bui Van Khue, Mac Mau Hop se replia pour defendre la riviere Thien Phai.

Le 28 octobre 1592, Trinh Tung marcha sur Truong Yen. Les forces des Mac, sous le commandement de Nghia quoc cong, fortifierent la riviere Thien Phai en elevant des retranchements et en disposant des pieux defensifs. Trinh Tung mit alors en œuvre une attaque combinee : il fit attaquer Bui Van Khue par l’amont, ordonna des tirs d’armes a feu en aval, tandis que l’infanterie et les elephants franchissaient la riviere de front. Les troupes des Mac furent disloquees, et Nghia quoc cong abandonna ses navires pour prendre la fuite.

Peu apres, Mac Mau Hop fut totalement vaincu, capture et execute. Trinh Tung ramena ensuite le roi Le The Tong a Thang Long. Toutefois, des membres du clan Mac continuaient a occuper plusieurs regions du Nord.

Au debut de l’annee 1593, Bui Van Khue, accompagne d’anciens generaux des Mac tels que Nguyen That Ly, Tran Bach Nien et Nguyen Nga, mena une campagne contre Mac Kinh Chi. L’operation se solda par un echec : Nguyen That Ly fut tue au combat, Nguyen Nga blesse, tandis que Bui Van Khue et Tran Bach Nien durent se replier. Les regions de Hai Duong et Kinh Bac retomberent alors sous le controle des Mac. Ce ne fut qu’ulterieurement que Trinh Tung, avec Hoang Dinh Ai et Nguyen Huu Lieu, parvint a vaincre Mac Kinh Chi, bien que des residus du clan Mac subsistassent encore.

De 1596 a 1598, Bui Van Khue participa a plusieurs campagnes de pacification :

• En 1596, avec Nguyen The, il captura Pham Hang au mont Dam Khe et le fit conduire a la capitale pour y etre execute.
• En 1597, il commanda la flotte dans l’attaque de Hai Duong et tua Le quan cong du camp des Mac.
• En 1598, sous les ordres de Nguyen Hoang, il participa aux operations a Hai Duong et Thuy Duong, capturant et executant personnellement de nombreux chefs rebelles.
• En mai 1598, il poursuivit la repression des forces restantes des Mac a Tan Minh et An Duong, stabilisant ces deux districts.

Rupture avec les Le, retour aux Mac et mort

A cette epoque, Nguyen Hoang, oncle de Trinh Tung, exercait la charge de gouverneur de Thuan Hoa. Etant monte au Nord pour aider la dynastie Le a combattre les Mac, il craignait qu’une fois la guerre terminee, Trinh Tung ne le soupçonnat et ne l’autorisat pas a retourner au Sud. En mai 1600, Nguyen Hoang ourdit alors un stratageme, incitant Bui Van Khue, Phan Ngan et Ngo Dinh Nga — tous anciens generaux des Mac — a se rebeller, afin de pouvoir invoquer le pretexte d’« aller mater la revolte » et trouver l’occasion de s’echapper vers le Sud.

Selon ce plan, Bui Van Khue, Phan Ngan et Ngo Dinh Nga se souleverent contre la dynastie Le et se rallierent de nouveau aux Mac. Nguyen Hoang demanda a conduire les troupes pour les combattre, mais, une fois parvenu pres du littoral, il incendia le campement et abandonna l’armee pour s’enfuir vers Thuan Hoa. Trinh Tung dut alors escorter le roi Le et se replier vers Tay Do pour preserver le noyau du pouvoir.

Bui Van Khue, avec Phan Ngan et Ngo Dinh Nga, soutint les Mac et s’efforca de rallier les forteresses locales. Peu apres cependant, Phan Ngan, soupconnant Bui Van Khue de nourrir des intentions personnelles, ordonna de le faire abattre d’une fleche au milieu du fleuve.

Par la suite, Nguyen Thi Nien rassembla secretemement les anciens soldats de son mari afin de venger sa mort. En juin 1600, alors que Phan Ngan menait une bataille sur la riviere Hoang Giang, il fut tue par les troupes de Nguyen Thi Nien au milieu du fleuve. Le frere cadet de Phan Ngan se rendit ensuite a la dynastie Le et fut gracie, tandis que Ngo Dinh Nga demeura fidele aux Mac, fut capture et execute en septembre de la meme annee.

La legende du temple de Vuc Vong

La tradition orale conservee au temple de Vuc Vong, situe dans l’ensemble des vestiges de l’ancienne capitale de Hoa Lu, sur les rives de la riviere Hoang Long, au hameau de Chi Phong – Truong Yen – district de Hoa Lu, province de Ninh Binh, relate egalement la mort de Nguyen Thi Nien apres qu’elle eut venge son epoux.

Selon cette legende, Bui Van Khue et Phan Ngan etaient tous deux des officiers de Nguyen Quyen et eprouvaient un amour secret pour Nguyen Thi Nien. Grace a son intelligence et a sa capacite a dompter le gouffre tourbillonnant de Vuc Vong — en faisant disposer des pierres pour en modifier le courant — Bui Van Khue obtint la main de Nguyen Thi Nien, que Nguyen Quyen lui accorda en mariage.

Furieux de ne pas avoir pu l’epouser, Phan Ngan diffama Nguyen Quyen, provoquant sa destitution, tandis que Phan Ngan prenait sa place. Il fit ensuite assassiner Bui Van Khue dans l’intention de s’emparer de Nguyen Thi Nien.

Pour se venger, Nguyen Thi Nien feignit d’accepter d’epouser Phan Ngan, l’attira sur une embarcation au milieu de la riviere Hoang Long, puis le tua, comme le rapporte le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc. Elle fit trancher la tete de Phan Ngan pour l’offrir en sacrifice a son mari, puis se jeta dans la riviere pour mourir.

Son corps deriva jusqu’au gouffre de Vuc Vong. Emus par son sacrifice et reconnaissants de sa vertu, les habitants erigerent un temple en son honneur a cet endroit, connu sous le nom de temple de Vuc Vong. Dans sa region natale, les villageois etablirent egalement le dinh Sac, au village de Canh Hoach, commune de Dan Hoa, ville de Ha Noi, pour lui rendre un culte

Culte et memoire

Situe dans l’ensemble des vestiges historiques de l’ancienne citadelle de Hoa Lu, le temple de Vuc Vong est aujourd’hui un haut lieu spirituel empreint de sacralite et de mystere. Ce sanctuaire antique est consacre a Thai Bao My Quan Cong Bui Van Khue et a son epouse Nguyen Thi Nien. Il se trouve actuellement au hameau de Chi Phong, ancien village de Truong Yen, quartier de Tay Hoa Lu, province de Ninh Binh. Le temple dedie a Nguyen Thi Nien conserve en outre dix-sept edicts royaux conferant des titres a My quan cong Bui Van Khue, ainsi que deux edicts accordes a Nguyen Thi Nien.

Bibliographie et sources de reference

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung

裴文奎（Bui Van Khue，1546—1600）

身世

裴文奎原籍在支峰村，隶属古村长安（Truong Yen），今属宁平省西华闾坊（Tay Hoa Lu）。据《域翁祠神迹》记载，裴文奎父子皆为长安人，在修缮、保护古都华闾（Hoa Lu）方面功劳甚多。

然而，值得注意的是，在黄龙江（Song Hoang Long）对岸、属大黄社（Dai Hoang）的地区，也存在一个同名的支峰村；当地建有裴文奎祠堂，供奉其本人、妻子阮氏年（Nguyen Thi Nien），以及二子裴时忠（Bui Thi Trung）和裴克俭（Bui Khac Kiem）。这一情况显示，两地同名支峰村之间，可能存在人口迁徙、居住分支，或不同的祭祀传统。

在仕途方面，裴文奎从军习武，成为莫朝（nha Mac）的武将，曾统领水军一部。他被莫朝封为山郡公，镇守南道山地区。在家族关系上，裴文奎是名将阮奎恩（Nguyen Quyen）的女婿，迎娶阮奎恩之幼女阮氏年。尤为重要的是，阮氏年的胞姐正是莫茂合（Mac Mau Hop）之皇后，因此裴文奎与莫朝皇族之间，亦存在直接的姻亲关系。

任官于莫朝

1592年初，南朝将领郑松（Trinh Tung）率大军北上，对升龙（Thang Long）发动大规模进攻。面对局势，莫茂合亦集结重兵迎战，却在年关前后遭遇惨败。京城不保，莫茂合被迫弃升龙，率军渡过红河（Song Hong）避难。

初战失利后，莫朝君臣迅速重整兵力以图反击。至正月初六，郑松督军渡过苏历河（Song To Lich），进至仁目桥（Cau Nhan Muc），并在射堆山（Nui Xa Doi）设立大营，部署攻势。

莫朝方面，莫茂合分兵防守要地：

• 命莫玉练（Mac Ngoc Lien）统率本部军队，防守从宝庆门（Cua Bao Khanh）向西延至日招坊（Nhat Chieu）一线；
• 裴文奎与陈百年（Tran Bach Nien）率领四卫军，镇守从椰桥门（Cua Cau Dua）经芒桥（Cau Muong）至簟桥门（Cua Cau Den）一带，紧闭城门，昼夜固守大罗城（Dai La）；
• 阮奎恩（裴文奎岳父）率一军自莫舍（Mac Xa）向东布防，作为机动兵力以策应诸军；
• 莫茂合本人亲自统率水军，于二河（Song Nhi Ha）布置百余战船，作为水路增援。

然而，在随后交战中，莫朝主力迅速为南朝军击溃。名将阮奎恩被生擒。形势彻底逆转之下，裴文奎、陈百年、莫玉练以及莫茂合本人，皆弃守阵地，仓皇撤退以避覆灭。

虽莫茂合被迫撤离升龙，但郑松亦自觉兵力尚不足以完全控制、占领整个北部地区，遂主动撤军返清化（Thanh Hoa），战事暂告一段落。

归附黎朝

因红河阻隔，南朝军一时未能渡河。与此同时，莫茂合疏于戒备，沉溺酒色。裴文奎之妻阮氏年常入宫探望其胞姐——阮氏皇后。莫茂合见阮氏年容貌秀丽，暗生杀害裴文奎、强夺其妻之念。裴文奎得知内情后，遂率本部军队撤回嘉远（Gia Vien），不再追随莫朝。

1592年十月，裴文奎遣子裴文元（Bui Van Nguyen）赴清化投降黎朝。郑松即刻命黄廷爱（Hoang Dinh Ai）率军前往接应。莫茂合得知裴文奎归黎，便退守天派河（Song Thien Phai）。

1592年十月二十八日，郑松进军长安。莫军由义国公（Nghia Quoc Cong）据守天派河，筑垒设桩顽抗。郑松施行合围之策：命裴文奎自上游进攻，下游以火枪掩护，象马正面强渡。莫军遂告崩溃，义国公弃舟逃遁。

不久，莫茂合彻底战败，被俘并处死。郑松迎黎世宗（Le The Tong）入升龙；然莫氏宗室仍盘踞北部多地。

1593年初，裴文奎与莫朝旧将阮失理（Nguyen That Ly）、陈百年、阮我（Nguyen Nga）合军讨伐莫敬止（Mac Kinh Chi），却遭失败：阮失理战死，阮我受伤，裴文奎与陈百年被迫撤退；海阳（Hai Duong）与京北（Kinh Bac）复归莫氏。其后，郑松联合黄廷爱、阮友僚（Nguyen Huu Lieu）方才平定敬止，但莫氏残余势力仍未尽除。

1596—1598年间，裴文奎屡次参与平乱：

• 1596年：与阮体（Nguyen The）在担溪山（Nui Dam Khe）擒获范行（Pham Hang），解送京师斩首；
• 1597年：统率水军进攻海阳，斩杀莫党之礼郡公（Le Quan Cong）；
• 1598年：随阮黄（Nguyen Hoang）讨平海阳、水塘（Thuy Duong），亲手擒斩多名伪首；
• 1598年五月：继续清剿新明（Tan Minh）、安阳（An Duong）一带莫军残部，安定两县。

弃黎归莫与身亡

当时，阮黄（郑松之舅）镇守顺化（Thuan Hoa），北上助黎攻莫，却忧虑事毕后遭郑松猜忌，不得南归。1600年五月，阮黄设计唆使裴文奎与潘彦（Phan Ngan）、吴廷俄（Ngo Dinh Nga）（皆莫朝旧将）起兵作乱，以便其本人借“讨乱”为名，伺机南逃。

依此计，裴文奎、潘彦、吴廷俄反叛黎朝，转而归附莫氏。阮黄请求率军征讨，但行至海滨即焚毁营寨，弃军逃回顺化。郑松被迫护送黎帝退守西都（Tay Do）以保根本。

裴文奎与潘彦、吴廷俄辅佐莫氏，招抚诸城镇。不久，潘彦疑裴文奎另有异志，遂遣人于江中射杀裴文奎。

其后，阮氏年秘密收拢亡夫旧部以图复仇。1600年六月，潘彦率军在黄江（Hoang Giang）作战时，被阮氏年所部射杀于江中。潘彦之弟随后降黎得赦；吴廷俄则仍从莫氏，于同年九月被擒并处斩。

域翁祠传说

位于古都华闾遗址群、黄龙江畔、支峰村（长安—华闾县—宁平）的域翁祠，其传说亦记载阮氏年为夫报仇后殉节之事。

传说称，裴文奎与潘彦皆为阮奎恩部将，且同慕阮氏年。裴文奎凭才能征服域翁漩涡，命人以石改道，使急流消失，因而得阮奎恩将阮氏年许配于他。

潘彦因未能娶得阮氏年而心生怨恨，遂诬陷阮奎恩，致其罢官，并由潘彦取而代之。随后，潘彦遣人刺杀裴文奎，企图夺取阮氏年。

为复仇，阮氏年佯装允婚，引潘彦登船至黄龙江心，将其杀害，此事亦见于《钦定越史通鉴纲目》。她命人斩下潘彦首级祭奠亡夫，随后投江殉节。

其遗体漂入域翁漩涡。当地百姓感其忠烈，遂于其处建祠奉祀，称为域翁祠。在其故里，民众亦于河内市（Ha Noi）丹和社（Dan Hoa）、更获村（Canh Hoach）建敕亭奉祀。

祀典

域翁祠位于华闾古都历史遗址群内，为一处灵验而神秘的信仰场所。祠内奉祀太保美郡公裴文奎及其夫人阮氏年。现址在宁平省西华闾坊、长安古村支峰村。祠中尚存赐封裴文奎的敕命十七道，以及赐封阮氏年的敕命二道。

参考资料

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.