Thân thế
Nguyễn Quyện là con của Thư Quận công, Thượng thư, Trạng nguyên Nguyễn Thiến, quê nội ở làng Tảo Dương, quê ngoại ở làng Canh Hoạch, phủ Thanh Oai nay thuộc tỉnh Hà Nội.
Nguyễn Quyện là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm, trước làm tướng của nhà Mạc cùng các danh tướng Mạc Kính Điển, Mạc Ngọc Liễn quần nhau với những tướng giỏi của nhà Lê là Trịnh Kiểm và Bình An Vương Trịnh Tùng trong nhiều năm.
Làm quan nhà Mạc
Nguyễn Quyện xuất thân trong gia đình quyền thế. Cha ông là Nguyễn Thiến, được nhà Mạc trọng dụng, phong Thượng thư Bộ Lại, tước Thư quận công; gia đình lại là thông gia với Thái tể Lê Bá Ly.
Sau khi Mạc Đăng Doanh mất (1540), rồi Mạc Đăng Dung qua đời (1541), tiếp đó Mạc Phúc Hải chết sớm (1546), triều Mạc rơi vào khủng hoảng kế vị, nội bộ chia rẽ nghiêm trọng.
Năm 1550, Thái tể Lê Bá Ly mâu thuẫn gay gắt với phe sủng thần Phạm Quỳnh – Phạm Dao, cùng một số quan lại khác. Nguyễn Thiến đứng về phía Lê Bá Ly. Khi đó, Mạc Kính Điển đang bận dẹp các phe phái khác, còn vua Mạc Tuyên Tông tuổi trẻ, nhẹ dạ tin lời sủng thần. Nhân cơ hội, cha con Phạm Quỳnh bất ngờ điều quân cấm vệ vây dinh Lê Bá Ly và Nguyễn Thiến.
Hai người thoát được, liền đem quân Sơn Tây và Kinh Bắc phản kích. Trước tình thế rối loạn, vua Mạc Tuyên Tông phải trốn khỏi kinh thành, bí mật về Dương Kinh cầu viện Mạc Kính Điển. Không kịp hỏi kế Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Bá Ly và Nguyễn Thiến vội dẫn gia quyến chạy vào Thanh Hóa xin hàng nhà Lê. Đi theo có Nguyễn Quyện cùng nhiều tướng triều Mạc như Lê Khắc Thận, Nguyễn Miễn…, mỗi người đem theo hơn trăm quân bản bộ quy thuận.
Sự kiện này gây tổn thất cực lớn cho nhà Mạc. Vì vậy, tháng 3 năm 1551, Trịnh Kiểm huy động khoảng một vạn quân, sai Lê Bá Ly, Nguyễn Quyện, Lê Khắc Thận làm tiên phong, phối hợp với Vũ Văn Mật từ Tuyên Quang tiến đánh Thăng Long.
Vua Mạc Tuyên Tông phải lánh sang Kim Thành (Hải Dương), giao việc phòng thủ cho Mạc Kính Điển và Nguyễn Kính. Tuy nhiên, Trịnh Kiểm chưa hạ được kinh thành, đành rút quân về Thanh Hóa, để lại cục diện giằng co kéo dài giữa hai bên.
Hàng nhà Mạc
Năm 1557, sau khi Lê Bá Ly và Nguyễn Thiến qua đời, vua Mạc Tuyên Tông lo ngại tài năng của Nguyễn Quyện, liền hỏi kế Nguyễn Bỉnh Khiêm. Trạng Trình bày kế dụ Nguyễn Quyện trở về: sai người mời anh em ông sang thuyền uống rượu, bố trí quân hộ vệ kín đáo.
Tháng 8 năm 1557, Nguyễn Quyện và Nguyễn Miễn nghe theo, bỏ Nam triều trở lại với nhà Mạc. Mạc Kính Điển rất mừng, gả con gái cho hai anh em; vua Mạc phong Nguyễn Quyện làm Văn Phái hầu, Nguyễn Miễn làm Phù Hưng hầu.
Tháng 9 năm 1557, Trịnh Kiểm đem quân đánh Giao Thủy. Mạc Kính Điển giao Nguyễn Quyện giữ mặt sông. Trong trận thủy chiến ác liệt, Nguyễn Quyện dùng mưu, làm quân Lê tưởng chủ tướng bị giết, khiến đội hình rối loạn. Quân Mạc phản công thắng lớn, Trịnh Kiểm phải rút về Thanh Hóa. Nguyễn Quyện được phong Thạch quận công.
Năm 1561, vua Mạc Phúc Nguyên mất, con là Mạc Mậu Hợp nối ngôi. Mạc Kính Điển phong Nguyễn Quyện làm Chưởng Phù Nam vệ. Từ đây, ông trở thành trụ cột quân sự của nhà Mạc.
Năm 1570, Trịnh Kiểm chết, con là Trịnh Cối và Trịnh Tùng tranh quyền. Mạc Kính Điển nhân cơ hội huy động đại quân nam tiến, giao Nguyễn Quyện chỉ huy một đạo quan trọng. Quân Mạc vây ép An Trường, nhưng không chiếm được Thanh Hóa, chỉ cướp bóc rồi rút.
Từ 1571 đến 1576, Nguyễn Quyện nhiều lần đem quân đánh Nghệ An, thắng nhiều trận, bắt và giết các tướng mạnh của nhà Lê. Có lúc quân Mạc chiếm ưu thế lớn, khiến nhiều địa phương và tướng lĩnh Nam triều phải quy phục; tuy nhiên do đánh xa, tiếp tế khó khăn, quân Mạc thường phải rút về Bắc.
Trong các trận lớn, Nguyễn Quyện liên tiếp đánh bại Trịnh Mô, Phan Công Tích, bắt sống nhiều tướng, uy danh ngày càng lẫy lừng.
Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, từ sau các chiến thắng này, Nguyễn Quyện được xem là danh tướng bậc nhất của nhà Mạc, oai thế trùm khắp vùng Giang Đông, các tướng khác đều khó sánh kịp.
Cuối đời
Ngày 16 tháng 8 năm 1570, Mạc Kính Điển trực tiếp đốc suất các tướng, đem hơn mười vạn quân tiến đánh Thanh Hóa. Mạc Đăng Lượng (tức Hoàng quận công) làm tiên phong, Thạch quận công Nguyễn Quyện chỉ huy đạo Nam. Tuy nhiên các cuộc nam tiến sau đó, đặc biệt năm 1577, đều không giành được thắng lợi, quân Mạc tổn thất nặng phải rút về.
Năm 1580, Mạc Kính Điển lâm bệnh, không trực tiếp cầm quân. Tháng 7 năm ấy, ông sai Nguyễn Quyện cùng Mạc Ngọc Liễn vào Thanh Hóa, chỉ cướp bóc các huyện ven sông rồi rút lui. Tháng 10 năm 1580, Mạc Kính Điển qua đời; Mạc Đôn Nhượng lên thay làm phụ chính.
Năm 1581, Nguyễn Quyện theo Mạc Đôn Nhượng tiếp tục đánh Thanh Hóa, nhưng bị Trịnh Tùng giữ vững các vị trí hiểm yếu, quân Mạc lại thất bại phải rút.
Đến năm Quý Mùi (1583), sau hơn mười năm cầm cự, Trịnh Tùng chuyển sang thế chủ động, đem quân đánh Sơn Nam. Lúc này, triều Mạc đã suy yếu rõ rệt: Mạc Đôn Nhượng kém tài, Mạc Mậu Hợp nhu nhược, bỏ bê chính sự; các trụ cột như Nguyễn Quyện và Mạc Ngọc Liễn đều đã già yếu.
Dù vậy, triều Mạc vẫn tiếp tục phong thưởng để củng cố tinh thần:
- Tháng 10 năm 1584, Nguyễn Quyện được phong Thường quốc công.
- Tháng 6 năm 1586, ông giữ chức Nam quân Tả đô đốc, cùng Mạc Ngọc Liễn được phong Thái bảo; Mạc Đăng Lượng giữ Phủ tả Đô đốc, sau được tôn Phó Quốc vương (theo Đại Việt Sử ký Toàn thư).
Tháng 11 năm 1587, quân Lê đánh xuống phía tây nam, tiến đến Mỹ Lương. Nhà Mạc sai Nguyễn Quyện và Mạc Ngọc Liễn ra chống giữ. Gặp quân Lê tại sông Do Lễ, quân Mạc thất thế, phải rút chạy về Thăng Long.
Những năm sau đó, quân Lê liên tiếp tiến công, quân Mạc thường thua trận. Tuy nhiên, khi quân Mạc rút về kinh thành, quân Lê cũng chưa đủ mạnh để truy kích ra Bắc, nên lại rút về Thanh Hóa, khiến cục diện tiếp tục giằng co nhưng thế lực nhà Mạc ngày càng suy tàn.
Tháng 12 năm 1591, Trịnh Tùng huy động đại quân bắc tiến, chia làm 5 đạo để đánh ra Thăng Long. Nhà Mạc cũng dồn hết quân lính khoảng 10 vạn người ra mặt trận, hội ở Quốc Oai để quyết chiến. Mạc Mậu Hợp sai Mạc Ngọc Liễn đốc suất các tướng sĩ binh mã Tây đạo; Nguyễn Quyện đốc suất tướng sĩ binh mã Nam đạo, Mạc Mậu Hợp đích thân đốc suất binh mã của chính dinh.
Ngày 27 tháng chạp, đến địa phận xã Phấn Thượng, hai bên đối trận với nhau. Quân Lê Trịnh mạnh mẽ tiến lên đánh bại quân Mạc, thừa thắng đuổi dài đến Giang Cao, chém được hơn 1 vạn quân Mạc. Mạc Mậu Hợp vội xuống thuyền vượt sông mà chạy. Duy có Nguyễn Quyện lánh xa nên được an toàn, chưa đụng quân Lê.
Mạc Mậu Hợp trốn về Thăng Long, chỉnh đốn lại binh mã. Sai Mạc Ngọc Liễn đem quân bản đạo cố thủ từ cửa Bảo Khánh về phía tây đến phường Nhật Chiêu; Bùi Văn Khuê, Trần Bách Niên đem quân bốn vệ giữ cửa Cầu Dừa, qua cửa Cầu Muống đến thẳng cửa Cầu Dền, chia dinh thứ, ngày đêm đóng cửa cố thủ trong thành Đại La để chống giữ; Nguyễn Quyện đem quân giữ từ Mạc Xá trở về đông, ứng cứu quân các đạo. Quân hai đạo Đông và Bắc đều thuộc quyền của Nguyễn Quyện.
Mạc Mậu Hợp tự tay đốc suất thủy quân, dàn hơn 100 chiếc thuyền giữ sông Nhị Hà để làm thanh viện. Nguyễn Quyện đem quân đến dinh, đặt quân phục ở ngoài cửa Cầu Dền để đợi, dàn súng lớn Bách Tử và các thứ hoả khí để phòng bị.
Đầu tháng 1 năm 1592, Trịnh Tùng đốc suất quân lính cùng tiến. Bùi Văn Khuê, Trần Bách Niên không chống nổi quân Lê, tan vỡ tháo chạy; Mạc Ngọc Liễn cũng bỏ trốn. Quân Lê thừa thắng đuổi tràn đến tận sông, phóng lửa đốt cung điện và nhà cửa trong thành. Trịnh Tùng thúc voi ngựa và quân lính đánh phá cửa Cầu Dền. Quân Mạc tan vỡ, quân mai phục của Nguyễn Quyện chưa kịp nổi dậy, bị chết hết ở ngoài cửa Cầu Dền. Nguyễn Quyện định liều mạng chạy trốn, nhưng tiến, lui đều không còn đường nào, trong ngoài đều là quân Lê, mà cửa luỹ lại bị lấp. Con ông là Nguyễn Bảo Trung, Nguyễn Nghĩa Trạch và thủ hạ, tinh binh cố sức đánh, đều chết tại trận.
Nguyễn Quyện trí cùng lực kiệt, chạy về bản dinh, bị quân Lê bắt sống đem dâng trước cửa quân. Trịnh Tùng cởi trói cho ông, đãi theo lễ tân khách, tuyên dụ uý lạo, nói tới ân nghĩa thu nạp của Trịnh Kiểm trước kia.
Đền thờ
Ngoài nhà thờ Trạng nguyên, ở Canh Hoạch còn có đình Sắc hay còn gọi là nhà thờ Thường Quốc công Nguyễn Quyện, tọa lạc trên nền nhà cũ của thân mẫu Trạng nguyên Nguyễn Thiến. Ban đầu đình Sắc được dân làng dựng lên để quản giữ những đạo sắc vua phong cho những vị Thành hoàng làng. Về sau thờ danh tướng Nguyễn Quyện và là nơi ghi dấu công tích của gia tộc Trạng nguyên Nguyễn Thiến. Ở đình Sắc có đôi câu đối (tạm dịch) cho thấy rõ điều đó: “Văn đỗ Trạng nguyên, võ làm tới Thường Quốc công, phú quý đầy triều”.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Quyen (1511–1593)
Family Background
Nguyen Quyen was the son of Thu Quan Cong, Minister, and Metropolitan Graduate Nguyen Thien. His paternal homeland was Tao Duong village, and his maternal homeland was Canh Hoach village, Thanh Oai Prefecture, now belonging to Hanoi.
Nguyen Quyen was a disciple of Nguyen Binh Khiem. He first served as a general of the Mac dynasty and, together with renowned commanders such as Mac Kinh Dien and Mac Ngoc Lien, fought for many years against leading generals of the Le dynasty, including Trinh Kiem and Binh An Vuong Trinh Tung.
Service under the Mac Dynasty
Nguyen Quyen was born into a powerful family. His father, Nguyen Thien, was highly valued by the Mac court and was appointed Minister of Personnel with the title Thu Quan Cong. The family was also connected by marriage to Thai Te Le Ba Ly.
After the deaths of Mac Dang Doanh (1540), Mac Dang Dung (1541), and the early demise of Mac Phuc Hai (1546), the Mac court fell into a succession crisis, with serious internal divisions.
In 1550, Thai Te Le Ba Ly came into sharp conflict with the favored officials Pham Quynh and Pham Dao, along with several other courtiers. Nguyen Thien sided with Le Ba Ly. At that time, Mac Kinh Dien was occupied suppressing other factions, while King Mac Tuyen Tong was young and easily swayed by favored courtiers. Seizing the opportunity, the Pham family suddenly deployed imperial guards to surround the residences of Le Ba Ly and Nguyen Thien.
The two managed to escape and immediately mobilized troops from Son Tay and Kinh Bac to counterattack. Amid the chaos, King Mac Tuyen Tong fled the capital and secretly went to Duong Kinh to seek aid from Mac Kinh Dien. Without time to consult Nguyen Binh Khiem, Le Ba Ly and Nguyen Thien hurriedly led their families into Thanh Hoa to surrender to the Le dynasty. Accompanying them were Nguyen Quyen and many Mac generals such as Le Khac Than and Nguyen Mien, each bringing more than a hundred personal troops to submit.
This event caused enormous losses to the Mac dynasty. Therefore, in the third month of 1551, Trinh Kiem mobilized about ten thousand troops and appointed Le Ba Ly, Nguyen Quyen, and Le Khac Than as the vanguard, coordinating with Vu Van Mat advancing from Tuyen Quang to attack Thang Long.
King Mac Tuyen Tong had to take refuge in Kim Thanh (Hai Duong), entrusting the defense to Mac Kinh Dien and Nguyen Kinh. However, Trinh Kiem failed to capture the capital and withdrew to Thanh Hoa, resulting in a prolonged stalemate between the two sides.
Return to the Mac Dynasty
In 1557, after the deaths of Le Ba Ly and Nguyen Thien, King Mac Tuyen Tong grew wary of Nguyen Quyen’s talent and consulted Nguyen Binh Khiem. Trang Trinh proposed a plan to lure Nguyen Quyen back: envoys were sent to invite the brothers onto a boat for a drinking feast, with guards discreetly deployed.
In the eighth month of 1557, Nguyen Quyen and Nguyen Mien followed the plan, left the Southern Court, and returned to the Mac dynasty. Mac Kinh Dien was overjoyed and married his daughters to the two brothers. The king granted Nguyen Quyen the title Van Phai Hau and Nguyen Mien the title Phu Hung Hau.
In the ninth month of 1557, Trinh Kiem attacked Giao Thuy. Mac Kinh Dien assigned Nguyen Quyen to hold the river front. In a fierce naval battle, Nguyen Quyen employed a ruse that made the Le troops believe their commander had been killed, throwing their formation into disarray. The Mac forces counterattacked and won a major victory, forcing Trinh Kiem to retreat to Thanh Hoa. Nguyen Quyen was promoted to Thach Quan Cong.
In 1561, King Mac Phuc Nguyen died and was succeeded by Mac Mau Hop. Mac Kinh Dien appointed Nguyen Quyen as Commander of the Phu Nam Guard. From this point on, Nguyen Quyen became a central military pillar of the Mac dynasty.
In 1570, after the death of Trinh Kiem, his sons Trinh Coi and Trinh Tung struggled for power. Mac Kinh Dien seized the opportunity to mobilize a major southern campaign, assigning Nguyen Quyen to command an important force. Mac troops besieged An Truong but failed to capture Thanh Hoa, resorting to plunder before withdrawing.
From 1571 to 1576, Nguyen Quyen repeatedly led campaigns against Nghe An, winning many battles and capturing or killing strong Le generals. At times, Mac forces gained significant advantage, compelling many Southern Court localities and commanders to submit. However, due to long supply lines and logistical difficulties, Mac troops often had to withdraw north.
In major engagements, Nguyen Quyen repeatedly defeated Trinh Mo and Phan Cong Tich, capturing many generals alive. His reputation grew ever more formidable.
According to Dai Viet Su Ky Toan Thu, after these victories, Nguyen Quyen was regarded as the foremost general of the Mac dynasty, his power dominating the Giang Dong region, with other commanders scarcely able to rival him.
Later Years
On the 16th day of the eighth month of 1570, Mac Kinh Dien personally led more than one hundred thousand troops to attack Thanh Hoa. Mac Dang Luong (also known as Hoang Quan Cong) served as the vanguard, while Thach Quan Cong Nguyen Quyen commanded the southern column. However, subsequent southern campaigns, especially in 1577, failed to achieve victory, and Mac forces suffered heavy losses and withdrew.
In 1580, Mac Kinh Dien fell ill and no longer led troops personally. In the seventh month, he sent Nguyen Quyen and Mac Ngoc Lien into Thanh Hoa, where they only plundered riverine districts before withdrawing. In the tenth month of 1580, Mac Kinh Dien died, and Mac Don Nhuong assumed the role of regent.
In 1581, Nguyen Quyen followed Mac Don Nhuong in another attack on Thanh Hoa, but Trinh Tung held key strategic positions, forcing another Mac retreat.
By the year Quy Mui (1583), after more than a decade of stalemate, Trinh Tung seized the initiative and launched attacks on Son Nam. At this time, the Mac court had clearly declined: Mac Don Nhuong lacked ability, Mac Mau Hop was weak and neglectful of governance, and key pillars such as Nguyen Quyen and Mac Ngoc Lien had grown old.
Nevertheless, the Mac dynasty continued to grant titles to bolster morale:
- Tenth month of 1584: Nguyen Quyen was promoted to Thuong Quoc Cong.
- Sixth month of 1586: he was appointed Left Commander-in-Chief of the Southern Army and, together with Mac Ngoc Lien, was granted the title Thai Bao; Mac Dang Luong held the post of Left Commander-in-Chief of the Palace Guards and was later honored as Deputy King (according to Dai Viet Su Ky Toan Thu).
In the eleventh month of 1587, Le forces advanced southwestward to My Luong. The Mac court dispatched Nguyen Quyen and Mac Ngoc Lien to resist. Encountering Le forces at the Do Le River, Mac troops were defeated and fled back to Thang Long.
In the years that followed, Le forces repeatedly attacked and Mac troops often lost battles. However, when Mac forces withdrew to the capital, Le troops were still not strong enough to pursue northward and thus withdrew back to Thanh Hoa. The stalemate continued, but Mac power steadily declined.
In the twelfth month of 1591, Trinh Tung mobilized a massive northern campaign, dividing his army into five columns to attack Thang Long. The Mac dynasty also committed all available troops, about one hundred thousand men, assembling at Quoc Oai for a decisive battle. Mac Mau Hop ordered Mac Ngoc Lien to command the Western forces, Nguyen Quyen to command the Southern forces, while he himself personally commanded the central army.
On the 27th day of the twelfth lunar month, the two sides met in battle in Phan Thuong Commune. Le–Trinh forces advanced powerfully and defeated the Mac army, pursuing them as far as Giang Cao and killing more than ten thousand Mac troops. Mac Mau Hop hastily boarded a boat and fled across the river. Only Nguyen Quyen, who had withdrawn farther away, escaped safely without encountering Le forces.
Mac Mau Hop returned to Thang Long and reorganized his troops. He ordered Mac Ngoc Lien to hold the line from Bao Khanh Gate westward to Nhat Chieu Ward; Bui Van Khue and Tran Bach Nien were assigned to command four guard units defending from Cau Dua Gate through Cau Muong Gate to Cau Den Gate, dividing their camps and holding out day and night within Dai La Citadel; Nguyen Quyen was assigned to guard from Mac Xa eastward and to reinforce the various fronts. The Eastern and Northern forces were both placed under Nguyen Quyen’s command.
Mac Mau Hop personally commanded the naval forces, deploying more than one hundred ships to hold the Nhi Ha River as reinforcements. Nguyen Quyen brought his troops to the encampment, stationed them outside Cau Den Gate, and deployed large Bach Tu cannons and various firearms for defense.
At the beginning of the first month of 1592, Trinh Tung personally led his forces in a general advance. Bui Van Khue and Tran Bach Nien were unable to withstand the Le army and collapsed in flight; Mac Ngoc Lien also fled. Le forces pursued their victory to the river, setting fire to palaces and houses within the city. Trinh Tung drove elephants, cavalry, and infantry to assault Cau Den Gate. Mac forces disintegrated, and Nguyen Quyen’s ambush troops were unable to rise in time and were all killed outside Cau Den Gate.
Nguyen Quyen attempted a desperate escape, but found no route forward or back: Le troops were everywhere, inside and out, and the gates and ramparts had been blocked. His sons Nguyen Bao Trung and Nguyen Nghia Trach, along with loyal retainers and elite troops, fought fiercely and all died in battle.
Exhausted in both strength and resolve, Nguyen Quyen fled back to his own camp, where he was captured alive by Le forces and presented before the army headquarters. Trinh Tung untied him, treated him with the courtesies accorded to an honored guest, and sought to persuade and comfort him, recalling the earlier benevolence and patronage shown by Trinh Kiem.
Temple Worship
In addition to the ancestral hall of the Metropolitan Graduate, Canh Hoach also has Dinh Sac, also known as the temple of Thuong Quoc Cong Nguyen Quyen, located on the former site of the residence of the mother of Nguyen Thien. Originally, Dinh Sac was built by villagers to safeguard royal edicts granted to village tutelary deities. Later, it became a place of worship for the renowned general Nguyen Quyen and a site commemorating the merits of the Nguyen Thien family.
At Dinh Sac there is a pair of couplets (loosely translated) that clearly expresses this legacy: “Civilly, he attained the rank of Metropolitan Graduate; militarily, he rose to Thuong Quoc Cong—wealth and honor filling the court.”
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Nguyen Quyen (1511–1593)
Origines et formation
Nguyen Quyen etait le fils de Thu quan cong, Thuong thu, Trang nguyen Nguyen Thien. Sa patrie paternelle se trouvait au village de Tao Duong, et sa patrie maternelle au village de Canh Hoach, ressortissant de la phu de Thanh Oai, territoire qui releve aujourd’hui de la ville de Ha Noi.
Nguyen Quyen fut eleve de Nguyen Binh Khiem. Il servit d’abord comme general de la dynastie Mac et, aux cotes de celebres chefs militaires tels que Mac Kinh Dien et Mac Ngoc Lien, affronta pendant de longues annees les brillants generaux de la dynastie Le, notamment Trinh Kiem et Binh An Vuong Trinh Tung.
Au service de la dynastie Mac
Nguyen Quyen etait issu d’une famille de grand prestige. Son pere, Nguyen Thien, fut hautement estime par la cour des Mac, nomme Thuong thu du ministere des Affaires civiles et anobli sous le titre de Thu quan cong. La famille etait en outre liee par alliance au Thai te Le Ba Ly.
Apres la mort de Mac Dang Doanh (1540), puis de Mac Dang Dung (1541), et le deces premature de Mac Phuc Hai (1546), la dynastie Mac entra dans une grave crise de succession, accompagnee de profondes divisions internes.
En 1550, le Thai te Le Ba Ly entra en conflit ouvert avec le clan des favoris Pham Quynh – Pham Dao, ainsi qu’avec plusieurs autres hauts fonctionnaires. Nguyen Thien prit parti pour Le Ba Ly. A cette epoque, Mac Kinh Dien etait occupe a reprimer d’autres factions, tandis que le roi Mac Tuyen Tong, jeune et influencable, se laissait convaincre par les favoris. Profitant de la situation, Pham Quynh et son fils mobiliserent soudainement la garde imperiale et encerclerent les residences de Le Ba Ly et de Nguyen Thien.
Les deux hommes reussirent a s’echapper et contre-attaquerent avec des troupes de Son Tay et de Kinh Bac. Face au chaos general, le roi Mac Tuyen Tong dut fuir la capitale et se rendre secretemment a Duong Kinh afin de solliciter l’aide de Mac Kinh Dien. Sans avoir le temps de consulter Nguyen Binh Khiem, Le Ba Ly et Nguyen Thien menerent precipitamment leurs familles a Thanh Hoa pour se soumettre a la dynastie Le. Nguyen Quyen les accompagna, avec de nombreux generaux des Mac tels que Le Khac Than et Nguyen Mien, chacun amenant plus d’une centaine de soldats de leurs troupes personnelles.
Cet episode constitua une perte majeure pour la dynastie Mac. En consequence, en mars 1551, Trinh Kiem mobilisa environ dix mille hommes et designa Le Ba Ly, Nguyen Quyen et Le Khac Than comme avant-garde, coordonnee avec Vu Van Mat depuis Tuyen Quang pour attaquer Thang Long.
Le roi Mac Tuyen Tong se refugia a Kim Thanh (Hai Duong), confiant la defense de la capitale a Mac Kinh Dien et Nguyen Kinh. Toutefois, Trinh Kiem ne parvint pas a prendre la capitale et dut se replier vers Thanh Hoa, laissant s’installer une longue situation de confrontation entre les deux camps.
Retour au service de la dynastie Mac
En 1557, apres la mort de Le Ba Ly et de Nguyen Thien, le roi Mac Tuyen Tong, inquiet du talent de Nguyen Quyen, demanda conseil a Nguyen Binh Khiem. Le Trang Trinh proposa un stratageme pour attirer Nguyen Quyen : inviter ses freres a venir boire du vin sur un bateau, tout en disposant discretement des troupes de protection.
En aout 1557, Nguyen Quyen et Nguyen Mien accepterent et quitterent le camp du Sud pour retourner servir la dynastie Mac. Mac Kinh Dien en fut ravi et maria ses filles aux deux freres ; le roi Mac confera a Nguyen Quyen le titre de Van Phai hau et a Nguyen Mien celui de Phu Hung hau.
En septembre 1557, Trinh Kiem attaqua Giao Thuy. Mac Kinh Dien confia a Nguyen Quyen la defense du front fluvial. Lors d’une bataille navale extremement violente, Nguyen Quyen usa d’une ruse qui fit croire aux troupes Le que leur commandant en chef avait ete tue, semant la confusion dans leurs rangs. Les forces Mac contre-attaquerent avec succes et remporterent une grande victoire, obligeant Trinh Kiem a se retirer a Thanh Hoa. Nguyen Quyen fut alors promu Thach quan cong.
En 1561, a la mort du roi Mac Phuc Nguyen, son fils Mac Mau Hop monta sur le trone. Mac Kinh Dien nomma Nguyen Quyen au poste de Chuong Phu Nam ve. Des lors, il devint l’un des principaux piliers militaires de la dynastie Mac.
En 1570, apres la mort de Trinh Kiem, ses fils Trinh Coi et Trinh Tung se disputerent le pouvoir. Profitant de cette occasion, Mac Kinh Dien mobilisa une grande armee pour une campagne vers le Sud et confia a Nguyen Quyen le commandement d’un corps important. Les forces Mac encerclerent An Truong mais ne purent s’emparer de Thanh Hoa, se contentant de piller avant de se retirer.
De 1571 a 1576, Nguyen Quyen mena a plusieurs reprises des expeditions contre Nghe An, remportant de nombreuses victoires et capturant ou executant plusieurs generaux eminents de la dynastie Le. A certains moments, les Mac prirent un net avantage, amenant plusieurs localites et officiers du camp du Sud a se soumettre. Toutefois, en raison de l’eloignement et des difficultes logistiques, les troupes Mac durent souvent se replier vers le Nord.
Lors des grandes batailles, Nguyen Quyen vainquit successivement Trinh Mo et Phan Cong Tich, capturant de nombreux generaux vivants, ce qui renforca encore davantage sa reputation militaire.
Selon le Dai Viet Su ky Toan thu, apres ces victoires, Nguyen Quyen fut considere comme le plus eminent general de la dynastie Mac ; son autorite s’etendait sur toute la region de Giang Dong, et nul autre general ne pouvait l’egaler.
Dernieres annees
Le 16 aout 1570, Mac Kinh Dien conduisit personnellement plus de cent mille soldats pour attaquer Thanh Hoa. Mac Dang Luong (egalement appele Hoang quan cong) fut place a l’avant-garde, tandis que Nguyen Quyen, Thach quan cong, commandait l’armee du front Sud. Toutefois, les campagnes ulterieures, notamment celle de 1577, n’aboutirent a aucun succes ; les troupes Mac subirent de lourdes pertes et durent se retirer.
En 1580, Mac Kinh Dien tomba gravement malade et ne put plus diriger personnellement les operations. En juillet de cette annee, il envoya Nguyen Quyen et Mac Ngoc Lien a Thanh Hoa, avec pour seule mission de piller les districts riverains avant de se replier. En octobre 1580, Mac Kinh Dien mourut, et Mac Don Nhuong lui succeda comme regent.
En 1581, Nguyen Quyen accompagna Mac Don Nhuong dans une nouvelle campagne contre Thanh Hoa, mais Trinh Tung tint solidement les positions strategiques, infligeant une nouvelle defaite aux Mac.
En l’annee Quy Mui (1583), apres plus de dix ans d’affrontements, Trinh Tung passa a l’offensive et attaqua Son Nam. A cette epoque, la dynastie Mac etait manifestement en declin : Mac Don Nhuong manquait de talent, Mac Mau Hop etait faible et negligent dans les affaires de l’Etat, tandis que les piliers tels que Nguyen Quyen et Mac Ngoc Lien etaient deja avances en age.
Malgre cela, la cour Mac continua a distribuer titres et honneurs afin de maintenir le moral :
- En octobre 1584, Nguyen Quyen fut promu Thuong quoc cong.
- En juin 1586, il occupa la charge de Nam quan Ta do doc et, conjointement avec Mac Ngoc Lien, fut eleve au rang de Thai bao ; Mac Dang Luong fut nomme Phu Ta Do doc, puis honore du titre de Pho Quoc vuong (selon le Dai Viet Su ky Toan thu).
En novembre 1587, les troupes Le attaquerent par le sud-ouest et atteignirent My Luong. La dynastie Mac envoya Nguyen Quyen et Mac Ngoc Lien pour les arreter. Rencontrees sur la riviere Do Le, les forces Mac furent defaites et durent se replier vers Thang Long.
Dans les annees suivantes, les armees Le lancerent des offensives successives, et les Mac subirent frequemment des defaites. Toutefois, lorsque les troupes Mac se retiraient vers la capitale, les forces Le n’etaient pas encore assez puissantes pour poursuivre vers le Nord et se repliaient egalement vers Thanh Hoa. La confrontation se prolongea ainsi, mais la puissance des Mac s’epuisait progressivement.
En decembre 1591, Trinh Tung mobilisa une grande armee et la divisa en cinq corps pour marcher sur Thang Long. La dynastie Mac rassembla egalement toutes ses forces, environ cent mille hommes, pour livrer bataille decisive, se concentrant a Quoc Oai. Mac Mau Hop confia a Mac Ngoc Lien le commandement des troupes du front Ouest, a Nguyen Quyen celui du front Sud, tandis qu’il dirigeait personnellement les forces de la capitale.
Le 27 du dernier mois lunaire, les deux armees s’affronterent dans la region de la commune de Phan Thuong. Les forces Le-Trinh lancerent une attaque vigoureuse, defirent l’armee Mac et poursuivirent l’ennemi jusqu’a Giang Cao, tuant plus de dix mille soldats Mac. Mac Mau Hop s’enfuit precipitemment en bateau en traversant le fleuve. Seul Nguyen Quyen, qui s’etait tenu a distance, parvint a echapper au combat sans rencontrer les troupes Le.
Mac Mau Hop retourna a Thang Long et reorganisa ses forces. Il ordonna a Mac Ngoc Lien de tenir la ligne defensive depuis la porte Bao Khanh vers l’ouest jusqu’au quartier de Nhat Chieu ; Bui Van Khue et Tran Bach Nien furent charges de commander quatre unites pour garder la porte Cau Dua, via Cau Muong jusqu’a la porte Cau Den, etablissant des positions fortifiees et se retranchant jour et nuit dans la citadelle de Dai La ; Nguyen Quyen fut charge de tenir la zone allant de Mac Xa vers l’est, afin de soutenir les autres fronts. Les forces des fronts Est et Nord relevaient egalement de son commandement.
Mac Mau Hop dirigea personnellement la flotte, deployant plus de cent navires pour controler la riviere Nhi Ha et assurer le soutien. Nguyen Quyen installa ses troupes a proximite du camp principal, disposa ses soldats a l’exterieur de la porte Cau Den et mit en place de puissants canons Bach Tu ainsi que diverses armes a feu en prevision de l’attaque.
Au debut de janvier 1592, Trinh Tung mena l’assaut general. Bui Van Khue et Tran Bach Nien ne purent resister aux troupes Le et se disperserent ; Mac Ngoc Lien prit egalement la fuite. Les forces Le poursuivirent l’ennemi jusqu’au fleuve, incendiant palais et habitations a l’interieur de la citadelle. Trinh Tung lança elephants, cavalerie et infanterie contre la porte Cau Den. Les troupes Mac s’effondrerent ; les forces embusquees de Nguyen Quyen n’eurent pas le temps d’intervenir et furent entierement anéanties a l’exterieur de la porte Cau Den. Nguyen Quyen tenta de s’echapper au peril de sa vie, mais il ne trouva aucune issue : avance et retraite etaient bloquees, l’ennemi etant partout et les remparts obstrues. Ses fils Nguyen Bao Trung et Nguyen Nghia Trach, ainsi que ses soldats d’elite, combattirent avec acharnement et tomberent tous sur le champ de bataille.
A bout de forces et sans espoir, Nguyen Quyen se replia vers son camp, fut capture vivant par les troupes Le et amene devant le quartier general. Trinh Tung lui fit enlever ses liens, le traita avec les honneurs dus a un hote de marque, l’exhorta et l’apaisa, rappelant l’ancienne bienveillance dont Trinh Kiem avait fait preuve a son egard.
Temple et culte
Outre le sanctuaire dedie au Trang nguyen, le village de Canh Hoach abrite egalement le dinh Sac, egalement appele temple de Thuong Quoc cong Nguyen Quyen, construit sur l’emplacement de l’ancienne demeure de la mere de Trang nguyen Nguyen Thien. A l’origine, ce dinh fut edifie par les villageois pour conserver les edicts royaux conferant des titres aux genies protecteurs du village. Par la suite, il devint un lieu de culte dedie au celebre general Nguyen Quyen et un memorial rappelant les hauts faits de la famille de Trang nguyen Nguyen Thien.
Au dinh Sac se trouve une paire de sentences paralleles (traduction approximative) illustrant clairement cette gloire : « Brillant aux lettres en tant que Trang nguyen, illustre aux armes jusqu’au rang de Thuong Quoc cong, comble d’honneurs et de richesses dans toute la cour. »
Bibliographie et sources de reference
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
阮奎恩（Nguyen Quyen，1511—1593）
身世
阮奎恩是书郡公、吏部尚书、状元阮倩（Nguyen Thien）之子。其父系祖籍在早阳村（Tao Duong），母系外祖籍在更获村（Canh Hoach），皆属清威府（Thanh Oai），今隶河内市（Ha Noi）。
阮奎恩为阮秉谦（Nguyen Binh Khiem）门生，早年效力于莫朝（nha Mac），与莫敬典（Mac Kinh Dien）、莫玉练（Mac Ngoc Lien）等名将并肩作战，多年与黎朝名将郑检（Trinh Kiem）、平安王郑松（Trinh Tung）对峙。
任官于莫朝
阮奎恩出身权势之家。其父阮倩深受莫朝重用，官至吏部尚书，封书郡公；家族又与太宰黎伯理（Le Ba Ly）结为姻亲。
莫登瀛（Mac Dang Doanh）于1540年去世，继而莫登庸（Mac Dang Dung）于1541年去世，随后莫福海（Mac Phuc Hai）又于1546年早逝，莫朝由此陷入继承危机，朝廷内部分裂严重。
1550年，太宰黎伯理与宠臣范琼（Pham Quynh）—范瑶（Pham Dao）一派发生激烈冲突，阮倩站在黎伯理一方。当时莫敬典正忙于平定其他派系，而莫宣宗（Mac Tuyen Tong）年少轻信近臣。范琼父子乘机调动禁军包围黎伯理与阮倩府邸。
二人得以脱身，随即率山西（Son Tay）与京北（Kinh Bac）之兵反击。局势大乱之下，莫宣宗被迫逃离京城，秘密前往阳京（Duong Kinh）向莫敬典求援。黎伯理与阮倩未及请教阮秉谦，便仓促率家眷入清化（Thanh Hoa）归降黎朝。随行者包括阮奎恩及黎克慎（Le Khac Than）、阮免（Nguyen Mien）等多名莫朝将领，各自率百余本部兵众归附。
此事对莫朝造成极大损失。1551年三月，郑检动员约一万兵力，命黎伯理、阮奎恩、黎克慎为先锋，配合自宣光（Tuyen Quang）出兵的武文密（Vu Van Mat），进攻升龙（Thang Long）。
莫宣宗避至金城（Kim Thanh，属海阳 Hai Duong），将防务交予莫敬典与莫敬（Mac Kinh）。然郑检未能攻下京城，只得退回清化，双方形成长期对峙之局。
再归莫朝
1557年，黎伯理与阮倩相继去世后，莫宣宗忌惮阮奎恩之才能，遂向阮秉谦求计。状元呈策，主张设宴诱阮奎恩兄弟归降：命人邀其兄弟登船饮酒，暗中布置护卫。
1557年八月，阮奎恩与阮免依计而行，离开南朝，复归莫朝。莫敬典大喜，将女儿嫁与二人；莫帝封阮奎恩为文派侯（Van Phai hau），阮免为扶兴侯（Phu Hung hau）。
1557年九月，郑检率军攻打交水（Giao Thuy）。莫敬典命阮奎恩镇守河面。在激烈水战中，阮奎恩施计使黎军误以为主将已死，阵形大乱；莫军乘势反击，大获全胜，郑检被迫退回清化。阮奎恩因此受封石郡公（Thach quan cong）。
1561年，莫福元（Mac Phuc Nguyen）去世，其子莫茂合（Mac Mau Hop）继位。莫敬典任命阮奎恩为掌扶南卫，自此阮奎恩成为莫朝军事支柱。
1570年，郑检去世，其子郑槐（Trinh Coi）与郑松争权。莫敬典趁机举兵南下，命阮奎恩统率一支重要军队。莫军围攻安长（An Truong），未能攻克清化，仅掠夺而返。
1571年至1576年间，阮奎恩多次率军攻打乂安（Nghe An），屡获胜绩，俘杀多名黎朝名将。一度莫军占据明显优势，使南朝多地与将领相继归附；但因远征补给困难，莫军常需北撤。
在多场大战中，阮奎恩接连击败郑模（Trinh Mo）、潘公积（Phan Cong Tich），生擒多名将领，声威日盛。
据《大越史记全书》记载，自这些胜利之后，阮奎恩被视为莫朝第一名将，威势震动江东一带，诸将难以匹敌。
晚年与覆亡
1570年八月十六日，莫敬典亲率十余万大军南攻清化，莫登量（Mac Dang Luong，即黄郡公）为先锋，石郡公阮奎恩统率南道。然而其后数次南征，尤其1577年，皆未获成功，莫军损失惨重，被迫北撤。
1580年，莫敬典病重不再亲征。是年七月，命阮奎恩与莫玉练入清化，仅劫掠沿江诸县即退。同年十月，莫敬典去世，由莫敦让（Mac Don Nhuong）辅政。
1581年，阮奎恩随莫敦让再攻清化，但为郑松固守要害所阻，莫军再败而返。
癸未年（1583）后，郑松转守为攻，大举进兵山南（Son Nam）。此时莫朝已明显衰落：莫敦让才弱，莫茂合懦弱怠政；而阮奎恩、莫玉练等支柱亦已年老。
尽管如此，莫朝仍以封赏振军心：
- 1584年十月，封阮奎恩为常国公（Thuong Quoc Cong）；
- 1586年六月，授其南军左都督，并与莫玉练同封太保；莫登量任府左都督，后尊为副国王（据《大越史记全书》）。
1587年十一月，黎军自西南进攻至美良（My Luong），莫朝遣阮奎恩与莫玉练迎战。双方在徒礼河（Song Do Le）交锋，莫军失利，退回升龙。
其后数年，黎军屡次进攻，莫军多败；但黎军尚无力北追，遂亦退回清化，局势继续拉锯，而莫朝日益衰弱。
1591年十二月，郑松动员大军北进，分五路进攻升龙。莫朝亦集结约十万兵力，于国威（Quoc Oai）决战。莫茂合命莫玉练统率西道兵马，阮奎恩统率南道兵马，自己亲督中军。
腊月二十七日，双方于粉上社（Phan Thuong）一带对阵。黎郑军猛烈进攻，大败莫军，乘胜追击至江高（Giang Cao），斩杀莫军一万余人。莫茂合仓皇登舟渡河逃命；唯阮奎恩因避居他处而得免。
莫茂合逃回升龙整军，命莫玉练固守自宝庆门（Bao Khanh）西至日招坊（Nhat Chieu）；裴文奎（Bui Van Khue）、陈百年（Tran Bach Nien）率四卫军守椰桥门（Cau Dua）至簟桥门（Cau Den），昼夜闭城死守大罗城（Dai La）；阮奎恩则率军自莫舍（Mac Xa）向东策应，统辖东、北两道兵马。
莫茂合亲督水军，布置百余战船扼守二河（Song Nhi Ha）。阮奎恩进驻军营，于簟桥门外设伏，部署百子大炮（Bach Tu）及各类火器防御。
1592年正月初，郑松总督诸军进攻。裴文奎、陈百年抵挡不住，溃散而逃；莫玉练亦弃阵。黎军乘胜追至河岸，纵火焚烧城中宫殿民居，并以象骑猛攻簟桥门。莫军大败，阮奎恩伏兵未及起事，尽数阵亡于门外。
阮奎恩欲拼死突围，却进退无路，内外皆为黎军，城垒亦被填塞。其子阮宝忠（Nguyen Bao Trung）、阮义泽（Nguyen Nghia Trach）与精兵奋战，皆死于阵中。
阮奎恩力竭计穷，退回本营，被黎军生擒，押至军门。郑松亲为其解缚，以宾客之礼相待，慰谕劝降，并提及昔日郑检收纳之恩。
祠庙
除状元祠外，更获村尚有敕亭，亦称常国公阮奎恩祠，坐落于其祖母——状元阮倩之母旧宅基址之上。敕亭最初由村民建造，用以保管皇帝所赐村神敕命，后改奉阮奎恩名将，并作为阮倩家族功业之纪念地。
亭中有一副对联（意译）曰：“文登状元，武至常国公，富贵满朝。”
参考资料
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
