Thần tích
Trong hàng Tứ phủ Thánh Cô, Cô Tám Đồi Chè là vị thánh cô thứ 8, xếp sau Cô Bảy Tân La và Cô Chín Sòng Sơn. Hiện nay có rất ít thông tin về thân thế Cô Tám Đồi Chè nên nhiều người còn chưa biết đến Cô.
“Trên Ba Bông dưới lại Thác Hàn
Ai lên Phong Mục lại sang Đồi Chè
Đền thờ trướng rủ màn che
Có Tiên Cô Tám hái chè trên non”
Theo một số thuyết nói rằng, Cô Tám là một nàng tiên ở Thiên giới; khi nhìn thấy cảnh lầm than, khốn khó nơi hạ giới, cô đã thỉnh cầu Ngọc Hoàng cho mình được giáng trần cứu khổ cứu nạn. Cô giáng thế cùng thời với Cô Bơ Thác Hàn có huyền tích lịch sử riêng chứ không liên quan gì đến Chầu Bát Nàn và thuộc Nhạc Phủ chứ không phải thuộc Địa Phủ như nhiều người lầm tưởng.
Tương truyền, Cô Tám Đồi Chè giáng sinh dưới thời vua Lê Thái Tổ dấy binh khởi nghĩa, là người thiếu nữ đảm đang nết na tần tảo, trồng hái búp chè tại vùng Phong Mục, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hoá. Loại chè mà cô trồng thần kỳ thay có tác dụng đặc biệt, không chỉ giúp ổn định tinh khí thần mà còn có thể tiêu trừ bách bệnh, giúp thân thể khỏe mạnh an khang. Sinh thời, Cô dùng loại chè này cứu giúp cho rất nhiều người nghèo khó bị bệnh nặng trong vùng nên ai cũng yêu quý và cảm phục cô, được nhân dân xa gần hết mực thương yêu gọi tôn hiệu là Cô Tám Đồi Chè.
Tại đây, cô cũng đã tham gia cuộc khởi nghĩa và tiếp tục dùng loại trà quý mà mình đã dày công chăm bón để chữa bệnh, trị thương cho nhiều nghĩa sĩ. Cô có đóng góp không nhỏ cho chiến thắng cuối cùng của cuộc khởi nghĩa này. Về sau, khi Cô trở về tiên giới, dân chúng trong vùng Hà Trung – Thanh Hóa lập đền thờ Cô tại nơi mà cô đã sinh sống trước kia và hàng năm hương khói. Cũng từ đó, những ai gặp phải cảnh khó khăn hoạn nạn khốn cùng lại tìm đến đền Cô để cầu mong được Cô cứu giúp. Nhiều người sau khi cầu khấn cô dần thoát khỏi cảnh khốn khó, cơ hàn, và phất lên nhanh chóng. Vì thế mà từ đó, người ta bắt đầu lưu truyền trong dân gian những sự tích thần thánh về Cô.
Khi thanh nhàn cô thường đủng đỉnh dạo chơi khắp vùng Hà Trung, Thanh Hoá; cũng có khi cô hiện hình trên dòng sông Mã cùng con thuyền độc mộc, bẻ lái ngắm cảnh dọc bờ sông Mã.
Cô Tám Đồi Chè có phải Cô Tám theo hầu Chầu Tám Bát Nàn hay không?
Cô Tám Đồi Chè không phải Cô Tám theo hầu Chầu Tám Bát Nàn. Cô Tám Đồi Chè có sự tích riêng như đã nêu ở trên, Cô Tám Bát Nàn có từ thời Hai Bà Trưng; Cô Tám Đồi Chè có từ thời vua Lê Lợi. Mọi người nên tránh nhầm lẫn.
Thờ phụng
Đền chính thờ Cô Tám Đồi Chè được thờ riêng tại đền cô thuộc đất Phong Mục, huyện Hà Trung, Thanh Hoá. Ngoài ra tại xã Hà Thượng, Đại Từ, Thái Nguyên cũng có một đền thờ vọng Cô Tám. Cô Tám cũng còn được phối thờ ở một số đền, nhưng không nhiều.
Cô Tám Đồi Chè ít khi hiển linh và cũng ít có giá hầu đồng nào mời mà cô về. Vì thế mà dâng lễ Cô bắt buộc phải thực hiện vào đúng thời điểm mới đem lại kết quả tốt, những lời cầu khấn của bản thân mới được cô phù hộ độ trì cho trở thành sự thực.
Ngày khánh tiệc Cô là ngày 26/6 âm lịch hàng năm.
