Thân thế
Ông sinh ngày 10 tháng Giêng năm Giáp Tý (tức ngày 26 tháng 1 năm 1504) tại xã Bình Lãng, tổng Ngọc Trục, huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc xã Cẩm Giàng, thành phố Hải Phòng).
Ông lớn lên trong một gia đình nho sĩ lâu đời, có truyền thống học hành. Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh và có tư chất hơn người.
Tương truyền, khi mới 3 tuổi ông đã có thể nghe người khác đọc và bắt chước phát âm theo. Đến 7 tuổi, ông theo học với thầy Nguyễn Văn Vận người đỗ Tiến sĩ Hoàng giáp khoa thi Ất Sửu năm 1505 và từng giữ chức Đô Ngự sử dưới triều vua Lê Uy Mục.
Làm quan
Lên 13 tuổi (theo cách tính của người Á Đông, tức khoảng năm 1516), Nguyễn Thái Bạt thi đỗ Hương Cống, đứng thứ 3 kỳ thi Hương ở trấn Hải Dương năm đó. Sau đó, ông xin phép cha mẹ được đi thăm thú xem xét đời sống dân tình. Đến xã Phan Xá tổng Quang Liệt huyện Phù Dung phủ Khoái Châu trấn Sơn Nam (nay là thôn Phan Xá xã Tống Phan huyện Phù Cừ tỉnh Hưng Yên), thấy nơi đây có địa thế tốt theo phong thủy, ông trụ lại và nhờ các bô lão địa phương giúp mở trường dạy học cho dân Phan Xá. Thời gian này Ông vẫn miệt mài kinh sử.
Năm 17 tuổi (1520) vua Lê Chiêu Tông ban chiếu, ông cùng gia thần trở lại kinh thành dự thi Hội, thi Đình, khoa thi Canh Thìn năm 1520, thi hội lấy trúng cách 13 người, sau đó phát hiện có hai người phạm qui chế, thi Đình còn lại 11 người. Đầu bài Văn sách vua ra hỏi về trọng dụng nhân tài, cho Nguyễn Thái Bạt đỗ Đình nguyên hoàng giáp, làm quan Hiệu lý ở viện Hàn lâm.
Phò Lê không theo Mạc
Trong sự biến năm Nhâm Ngọ (1522) khi vua Lê Chiêu Tông bị Mạc Đăng Dung o ép, lấn lướt, đe dọa tính mạng và ngôi báu đến mức phải bỏ chạy về Thanh Hóa, Nguyễn Thái Bạt cùng thầy học của mình là Nguyễn Văn Vận (lúc bấy giờ làm Đô ngự sử) có mặt trong đoàn người phò giá vua về Tây kinh (Thanh Hóa). Tới lúc Mạc Đăng Dung bắt vua từ Thanh Hóa ra (17/2/1526), rồi giết vua tại phường Đông Hà thuộc kinh thành Thăng Long (tháng 12 năm 1526), Nguyễn Thái Bạt từ quan trở về quê nhà. Sau thời khắc chiếm ngôi ngày 15/6/1527, Mạc Đăng Dung biết giành được ngai vàng đã khó, thu phục được nhân tâm còn khó hơn nên ra sức trưng dụng, vỗ về, thậm chí mua chuộc, ép buộc rất nhiều quan lại của nhà Lê tiếp tục làm việc. Dù Nguyễn Thái Bạt đã giả đui (mù lòa) để không phải tham chính, họ Mạc vẫn cho người tìm, vừa mời vừa ép Nguyễn Thái Bạt vào chầu bổ dụng chức quan Đô ngự sử. Không thể thoái thác mãi, ông buộc phải lai kinh. Do mù lòa, ông yêu cầu được ngồi gần Mạc Đăng Dung để bàn việc nước. Khi khoảng cách không thể gần hơn nữa, ông đã mắng Mạc Đăng Dung: “Mày là đồ bất trung, nghịch tặc” và tuyên bố: “Ta thà làm ma nhà Lê chứ không thèm làm quan nhà Ngụy Mạc”. Chưa hết, ông còn nhổ nước bọt vào mặt Mạc Đăng Dung, rồi đập đầu vào thềm điện tử tiết.
Ông mất khi đó mới 24 tuổi (năm 1527). Lúc bấy giờ rất nhiều quan lại tử tiết phản đối nhà Mạc giết vua cướp ngôi, từ đó thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh phù Lê diệt Mạc.
Vinh danh
Sau ngày mất 45 năm vua Lê Anh Tông sắc phong bản Thần Tích Thành Hoàng Nguyễn Thái Bạt, Thôn Phan Xá, xã Tống Phan, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên Chính.
Hiện nay bài vị thờ tại Đình Làng Phan xá, xã Tống Phan, huyên Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên còn ghi rõ với dòng chữ: Lê Triều Bảng nhãn, Hàn lâm thị thư Nguyễn Công Huý Thái Bạt lịch phong Trung liệt Đại vương, Đương cảnh phúc thần. Tuy nhiên, bài vị này là do hậu thế suy tôn lên, còn Nguyễn Thái Bạt không đỗ bảng nhãn mà chỉ đỗ hoàng giáp tức là tiến sĩ xuất thân, bậc tiến sĩ hạng 2 sau bậc tiến sĩ cập đệ (tiến sĩ cập đệ còn gọi là tam khôi gồm 3 vị trí cao nhất: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa).
Sử sách thời Lê trung hưng sau đó có nhiều bài viết ca ngợi tấm gương trung thành của ông với nhà Lê. Năm 1666 sau ngày ông mất 139 năm, nhà Lê trung hưng xét phong thưởng cho bề tôi trung thành tiết nghĩa, ông được sắc phong là trung đẳng thần, vua cho nhân dân Cẩm Giàng dựng miếu thờ.
Sách Lê triều khiếu vinh thi tập chép rằng:
“Nguyễn Thái Bạt người xã Bình Lãng, huyện Cẩm Giàng đỗ Tiến sĩ triều vua Lê Quang Thiệu (1520), làm quan ở Hàn lâm viện. Khi họ Mạc đoạt ngôi vua Lê Chiêu Tông, Thái Bạt mượn cớ có tật mắt mù, không chịu khuất phục theo Mạc, nhưng Mạc Đăng Dung vẫn ép ông vào triều kiến; ông xin được ngồi đối diện tiếp kiến. Nhân đó thóa mạ mắng nhiếc vào mặt Đăng Dung, liền bị hãm hại”1
Đền tiết nghĩa phúc thần
Tháng 11-1666, sau ngày cụ Nguyễn Thái Bạt mất 139 năm nhà Lê Trung Hưng, Ngụy Mạc diệt vong tại Cao Bằng, Vua Lê Huyền Tông Sắc phong ban thưởng tuyên dương công trạng, cho 13 người bầy tôi tử tiết.
Cụ Nguyễn Thái Bạt được vua cho xây dựng Đền Tiết Nghĩa Phúc Thần tại Thôn Bình Phiên – Ngọc Liên – Cẩm Giàng – Hải Dương. Gia tặng Dực bảo trung hưng
Tiết Nghĩa Phúc Thần -Thụy: Cương Trực; Các đời vua sau đều có sắc phong cho Cụ tại ngôi ngôi đền này.
Đạo sắc phong Lê Chiêu Thống nguyên niên 1787
Sắc ban cho vị Đại Vương thi đỗ khoa Canh Thìn bậc Đệ nhị giáp Tiến Sĩ Xuất thân, giữ chức Hiệu lý ở Hàn lâm viện là Nguyễn Quí Công, thụy Cương Trực. Đại Vương văn võ toàn tài, kinh luân đại dụng; công lao một đời, thế gia vọng tộc. Như đất trời ức niên trường cửu, âm thầm phù trợ quốc gia, để lại phúc lành mãi mãi. Ngày nay bao phong khen thưởng, ghi vào điển chương. Vì có công lao âm phù Hoàng gia, phục hồi chính sự; theo lễ đáng được nâng bậc. Nên gia phong là:
Văn đức hạnh, Tiết khí khái, Chính nghĩa minh đạo; Giữ yên đất nước, bảo vệ nhân dân, Hùng tài, Vĩ lược; An dân, Trí tuệ, Anh mẫn, Đặc đạt, Chính trực, Minh đạo, Lý tố Hàm trung, Tế thế Hồng ân, Đại lược Hồng mô, Đôn tín Anh nghị, Hậu đức Mậu công Đại Vương.
Nay ban sắc.
Ngày 22 tháng 3 niên hiệu Chiêu Thống Nguyên niên (1787)
Nhận định
Vua Tự Đức thời Nguyễn trong tập Ngự chế Việt sử tổng vịnh từng có thơ ca tụng Nguyễn Thái Bạt là người khí tiết, thà chịu chết chứ không chịu nhục. Thơ rằng:
“Thử nhật sơn hà bất nhẫn kham
Dã cam mông cổ độc tâm quan
Nhất triều thóa diện kham ô nhĩ
Phi thị Lâu gia khả tự càn”
Tạm dịch:
“Ngày ấy non sông chẳng nỡ nhìn
Cam làm mù lóa tấc lòng yên
Một mai nhổ mặt làm ô kẻ…
Đâu phải Lâu gia tự giữ gìn”
Chú thích
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Hoang Giap Nguyen Thai Bat (1504–1527)
Background
He was born on the 10th day of the first lunar month of the year Giap Ty (corresponding to January 26, 1504) in Binh Lang village, Ngoc Truc canton, Cam Giang district, Thuong Hong prefecture, Hai Duong province (now belonging to Cam Giang commune, Hai Phong city).
He grew up in a long-established Confucian scholar family with a strong tradition of learning. From a young age, he was already famous for his intelligence and exceptional talent.
According to tradition, when he was only three years old he could listen to others reading and imitate their pronunciation. At the age of seven, he studied with Nguyen Van Van – who had obtained the Hoang giap degree in the examination of the year At Suu (1505) and later served as Do Ngu su under the reign of King Le Uy Muc.
Official career
At the age of thirteen (according to the East Asian age-counting system, around the year 1516), Nguyen Thai Bat passed the Huong Cong examination, ranking third in the Huong examination in Hai Duong province that year. Afterward, he asked his parents for permission to travel and observe the life of the common people. When he reached Phan Xa village, Quang Liet canton, Phu Dung district, Khoai Chau prefecture, Son Nam province (now Phan Xa hamlet, Tong Phan commune, Phu Cu district, Hung Yen province), he found that the place had favorable geomantic features. He stayed there and asked the local elders to help him open a school to teach the people of Phan Xa. During this period, he still diligently studied the Confucian classics.
At the age of seventeen (1520), King Le Chieu Tong issued an edict summoning him to return to the capital with his household retainers to attend the metropolitan and palace examinations. In the Canh Thin examination of 1520, the metropolitan examination initially selected thirteen candidates, but later two were found to have violated examination regulations, leaving eleven candidates for the palace examination. In the policy essay examination set by the king concerning the use of talented people, Nguyen Thai Bat ranked first among the Hoang giap degree holders and was appointed Hieu ly at the Han Lam Academy.
Supporting the Le, refusing the Mac
During the turmoil of the year Nham Ngo (1522), when King Le Chieu Tong was pressured and threatened by Mac Dang Dung to the point that he had to flee to Thanh Hoa, Nguyen Thai Bat together with his teacher Nguyen Van Van (then serving as Do Ngu su) joined the entourage escorting the king to Tay Kinh (Thanh Hoa).
Later, Mac Dang Dung forced the king to return from Thanh Hoa on February 17, 1526, and then had the king killed in Dong Ha ward of the Thang Long capital in December 1526. Nguyen Thai Bat resigned from office and returned to his hometown.
After seizing the throne on June 15, 1527, Mac Dang Dung realized that gaining the throne was difficult, but winning the hearts of the people was even more difficult. Therefore he tried to recruit, appease, bribe, and even coerce many former officials of the Le dynasty to continue serving. Although Nguyen Thai Bat pretended to be blind to avoid participating in government affairs, the Mac court still sent people to search for him and both invited and pressured him to appear at court to be appointed Do Ngu su. Unable to refuse indefinitely, he was forced to come to the capital.
Because he claimed to be blind, he requested to sit close to Mac Dang Dung while discussing state affairs. When the distance could not be any closer, he shouted at Mac Dang Dung: “You are a disloyal rebel.” He then declared: “I would rather be a ghost of the Le household than serve as an official of the usurping Mac.” Not stopping there, he spat in Mac Dang Dung’s face and then struck his head against the palace steps, committing suicide.
He died at the age of only twenty-four (in 1527). At that time many officials chose death to protest the Mac dynasty for killing the king and usurping the throne, which ignited the movement to restore the Le and destroy the Mac.
Posthumous honors
Forty-five years after his death, King Le Anh Tong issued an imperial decree recognizing Nguyen Thai Bat as a village tutelary deity according to the sacred biography of Phan Xa village, Tong Phan commune, Phu Cu district, Hung Yen province. The official text was compiled by Nguyen Binh, an official of the Later Le dynasty, in the first lunar month of the first year of the Hong Phuc era (1572).
At present, the spirit tablet worshiped in the communal house of Phan Xa village, Tong Phan commune, Phu Cu district, Hung Yen province bears the inscription: “Le dynasty Bang nhan, Han lam thi thu Nguyen Cong Huy Thai Bat, successively enfeoffed as Trung Liet Dai Vuong, tutelary deity of this locality.” However, this title was an honorific attribution by later generations, since Nguyen Thai Bat did not obtain the Bang nhan rank but rather the Hoang giap degree, that is, a second-rank doctoral laureate, below the first-rank Tien si cap de (also called the Tam khoi, consisting of the three highest positions: Trang nguyen, Bang nhan, and Tham hoa).
Historical works of the Later Le restoration period later contained many writings praising his loyalty to the Le dynasty. In 1666, 139 years after his death, the restored Le court reviewed and rewarded loyal and righteous officials, and he was granted the title of Trung dang than, while the king ordered the people of Cam Giang to build a shrine in his honor.
The book Le trieu khieu vinh thi tap records:
“Nguyen Thai Bat of Binh Lang village, Cam Giang district, passed the Tien si examination in the reign of King Le Quang Thieu (1520) and served at the Han Lam Academy. When the Mac family seized the throne of King Le Chieu Tong, Thai Bat pretended to suffer from blindness and refused to submit to the Mac, but Mac Dang Dung still forced him to appear at court. He asked to sit facing him during the audience. Taking advantage of the moment, he spat in Dang Dung’s face and cursed him, and was immediately killed.”
Temple of Loyal Integrity and Blessing Deity
In November 1666, 139 years after Nguyen Thai Bat’s death, during the Later Le restoration when the Mac regime had been destroyed in Cao Bang, King Le Huyen Tong issued an imperial decree praising the merits of thirteen officials who had died for loyalty.
Nguyen Thai Bat was granted the construction of the Temple of Loyal Integrity and Blessing Deity in Binh Phien hamlet, Ngoc Lien, Cam Giang, Hai Duong. He was also granted the title Duc Bao Trung Hung Tiet Nghia Phuc Than with the posthumous name Cuong Truc. Later kings continued to issue imperial decrees honoring him at this temple.
Imperial decree of the first year of Chieu Thong (1787)
The decree granted to the Great King who passed the Canh Thin examination as a second-rank doctoral laureate (De nhi giap Tien si xuat than), served as Hieu ly at the Han Lam Academy, Nguyen Quy Cong, with the posthumous name Cuong Truc. The decree praises him as a person accomplished in both civil and military talents, capable of great governance, whose lifelong achievements and noble lineage were widely respected. Like heaven and earth enduring for countless years, he silently assisted the state and left blessings for future generations. Because of his spiritual assistance to the royal house and the restoration of rightful rule, he deserved further elevation in rank.
Thus he was additionally enfeoffed with a long series of honorific titles praising his virtue, loyalty, righteousness, wisdom, bravery, and service to the people and the state, concluding with the title Dai Vuong.
Issued on the 22nd day of the third month, first year of the Chieu Thong era (1787).
Historical assessment
The historical work Kham dinh Viet su thong giam cuong muc, although differing somewhat in the dates, also records his death: “At that time Han lam hieu ly Nguyen Thai Bat was forced by Dang Dung to appear at court. He pretended to be blind, was allowed to approach closely, and then spat in Dang Dung’s face and cursed loudly (…) and was killed by Dang Dung.”
King Tu Duc of the Nguyen dynasty later wrote a poem in the collection Ngu che Viet su tong vinh praising Nguyen Thai Bat as a man of integrity who preferred death to humiliation. The poem reads:
“Thu nhat son ha bat nhan kham
Da cam mong co doc tam quan
Nhat trieu thoa dien kham o nhi
Phi thi Lau gia kha tu can.”
Temporary translation:
“That day the mountains and rivers could hardly bear to witness it.
He was willing to feign blindness to preserve his loyal heart.
One moment of spitting in the tyrant’s face was enough to stain him.
This was not like the Lau family preserving themselves in safety.”
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Pháp
Hoang Giap Nguyen Thai Bat (1504-1527)
Origines familiales
Il naquit le dixième jour du premier mois de l’année Giap Ty (soit le 26 janvier 1504) dans la commune de Binh Lang, tổng Ngoc Truc, district de Cam Giang, phủ Thuong Hong, trấn Hai Duong (aujourd’hui relevant de la commune de Cam Giang, ville de Hai Phong).
Il grandit dans une ancienne famille de lettrés confucéens, possédant une longue tradition d’étude. Dès son enfance, il était déjà réputé pour son intelligence exceptionnelle et ses aptitudes remarquables.
Selon la tradition, à l’âge de trois ans seulement, il pouvait déjà écouter les autres lire et en imiter la prononciation. À sept ans, il étudia avec le maître Nguyen Van Van – docteur Hoang giap du concours de l’année At Suu (1505) et qui occupa la fonction de Do Ngu Su sous le règne du roi Le Uy Muc.
Carrière officielle
À l’âge de treize ans (selon le mode de calcul d’Asie orientale, soit vers l’année 1516), Nguyen Thai Bat réussit l’examen Huong Cong, se classant troisième au concours régional du trấn Hai Duong cette année-là.
Par la suite, il demanda la permission à ses parents de voyager pour observer la vie du peuple. Arrivé à la commune de Phan Xa, tổng Quang Liet, district de Phu Dung, phủ Khoai Chau, trấn Son Nam (aujourd’hui hameau de Phan Xa, commune de Tong Phan, district de Phu Cu, province de Hung Yen), il trouva l’endroit favorable selon la géomancie et s’y installa. Avec l’aide des anciens du lieu, il ouvrit une école pour enseigner aux habitants de Phan Xa. Durant cette période, il continua d’étudier assidûment les classiques.
À dix-sept ans (1520), le roi Le Chieu Tong publia un édit et il retourna à la capitale avec ses gens pour participer aux examens Hoi et Dinh de l’année Canh Thin (1520). L’examen Hoi admit treize candidats ; par la suite, deux furent découverts en infraction aux règlements, de sorte qu’il resta onze candidats pour l’examen Dinh.
Le sujet de l’épreuve écrite royale portait sur l’usage et la valorisation des talents. Nguyen Thai Bat obtint le rang de Dinh nguyen Hoang giap et fut nommé Hieu ly à l’institut Han lam.
Fidélité à la maison Le, refus de servir les Mac
Lors des troubles de l’année Nham Ngo (1522), lorsque le roi Le Chieu Tong fut opprimé et menacé par Mac Dang Dung au point de devoir fuir vers Thanh Hoa, Nguyen Thai Bat, avec son maître Nguyen Van Van (alors Do Ngu Su), accompagna le roi dans sa fuite vers Tay Kinh (Thanh Hoa).
Lorsque Mac Dang Dung fit ramener le roi de Thanh Hoa (17 février 1526), puis le fit assassiner dans le quartier Dong Ha de la capitale Thang Long (décembre 1526), Nguyen Thai Bat abandonna sa charge et retourna dans son village natal.
Après l’usurpation du trône par Mac Dang Dung le 15 juin 1527, celui-ci comprit que s’emparer du trône était difficile, mais gagner les cœurs l’était encore davantage. Il chercha donc à recruter, apaiser, voire acheter ou contraindre de nombreux anciens fonctionnaires de la maison Le à continuer de servir.
Bien que Nguyen Thai Bat ait feint la cécité pour éviter de participer aux affaires politiques, les Mac envoyèrent tout de même des hommes pour le chercher, l’invitant et le pressant de venir à la cour pour être nommé Do Ngu Su. Ne pouvant plus refuser indéfiniment, il dut se rendre à la capitale.
Comme il se disait aveugle, il demanda à s’asseoir près de Mac Dang Dung pour discuter des affaires de l’État. Lorsque la distance ne pouvait être réduite davantage, il l’injuria en disant :
« Tu es un traître infidèle et rebelle. »
Puis il déclara :
« Je préfère être un fantôme de la maison Le plutôt que d’être fonctionnaire de la maison Mac usurpatrice. »
Il alla jusqu’à cracher au visage de Mac Dang Dung, puis se frappa la tête contre les marches du palais pour se suicider.
Il mourut alors à seulement vingt-quatre ans (1527). À cette époque, de nombreux fonctionnaires se sacrifièrent pour protester contre la prise du trône par les Mac, ce qui raviva le mouvement de lutte « soutenir les Le et renverser les Mac ».
Honneurs posthumes
Quarante-cinq ans après sa mort, le roi Le Anh Tong fit promulguer l’acte de consécration du dieu tutélaire Nguyen Thai Bat pour le village de Phan Xa, commune de Tong Phan, district de Phu Cu, province de Hung Yen. Le texte original fut rédigé par Nguyen Binh, fonctionnaire de la dynastie des Le restaurés, au premier mois de la première année de l’ère Hong Phuc (1572).
Aujourd’hui encore, la tablette cultuelle conservée dans la maison communale du village Phan Xa porte l’inscription :
« Le Trieu Bang nhan, Han lam thi thu Nguyen Cong huy Thai Bat, plusieurs fois honoré du titre Trung liet Dai vuong, dieu protecteur du territoire. »
Cependant, ce titre de Bang nhan fut attribué par les générations ultérieures ; en réalité, Nguyen Thai Bat n’obtint pas ce rang mais celui de Hoang giap, c’est-à-dire docteur classé second rang parmi les docteurs (après les Tien si cap de comprenant les trois premiers : Trang nguyen, Bang nhan, Tham hoa).
Les chroniques de la période Le Trung Hung contiennent ensuite plusieurs écrits louant son exemple de fidélité envers la maison Le. En 1666, soit 139 ans après sa mort, la dynastie Le restaurée lui conféra le titre de dieu de rang moyen et ordonna aux habitants de Cam Giang d’élever un sanctuaire en son honneur.
Le livre Le trieu khieu vinh thi tap rapporte :
« Nguyen Thai Bat, originaire de la commune de Binh Lang, district de Cam Giang, obtint le doctorat sous le règne du roi Le Quang Thieu (1520) et servit à l’institut Han lam. Lorsque les Mac usurpèrent le trône du roi Le Chieu Tong, Thai Bat prétexta une maladie des yeux et feignit la cécité pour ne pas se soumettre. Mais Mac Dang Dung l’obligea néanmoins à venir à la cour. Il demanda à s’asseoir en face lors de l’audience et en profita pour l’insulter et cracher à son visage ; il fut alors assassiné. »
Temple de la fidélité et de la droiture
En novembre 1666, 139 ans après la mort de Nguyen Thai Bat et après la disparition de la dynastie Mac à Cao Bang, le roi Le Huyen Tong décerna des récompenses honorifiques à treize fonctionnaires morts pour leur loyauté.
Nguyen Thai Bat reçut l’ordre royal de faire construire le temple Tiet Nghia Phuc Than au village de Binh Phien, Ngoc Lien, Cam Giang, Hai Duong, avec le titre honorifique Duc bao trung hung et le nom posthume Cuong Truc. Les souverains ultérieurs confirmèrent ces honneurs par divers édits.
Édit de l’année 1787
Un édit daté du 22 mars de la première année de l’ère Chieu Thong (1787) accorda le titre de Dai Vuong au lauréat de l’examen Canh Thin, docteur de second rang, Hieu ly de l’institut Han lam, Nguyen Quy Cong, au nom posthume Cuong Truc.
L’édit loue ses vertus : vertu littéraire, intégrité morale, loyauté et droiture, sagesse et clairvoyance, mérite dans la protection du pays et du peuple, talent héroïque, grande stratégie et bienveillance envers le monde.
Jugements historiques
L’ouvrage Kham dinh Viet su thong giam cuong muc, bien que présentant quelques différences de dates, mentionne aussi sa mort :
« À ce moment-là, le Hieu ly de l’institut Han lam Nguyen Thai Bat fut contraint par Dang Dung de venir. Il feignit la cécité pour s’approcher, puis cracha au visage de Dang Dung et l’injuria bruyamment (…) et fut tué par Dang Dung. »
Sous la dynastie Nguyen, l’empereur Tu Duc composa également un poème dans Ngu che Viet su tong vinh pour louer son intégrité morale, préférant mourir plutôt que subir l’humiliation.
Poème :
« Thu nhat son ha bat nhan kham
Da cam mong co doc tam quan
Nhat trieu thoa dien kham o nhi
Phi thi Lau gia kha tu can »
Traduction approximative :
« Ce jour-là, montagnes et fleuves ne pouvaient supporter la vue,
Il accepta de feindre l’aveuglement pour garder un cœur pur.
Un instant suffit pour cracher au visage du coupable,
Ce n’est pas la conduite de la famille Lau de se préserver ainsi. »
Références bibliographiques
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Trung
黄甲阮泰拔（1504–1527） Hoang Giap Nguyen Thai Bat（Nguyen Thai Bat）
身世
他生于甲子年正月初十（即1504年1月26日），地点在海阳镇上洪府锦江县玉竹总平朗社（今属海防市锦江县）。
他成长于一个世代为儒士的家庭，具有深厚的读书传统。从小便以聪慧过人而闻名。
相传他三岁时就能听别人诵读并模仿发音。七岁时，他拜师于阮文运（Nguyen Van Van）学习。阮文运是1505年乙丑科黄甲进士，曾在黎威穆帝（Le Uy Muc）朝担任都御史。
做官经历
十三岁时（按东方传统虚岁计算，约为1516年），阮泰拔（Nguyen Thai Bat）在海阳镇乡试中考中乡贡，名列第三。之后，他请求父母允许外出游历，考察民间生活。
当他到达山南镇快州府扶容县光烈总潘舍社（今兴安省扶居县宋潘社潘舍村）时，见当地风水形势良好，便停留在那里，并请当地乡老帮助开设学馆，教授潘舍百姓读书。在这段时间里，他仍然勤奋研读经史。
科举与入仕
十七岁（1520年），黎昭宗（Le Chieu Tong）下诏，命他与家臣一起返回京城参加会试、殿试。
庚辰科（1520年）会试原录取十三人，后发现两人违反考试规定，因此殿试只剩十一人。殿试策问内容为“如何重用人才”。最终阮泰拔（Nguyen Thai Bat）考中殿元黄甲，并被任命为翰林院校理。
辅黎不从莫
壬午之变（1522年）时，莫登庸（Mac Dang Dung）逼迫黎昭宗（Le Chieu Tong），威胁其性命与皇位，致使皇帝逃往清化。
阮泰拔（Nguyen Thai Bat）与其老师阮文运（Nguyen Van Van）（当时任都御史）一同随驾护送皇帝前往西京（清化）。
后来，莫登庸（Mac Dang Dung）于1526年2月17日把皇帝从清化押回，并于同年12月在升龙京城东河坊杀害皇帝。
之后阮泰拔（Nguyen Thai Bat）辞官归乡。
1527年6月15日，莫登庸（Mac Dang Dung）篡位后，深知夺取皇位虽难，收服人心更难，于是大力征召、安抚，甚至收买和胁迫黎朝旧臣继续为其效力。
阮泰拔（Nguyen Thai Bat）假装双目失明以避免参与政事，但莫氏仍派人寻找他，既劝说又强迫他入朝，欲任命他为都御史。
无法长期推辞，他只得入京。由于“失明”，他请求坐在莫登庸（Mac Dang Dung）身边商议国事。当距离已近不可再近时，他突然大骂：
“你是个不忠的逆贼！”
并宣称：
“我宁愿做黎家的鬼，也不愿做伪莫的官！”
随后他还向莫登庸（Mac Dang Dung）脸上吐唾沫，并当场以头撞殿阶自尽。
当时他年仅二十四岁（1527年）。
当时许多官员也以死抗议莫氏弑君篡位，从而点燃了“扶黎灭莫”的斗争之火。
身后荣誉
他去世45年后，黎英宗（Le Anh Tong）敕封《神迹》，尊其为城隍神。该文由后黎朝官员阮秉（Nguyen Binh）于洪福元年（1572年）正月撰写。
如今在兴安省扶居县宋潘社潘舍村的村亭中，仍供奉他的牌位，上书：
“黎朝榜眼、翰林侍书阮公讳泰拔，历封忠烈大王，当境福神。”
不过，这一称号是后人追尊的。实际上阮泰拔（Nguyen Thai Bat）并未中榜眼，而是黄甲，即进士出身，为第二甲，仅次于第一甲进士（状元、榜眼、探花）。
史书评价
后黎中兴时期的史书多有文章称颂他对黎朝的忠诚。
1666年，在他去世139年后，黎朝追封忠义之臣，他被敕封为中等神，并命锦江县百姓为其建庙祭祀。
《黎朝侨荣诗集》记载：
“阮泰拔，锦江县平朗社人，黎光绍帝（1520年）时中进士，任翰林院官。莫氏篡夺黎昭宗皇位后，他借口眼盲，不肯屈服。莫登庸仍强迫他入朝。他请求面对面觐见，借机当面辱骂登庸，遂被害。”
节义福神祠
1666年十一月，在他去世139年之后，莫氏势力在高平灭亡。黎玄宗（Le Huyen Tong）下诏表彰忠臣，共褒奖十三位殉节之臣。
阮泰拔（Nguyen Thai Bat）被敕建节义福神祠于海阳省锦江县玉莲社平藩村，并加封“翼保中兴节义福神”，谥号刚直。
此后历代皇帝皆曾为该庙赐封。
黎昭统元年敕封（1787）
1787年（昭统元年）三月二十二日，朝廷颁布敕书，追封庚辰科第二甲进士出身、翰林院校理阮贵公（Nguyen Quy Cong），谥号刚直为大王，并赐长篇尊号，赞其文武兼备、功勋卓著、辅佐王室、安民济世。
评价
《钦定越史通鉴纲目》虽在日期上略有不同，但也记载了他的死：
“当时翰林校理阮泰拔被登庸强召入朝，他假装失明，得以靠近，遂向登庸脸上吐唾并大声辱骂……最终被登庸杀害。”
阮朝嗣德帝（Tu Duc）在《御制越史总咏》中也曾作诗称赞他气节高尚，宁死不受辱：
此日山河不忍堪
也甘蒙瞽独心安
一朝唾面堪污尔
非是娄家可自干
大意为：
那一日山河不忍目睹，
宁愿假装盲目以守本心；
一朝向逆贼脸上吐唾，
并非为求自保，而是守节而死。
參考
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
