Lê Triện (? – 1427)

Thân thế

Lê Triện là người trang Bái Đô, huyện Lôi Dương, Thanh Hóa, cha là Lê Ba Lao. Ông sống trong thời kỳ đất nước đang chịu ách thống trị của nhà Minh và sớm theo Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn. Sử liệu nhận xét Lê Triện là người tài năng và dũng lược hơn người, ông đã trải qua nhiều năm tháng chiến đấu gian khổ cùng nghĩa quân từ buổi đầu.

Từ những trận đánh đầu tiên ở vùng Thanh Hóa cho đến các chiến dịch quyết định ở Bắc Bộ, ông liên tục được giao những nhiệm vụ quan trọng, khi làm tiên phong, khi làm hậu viện, khi trực tiếp chỉ huy một lực lượng lớn tiến đánh Đông Đô. Quá trình ấy cho thấy ông là một trong những tướng lĩnh từng bước trưởng thành cùng cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Bối cảnh lịch sử

Lê Triện tham gia khởi nghĩa trong giai đoạn khó khăn nhất của cuộc chiến chống Minh, những năm đầu, nghĩa quân Lam Sơn phải đối phó với các cuộc truy kích liên tiếp của quân Minh, đồng thời nhiều lần chịu sức ép từ các lực lượng ở vùng biên viễn. Sau khi củng cố được lực lượng, nghĩa quân từng bước chuyển từ phòng thủ sang phản công, mở rộng địa bàn hoạt động từ Thanh Hóa vào Nghệ An rồi tiến ra Bắc.

Đặc biệt từ năm 1425 – 1426, cuộc khởi nghĩa bước vào giai đoạn quyết định. Nghĩa quân Lam Sơn lần lượt làm chủ nhiều vùng rộng lớn, tiến ra Bắc và uy hiếp Đông Đô. Quân Minh phải đưa viện binh quy mô lớn từ Trung Quốc sang dưới quyền chỉ huy của Vương Thông. Từ đây, chiến trường Bắc Bộ trở thành nơi diễn ra những trận đánh có tính quyết định đối với cục diện chiến tranh. Trong quá trình ấy, Lê Triện giữ một vai trò nổi bật, trực tiếp tham gia các chiến dịch đánh chiếm, bao vây và cô lập Đông Đô.

Sự nghiệp

Lê Triện theo Lê Lợi khởi nghĩa từ những ngày đầu và sớm thể hiện tài năng quân sự. Năm Canh Tý (1420), khi các tướng Minh là Lý Bân và Phương Chính đem quân qua vùng đất của thổ tù Quỳ Châu là Cẩm Lạn, tiến vào Mường Thôi nhằm đánh nghĩa quân, Lê Triện cùng Lê Lý và Lê Vấn đem vài nghìn quân khinh binh ra chặn đánh. Trong khi đó, Lê Lợi bố trí phục binh ở Bồ Mộng. Quân Minh rơi vào thế bị đánh từ nhiều phía và bị phá tan.

Đến tháng 10 năm Nhâm Dần (1422), sau khi đánh đuổi quân Ai Lao, Lê Lợi đóng quân ở Quan Gia rồi lui về sách Khôi trước sức ép phối hợp của quân Minh và Ai Lao. Quân Minh đem lực lượng lớn bao vây. Lê Lợi ra lệnh cho tướng sĩ quyết chiến; Lê Triện cùng Lê Lĩnh, Lê Vấn xông thẳng vào trận, chém được tham tướng Phùng Quý cùng hơn một nghìn quân địch, bắt hơn một trăm ngựa chiến. Sau trận này, khi nghĩa quân phải đóng ở Linh Sơn và rơi vào cảnh thiếu lương kéo dài hơn hai tháng, Lê Triện cùng các tướng thường xuyên tuần tra, động viên quân sĩ và luôn theo sát Lê Lợi, không hề lơ là nhiệm vụ.

Bước ngoặt trong sự nghiệp của Lê Triện diễn ra từ năm 1425, khi nghĩa quân bắt đầu chuyển sang thế tiến công. Mùa xuân năm Ất Tỵ (1425), trong khi Lê Lợi vây thành Nghệ An, ông được giao làm hậu viện cho Lê Lễ, rồi đi theo đường tắt đánh úp, phá quân Minh và tiến đến vây Tây Đô. Nhờ những công lao ấy, ông được thăng Thiếu úy.

Đến tháng 8 năm Bính Ngọ (1426), Lê Lợi giao cho Phạm Văn Xảo và Lê Triện chỉ huy 3.000 quân cùng một voi chiến, tiến hành tuần hành qua các khu vực Thiên Quan, Quảng Oai, Quốc Oai, Quy Hóa, Gia Hưng, Đà Giang, Tam Đái và Tuyên Quang. Lê Triện sau đó đi đường tắt tiến đánh Đông Đô. Tham tướng nhà Minh là Trần Trí thấy quân Lê Triện ít, từ thành đem quân ra nghênh chiến. Đến Ninh Kiểu thuộc phủ Ứng Thiên, Lê Triện cùng Trịnh Khả và Đỗ Bí ra sức đánh phá quân Minh, sau đó tiến lên đắp lũy ở phía tây Ninh Giang.

Đòn tiến công này có ý nghĩa đặc biệt đối với toàn bộ chiến cục. Trần Trí phải tăng cường phòng thủ Đông Đô, đồng thời cấp báo cho Lý An và Phương Chính, yêu cầu họ bỏ Nghệ An trở về cứu viện. Quân Minh ở Nghệ An buộc phải rút về Đông Đô. Lê Lợi nhân đó tiến quân ra Tây Đô. Các phủ huyện nghe tin nghĩa quân trở lại Thanh Hóa, nhiều người kéo đến xin theo quân. Thanh thế của nghĩa quân vì thế ngày càng lớn. Sử liệu nhận xét sự chuyển biến ấy có phần bắt nguồn từ việc Lê Triện đánh Đông Đô trước, khiến quân Minh bị động và tạo điều kiện cho nghĩa quân mở rộng ảnh hưởng.

Tháng 9 năm 1426, Lê Triện tiếp tục giao chiến với quân Minh ở cầu Nhân Mục, chém hơn một nghìn quân và bắt được Đô ty Vi Lượng.

Khi viện binh nhà Minh do Thành Sơn hầu Vương Thông chỉ huy cùng Trần Hiệp từ Trung Quốc kéo sang với khoảng năm vạn quân và năm nghìn ngựa, Lê Triện trở thành một trong những tướng lĩnh trực tiếp đối đầu với lực lượng chủ lực này. Vương Thông chia quân thành ba hướng, bố trí doanh trại kéo dài hàng chục dặm quanh Đông Đô. Trước một lực lượng đông đảo và đang hừng hực khí thế, Lê Triện cùng Đỗ Bí lựa chọn cách đánh linh hoạt: phục binh ở Cổ Lam, dùng quân du kích khiêu chiến, đánh vào doanh trại Mã Kỳ, Sơn Thọ rồi giả vờ thua chạy.

Quân Minh đuổi theo và lọt vào khu vực đồng lầy gần cầu Tam La, nơi phục binh Lam Sơn bất ngờ nổi lên đánh chặn. Quân Minh đại bại, hơn một nghìn người bị chém, hơn năm trăm người bị bắt. Lê Triện tiếp tục định đánh vào hậu dinh của Phương Chính nhưng quân Minh đã kịp rút lui.

Ngày hôm sau, ông lại tiến đánh doanh trại của Vương Thông ở Cổ Sở. Lần này quân Minh bố trí chông sắt và tre chắn để chống voi chiến, khiến quân Lam Sơn gặp bất lợi. Lê Triện kịp thời phá bỏ doanh trại cũ của đối phương rồi rút về vị trí hiểm yếu, báo tin cho Lê Lễ. Hai bên sau đó hội quân ở Cao Bộ và bàn kế đối phó.

Kế hoạch tiếp theo đã dẫn đến trận Tốt Động – Chúc Động, một trong những chiến thắng quyết định của khởi nghĩa Lam Sơn. Quân Lam Sơn dụ quân Minh vượt sông Ninh rồi tiến vào khu vực Tốt Động, Chúc Động, sau đó đồng loạt tung quân mai phục từ ba phía. Quân Minh đại bại; Trần Hiệp và Lý Lượng bị giết, Phương Chính phải chạy về Cổ Sở, còn Vương Thông, Mã Kỳ và Sơn Thọ tháo chạy vào Đông Đô. Sau chiến thắng, nghĩa quân thu được một lượng lớn quân tư, khí giới, ngựa chiến và giấy tờ của quân Minh, đồng thời tiến tới bao vây Đông Đô.

Như vậy, vai trò của Lê Triện trong chiến dịch năm 1426 không chỉ nằm ở việc trực tiếp đánh thắng nhiều trận mà còn ở khả năng chủ động tạo thế chiến trường, buộc quân Minh phải phân tán lực lượng và rơi vào thế bị động. Việc ông chủ động đánh Đông Đô trước khi viện binh nhà Minh tới đã góp phần tạo nên thế trận thuận lợi cho nghĩa quân trong cuộc đối đầu sau đó.

Mùa xuân năm Đinh Mùi (1427), Lê Triện tiếp tục được giao nhiệm vụ quan trọng. Nghĩa quân đóng ở phía bắc sông Lô, Lê Lợi phân chia các tướng phụ trách những vị trí phòng thủ. Lê Triện lĩnh hai vạn quân, giữ cửa phía Bắc – một trong những vị trí xung yếu nhất.

Tháng 2, Phương Chính bất ngờ đem quân ra đánh động Quả thuộc Từ Liêm. Lê Triện cùng Đỗ Bí ra sức chống trả. Trong trận chiến này, Lê Triện hy sinh. Đỗ Bí bị quân Minh bắt giữ và chỉ được trao trả sau khi Vương Thông rút quân về nước.

Gia đình

• Lê Triện là con của Lê Ba Lao. Sau khi Lê Triện tử trận, Lê Lợi ban thưởng cho cha ông là Lê Ba Lao chức Quan sát sứ, tước Thượng phẩm, đồng thời cấp 400 mẫu ruộng.
• Con trai ông là Lê Lăng được bổ làm Phòng ngự sứ, tước Thượng trí tự, phong Phục hầu và ban hai ngựa.

Cuối đời – thờ phụng

Lê Triện hy sinh vào tháng 2 năm Đinh Mùi (1427), trong cuộc chiến với quân Minh tại khu vực Từ Liêm. Thời điểm này, cuộc khởi nghĩa đã bước vào giai đoạn quyết định, khi nghĩa quân Lam Sơn vừa giành được những thắng lợi lớn và đang tổ chức lực lượng để bao vây Đông Đô. Đối với Lê Lợi, đây là sự mất mát lớn. Lê Lợi đánh giá Lê Triện là người có công lớn, nhiều lần đánh tan giặc mạnh, lại chết vì việc nước, vì thế đặc biệt thương tiếc và ban thưởng cho gia quyến ông.

• Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), sau khi nhà Lê chính thức thành lập, Lê Triện được truy tặng chức Nhập nội Tư mã.
• Năm Quang Thuận thứ nhất (1460), do con trai ông là Lê Lăng lập được công, Lê Triện được gia tặng chức Hữu tướng quốc.
• Đến năm Hồng Đức thứ mười lăm (1484), dưới triều Lê Thánh Tông, ông được truy tặng Thái bảo Kỳ quận công, về sau tiếp tục được gia phong Tây Kỳ vương.

Nhận định – đánh giá

Lê Triện là một trong những võ tướng tiêu biểu của khởi nghĩa Lam Sơn, nổi bật bởi tài năng quân sự, khả năng cơ động và sự quyết đoán trên chiến trường. Nếu những năm đầu khởi nghĩa của ông gắn với những trận đánh nhỏ, cơ động và phục kích ở vùng Thanh Hóa, thì từ năm 1425 trở đi, ông đã đảm nhiệm những chiến dịch có quy mô ngày càng lớn, trực tiếp tham gia quá trình chuyển biến của nghĩa quân từ thế phòng thủ sang tổng phản công.

Đóng góp nổi bật nhất của Lê Triện nằm ở chiến dịch năm 1426, ông đem một lực lượng tương đối nhỏ tiến đánh Đông Đô, buộc quân Minh phải tăng cường phòng thủ và điều quân từ Nghệ An trở về, đã góp phần tạo ra sự chuyển biến quan trọng về thế trận. Sau đó, trong cuộc đối đầu với viện binh do Vương Thông chỉ huy, ông tiếp tục vận dụng lối đánh phục kích, nghi binh và cơ động để đánh vào những điểm yếu của đối phương. Những trận đánh ở Ninh Kiểu, Nhân Mục, Cổ Lam và khu vực Tốt Động – Chúc Động cho thấy Lê Triện không chỉ là một tướng dũng cảm trực tiếp xông pha mà còn có khả năng tổ chức và vận dụng chiến thuật phù hợp với tương quan lực lượng.

Trong những thời điểm khó khăn nhất, năm 1422, khi quân Lam Sơn bị thiếu lương kéo dài ở Linh Sơn, Lê Triện cùng các tướng tuần tra, vỗ về quân sĩ và luôn theo sát Lê Lợi. 

Ông hy sinh khi đang giữ một vị trí trọng yếu ở phía Bắc Đông Đô, chỉ vài tháng trước khi cuộc khởi nghĩa hoàn toàn thắng lợi. Ông đã góp phần tạo nên thắng lợi của cuộc khởi nghĩa nhưng không kịp chứng kiến ngày chiến tranh kết thúc. Chính vì thế, lời đánh giá của Lê Lợi rằng ông “có công lớn, nhiều lần đánh tan giặc mạnh, lại chết vì việc nước” không chỉ là sự thương tiếc đối với một tướng lĩnh đã mất mà còn là sự xác nhận vị trí của ông trong quá trình dựng nghiệp của nhà Hậu Lê.

Có thể xem Lê Triện là hình ảnh tiêu biểu của lớp võ tướng Lam Sơn trưởng thành qua từng trận chiến, từ những trận đánh cơ động ở miền núi Thanh Hóa đến những chiến dịch quyết định trên chiến trường Bắc Bộ; từ một tướng lĩnh trực tiếp xung kích đến người được giao chỉ huy hàng vạn quân ở vị trí trọng yếu. 

Các sử quan Đại Việt thời Hậu Lê, tiêu biểu như Ngô Sĩ Liên và Lê Quý Đôn, đều đánh giá rất cao khả năng cầm quân của Lê Triện:

“Khuất Hà quen mùi thắng trận ở Bồ Tao đến nỗi bị bại vong, đó là quân tàn bạo, bị cô lập, đi xâm chiếm nước nhỏ. Lê Lễ quen thói đánh được ở Tốt Động, cũng vì thế mà bại vong, nhưng là quân khảng khái phục thù. Tuy hai người đều thất bại như nhau, nhưng ý nghĩ lại rất khác. Cho nên tướng giỏi thời ấy, thì Lễ và Triện xứng đáng đứng đầu.”¹

“Người trong nước còn sợ oai giặc Ngô, chưa quy phục nhà vua hết thảy. Từ sau chiến thắng Tốt Động quân ta bèn vây Đông Đô. Sĩ dân ở các phủ huyện hưởng ứng rầm rộ. Những người hào kiệt trí dũng theo về như đi chợ. Thành trì giặc các nơi lần lượt bị phá hoặc xin hàng, mà 3 ty nhà Minh phải đóng cửa thành tử thủ, thế cùng bức bách phải xin hòa. Trong khoảng một năm, cả nước được bình định. Đó đều là công của bọn các ông Lê Lễ, Lê Triện.”²

Chú thích

1. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập II, Nxb Khoa học Xã hội, 1998, tr. 266.
2. Lê Quý Đôn, Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin, 2007, tr. 205 – 206.

Tài liệu tham khảo 

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
5. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
6. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập II, Nxb Khoa học Xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Lê Triện was a native of Bái Đô settlement, Lôi Dương District, Thanh Hóa. His father was Lê Ba Lao. He lived during a period when the country was under Ming rule and joined Lê Lợi at an early stage in raising the banner of revolt at Lam Sơn. Historical sources describe Lê Triện as a man whose “talent, courage, and strategic ability surpassed those of others,” while also showing that he endured many years of arduous fighting alongside the insurgent forces from the uprising’s earliest days.

Unlike some other meritorious officials who belonged to Lê Lợi’s direct lineage, Lê Triện’s position was established primarily through his own abilities and military achievements. From the earliest battles in Thanh Hóa to the decisive campaigns in northern Đại Việt, he was repeatedly entrusted with important missions: at times serving as the vanguard, at times acting as a supporting force, and at other times directly commanding a large army advancing against Đông Đô. This process shows that he was one of the commanders who gradually matured alongside the development of the Lam Sơn uprising.

Historical Context

Lê Triện joined the uprising during the most difficult stage of the war against the Ming. In the early years, the Lam Sơn insurgents had to contend with repeated Ming pursuit while also facing pressure on several occasions from forces operating in the frontier regions. After consolidating their strength, the insurgents gradually shifted from defense to counteroffensive, expanding their operations from Thanh Hóa into Nghệ An and then advancing northward.

Particularly from 1425 to 1426, the uprising entered its decisive stage. The Lam Sơn forces successively gained control over extensive territories, advanced northward, and threatened Đông Đô. The Ming were compelled to send large-scale reinforcements from China under the command of Vương Thông. From this point onward, northern Đại Việt became the main theater of battles decisive to the course of the war. During this process, Lê Triện played a prominent role, directly participating in campaigns to attack, besiege, and isolate Đông Đô.

Career

Lê Triện followed Lê Lợi in the uprising from its earliest days and quickly demonstrated his military ability. In the year Canh Tý (1420), when the Ming generals Lý Bân and Phương Chính led troops through the territory of Cẩm Lạn, a local chieftain of Quỳ Châu, and advanced into Mường Thôi to attack the insurgents, Lê Triện, together with Lê Lý and Lê Vấn, led several thousand light troops to intercept them. Meanwhile, Lê Lợi arranged an ambush at Bồ Mộng. The Ming army was attacked from several directions and was routed.

By the tenth lunar month of the year Nhâm Dần (1422), after driving back the Lao forces, Lê Lợi stationed his army at Quan Gia before withdrawing to Khôi settlement under combined pressure from the Ming and Lao forces. The Ming brought a large army to surround the insurgents. Lê Lợi ordered his commanders and soldiers to fight decisively; Lê Triện, together with Lê Lĩnh and Lê Vấn, charged directly into battle, killing the Assistant Commander Phùng Quý together with more than 1,000 enemy soldiers and capturing more than one hundred warhorses.

After this battle, when the insurgents were forced to remain at Linh Sơn and suffered from a prolonged shortage of provisions lasting more than two months, Lê Triện and the other commanders regularly patrolled, encouraged the troops, and stayed constantly beside Lê Lợi without neglecting their duties.

A turning point in Lê Triện’s career came in 1425, when the insurgents began shifting to the offensive. In the spring of the year Ất Tỵ (1425), while Lê Lợi was besieging Nghệ An Citadel, Lê Triện was assigned to serve as a supporting force for Lê Lễ. He then took a shortcut to launch a surprise attack, defeated the Ming forces, and advanced to besiege Tây Đô. For these achievements, he was promoted to the rank of Thiếu úy.

By the eighth lunar month of the year Bính Ngọ (1426), Lê Lợi assigned Phạm Văn Xảo and Lê Triện to command 3,000 troops and one war elephant, conducting operations through the regions of Thiên Quan, Quảng Oai, Quốc Oai, Quy Hóa, Gia Hưng, Đà Giang, Tam Đái, and Tuyên Quang. Lê Triện then took a shortcut and advanced against Đông Đô.

The Ming Assistant Commander Trần Trí, seeing that Lê Triện’s forces were few in number, led troops out of the citadel to confront him. At Ninh Kiểu in Ứng Thiên Prefecture, Lê Triện, together with Trịnh Khả and Đỗ Bí, vigorously attacked the Ming forces before advancing and constructing fortifications to the west of Ninh Giang.

This offensive had particular significance for the overall course of the war. Trần Trí was compelled to reinforce the defenses of Đông Đô while urgently notifying Lý An and Phương Chính and ordering them to abandon Nghệ An and return as reinforcements. The Ming forces in Nghệ An were thus forced to withdraw toward Đông Đô. Taking advantage of this situation, Lê Lợi advanced toward Tây Đô. When the districts and prefectures heard that the insurgent army had returned to Thanh Hóa, many people came to join them. The prestige and strength of the uprising consequently grew.

Historical sources observe that this shift was in part brought about by Lê Triện’s earlier attack on Đông Đô, which put the Ming forces on the defensive and created favorable conditions for the insurgents to expand their influence.

In the ninth lunar month of 1426, Lê Triện again engaged the Ming army at Nhân Mục Bridge, killing more than 1,000 enemy soldiers and capturing the Regional Military Commissioner Vi Lượng.

When Ming reinforcements under Thành Sơn hầu Vương Thông and Trần Hiệp arrived from China with approximately 50,000 troops and 5,000 horses, Lê Triện became one of the commanders directly confronting this main force. Vương Thông divided his army into three columns and established camps stretching for dozens of dặm around Đông Đô.

Faced with a large and highly confident enemy force, Lê Triện and Đỗ Bí adopted a flexible strategy: they established an ambush at Cổ Lam, used mobile troops to provoke the enemy, attacked the camps of Mã Kỳ and Sơn Thọ, and then pretended to retreat in defeat.

The Ming troops pursued them and entered the marshlands near Tam La Bridge, where the Lam Sơn ambush forces suddenly emerged and attacked. The Ming suffered a major defeat, with more than 1,000 soldiers killed and more than 500 captured. Lê Triện then intended to attack Phương Chính’s rear camp, but the Ming forces had already withdrawn in time.

The following day, he again attacked Vương Thông’s camp at Cổ Sở. On this occasion, the Ming had installed iron spikes and bamboo barriers to defend against war elephants, placing the Lam Sơn troops at a disadvantage. Lê Triện promptly destroyed the enemy’s former camp and withdrew to a defensible position before sending word to Lê Lễ. The two forces subsequently joined at Cao Bộ and discussed their next strategy.

The resulting plan led to the Battle of Tốt Động–Chúc Động, one of the decisive victories of the Lam Sơn uprising. The Lam Sơn army lured the Ming forces across the Ninh River and into the Tốt Động–Chúc Động area, where ambush forces simultaneously attacked from three directions.

The Ming suffered a devastating defeat. Trần Hiệp and Lý Lượng were killed, Phương Chính fled back to Cổ Sở, while Vương Thông, Mã Kỳ, and Sơn Thọ retreated into Đông Đô. Following the victory, the insurgents captured a large quantity of military supplies, weapons, warhorses, and documents from the Ming forces and then advanced to surround Đông Đô.

Thus, Lê Triện’s role in the campaigns of 1426 was significant not only because he directly won a series of battles, but also because of his ability to actively shape the battlefield situation, forcing the Ming forces to disperse and placing them on the defensive. His decision to attack Đông Đô before the arrival of Ming reinforcements contributed to creating favorable conditions for the insurgents in the confrontations that followed.

In the spring of the year Đinh Mùi (1427), Lê Triện continued to be entrusted with an important responsibility. The insurgent army was stationed north of the Lô River, and Lê Lợi divided the commanders among different defensive positions. Lê Triện was placed in command of 20,000 troops and assigned to guard the northern gate, one of the most strategically important positions.

In the second lunar month, Phương Chính suddenly led troops to attack Quả settlement in Từ Liêm. Lê Triện and Đỗ Bí resisted vigorously. During this battle, Lê Triện was killed. Đỗ Bí was captured by the Ming and was only returned after Vương Thông withdrew his army from the country.

Family

Lê Triện was the son of Lê Ba Lao. After Lê Triện was killed in battle, Lê Lợi rewarded his father, Lê Ba Lao, with the office of Quan sát sứ, the rank of Thượng phẩm, and 400 mẫu of land.

His son, Lê Lăng, was appointed Phòng ngự sứ, granted the rank of Thượng trí tự, conferred the title Phục hầu, and presented with two horses.

Final Years and Worship

Lê Triện was killed in the second lunar month of the year Đinh Mùi (1427), during fighting against the Ming forces in the Từ Liêm area. At that time, the uprising had entered its decisive phase, as the Lam Sơn army had recently achieved major victories and was organizing its forces to surround Đông Đô.

For Lê Lợi, this was a major loss. Lê Lợi regarded Lê Triện as a man of great merit who had repeatedly defeated powerful enemies and had died in the service of the country. He therefore mourned him deeply and bestowed rewards upon his family.

In the first year of the Thuận Thiên era (1428), after the Lê dynasty was formally established, Lê Triện was posthumously appointed Nhập nội Tư mã.

In the first year of the Quang Thuận era (1460), because his son Lê Lăng had rendered meritorious service, Lê Triện was further posthumously granted the office of Hữu tướng quốc.

In the fifteenth year of the Hồng Đức era (1484), under the reign of Lê Thánh Tông, he was posthumously granted the title Thái bảo Kỳ quận công and was later further elevated to Tây Kỳ vương.

Assessment

Lê Triện was one of the representative military commanders of the Lam Sơn uprising, distinguished by his military talent, mobility, and decisiveness on the battlefield. While his early years in the uprising were associated with small-scale, mobile, and ambush-based engagements in Thanh Hóa, from 1425 onward he was entrusted with increasingly large-scale campaigns and directly participated in the insurgents’ transition from a defensive position to a general counteroffensive.

Lê Triện’s most notable contribution came during the campaigns of 1426. With a relatively small force, he advanced against Đông Đô, forcing the Ming army to reinforce its defenses and recall troops from Nghệ An. This contributed to an important shift in the military situation. Later, in confronting the reinforcements commanded by Vương Thông, he continued to employ ambushes, feigned maneuvers, and mobile tactics to exploit the enemy’s weaknesses.

The battles at Ninh Kiểu, Nhân Mục, Cổ Lam, and the Tốt Động–Chúc Động area show that Lê Triện was not merely a courageous commander who personally charged into battle, but also one capable of organizing troops and applying tactics suited to the relative strengths of the opposing forces.

During one of the uprising’s most difficult periods in 1422, when the Lam Sơn army suffered a prolonged shortage of food at Linh Sơn, Lê Triện and the other commanders patrolled the area, encouraged the soldiers, and remained constantly beside Lê Lợi.

He was killed while holding a strategically important position to the north of Đông Đô, only a few months before the uprising achieved complete victory. He had contributed to the success of the uprising but did not live to witness the end of the war. For this reason, Lê Lợi’s assessment that he “had rendered great service, repeatedly defeated powerful enemies, and died in the service of the country” was not merely an expression of grief for a fallen commander, but also an affirmation of his place in the establishment of the Later Lê dynasty.

Lê Triện may be regarded as a representative figure of the generation of Lam Sơn military commanders who matured through successive battles: from mobile engagements in the mountainous areas of Thanh Hóa to decisive campaigns on the northern battlefields; from a commander personally leading assault troops to one entrusted with tens of thousands of soldiers at a strategically vital position.

Historians of Đại Việt under the Later Lê dynasty, notably Ngô Sĩ Liên and Lê Quý Đôn, both highly praised the military abilities of Lê Triện:

“Khuất Hà became accustomed to victory at Bồ Tao and as a result suffered defeat and destruction; his was a brutal army, isolated and invading a small country. Lê Lễ likewise became accustomed to victory at Tốt Động and for that reason also suffered defeat, but his was an army driven by righteous indignation and the desire for revenge. Although the two men alike ended in defeat, their intentions were entirely different. Therefore, among the outstanding generals of that time, Lễ and Triện deserved to stand foremost.”¹

“The people of the country still feared the might of the Ngô enemy and had not yet all submitted to the king. After the victory at Tốt Động, our army proceeded to surround Đông Đô. Scholars and commoners throughout the prefectures and districts responded in great numbers. Men of outstanding talent, intelligence, and courage came to join as though going to a marketplace. Enemy citadels in various places were successively captured or surrendered, while the three Ming commissions had to close the city gates and defend themselves to the death; pressed to the utmost, they were forced to seek peace. Within the space of one year, the entire country was pacified. All of this was due to the achievements of men such as Lê Lễ and Lê Triện.”²

Notes

Vietnam Academy of Social Sciences, Đại Việt sử ký toàn thư (Complete Annals of Đại Việt), translated and annotated by Hoàng Văn Lâu, Vol. II, Social Sciences Publishing House, 1998, p. 266.

Lê Quý Đôn, Đại Việt thông sử (Comprehensive History of Đại Việt), Văn hóa Thông tin Publishing House, 2007, pp. 205–206.

References

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
5. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
6. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập II, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Pháp (Français)

Origines et biographie

Lê Triện était originaire du village de Bái Đô, district de Lôi Dương, province de Thanh Hóa. Son père se nommait Lê Ba Lao. Il vécut à une époque où le pays était soumis à la domination des Ming et suivit très tôt Lê Lợi lorsque celui-ci leva l’étendard de l’insurrection à Lam Sơn. Les sources historiques décrivent Lê Triện comme un homme « dont le talent, la bravoure et le sens stratégique surpassaient ceux des autres » et montrent également qu’il traversa, aux côtés des insurgés, de longues années de combats difficiles dès les débuts du soulèvement.

Contrairement à certains autres grands serviteurs qui appartenaient directement à la famille de Lê Lợi, la position de Lê Triện fut essentiellement acquise grâce à son propre talent et à ses mérites militaires. Depuis les premiers combats dans la région de Thanh Hóa jusqu’aux campagnes décisives du Bắc Bộ, il reçut continuellement des missions importantes : tantôt à l’avant-garde, tantôt en renfort, tantôt à la tête d’une force importante lancée à l’assaut de Đông Đô. Ce parcours montre qu’il fut l’un des généraux qui grandirent progressivement avec l’insurrection de Lam Sơn.

Contexte historique

Lê Triện participa à l’insurrection durant la phase la plus difficile de la guerre contre les Ming. Durant les premières années, les forces de Lam Sơn durent faire face aux poursuites répétées des troupes Ming, tout en subissant à plusieurs reprises la pression de forces opérant dans les régions frontalières. Après avoir consolidé leurs effectifs, les insurgés passèrent progressivement de la défense à la contre-offensive, élargissant leur territoire d’activité de Thanh Hóa vers le Nghệ An, puis vers le Nord.

À partir notamment des années 1425–1426, l’insurrection entra dans sa phase décisive. Les forces de Lam Sơn prirent successivement le contrôle de vastes territoires, progressèrent vers le Nord et menacèrent Đông Đô. Les Ming durent envoyer depuis la Chine d’importants renforts placés sous le commandement de Vương Thông. Dès lors, le Bắc Bộ devint le théâtre de batailles décisives pour l’issue de la guerre. Dans ce processus, Lê Triện occupa une place particulièrement remarquable, participant directement aux campagnes visant à attaquer, encercler et isoler Đông Đô.

Carrière

Lê Triện suivit Lê Lợi dès les premiers jours de l’insurrection et manifesta rapidement ses qualités militaires. En l’année Canh Tý (1420), lorsque les généraux Ming Lý Bân et Phương Chính firent passer leurs troupes par le territoire de Cẩm Lạn, chef local de Quỳ Châu, puis avancèrent vers Mường Thôi afin d’attaquer les insurgés, Lê Triện, avec Lê Lý et Lê Vấn, conduisit quelques milliers de soldats légers pour les intercepter. Pendant ce temps, Lê Lợi disposa une embuscade à Bồ Mộng. Les troupes Ming furent attaquées de plusieurs directions et complètement mises en déroute.

Au dixième mois de l’année Nhâm Dần (1422), après avoir repoussé les troupes du royaume de Lan Xang, Lê Lợi établit son camp à Quan Gia, puis se replia vers le sách de Khôi sous la pression combinée des forces Ming et de Lan Xang. Les Ming mobilisèrent une importante armée pour encercler les insurgés. Lê Lợi ordonna alors à ses généraux et soldats de livrer un combat décisif. Lê Triện, avec Lê Lĩnh et Lê Vấn, se précipita directement dans la bataille, tua le général adjoint Phùng Quý ainsi que plus d’un millier de soldats ennemis et captura plus d’une centaine de chevaux de guerre.

Après cette bataille, lorsque les insurgés durent stationner à Linh Sơn et connurent une pénurie prolongée de vivres pendant plus de deux mois, Lê Triện et les autres généraux patrouillèrent régulièrement, encouragèrent les soldats et restèrent constamment auprès de Lê Lợi, sans jamais relâcher leur vigilance.

Un tournant dans la carrière de Lê Triện intervint en 1425, lorsque les forces insurgées commencèrent à passer à l’offensive. Au printemps de l’année Ất Tỵ (1425), alors que Lê Lợi assiégeait la citadelle de Nghệ An, Lê Triện fut chargé de servir de renfort à Lê Lễ, puis emprunta un chemin détourné pour lancer une attaque surprise, mettre en déroute les troupes Ming et avancer jusqu’à Tây Đô, qu’il contribua à assiéger. Grâce à ces mérites, il fut promu au rang de Thiếu úy.

Au huitième mois de l’année Bính Ngọ (1426), Lê Lợi confia à Phạm Văn Xảo et à Lê Triện le commandement de 3 000 soldats et d’un éléphant de guerre, avec pour mission de parcourir les régions de Thiên Quan, Quảng Oai, Quốc Oai, Quy Hóa, Gia Hưng, Đà Giang, Tam Đái et Tuyên Quang. Lê Triện emprunta ensuite une voie détournée pour attaquer Đông Đô.

Le général adjoint Ming Trần Trí, voyant que les troupes de Lê Triện étaient peu nombreuses, sortit de la citadelle pour les affronter. Arrivé à Ninh Kiểu, dans la préfecture d’Ứng Thiên, Lê Triện, avec Trịnh Khả et Đỗ Bí, attaqua vigoureusement les forces Ming, puis avança pour établir des fortifications à l’ouest de Ninh Giang.

Cette offensive eut une importance particulière pour l’ensemble de la situation militaire. Trần Trí fut contraint de renforcer la défense de Đông Đô et informa en urgence Lý An et Phương Chính, leur demandant d’abandonner Nghệ An pour revenir porter secours à la capitale. Les troupes Ming stationnées au Nghệ An durent ainsi se retirer vers Đông Đô. Profitant de cette situation, Lê Lợi avança vers Tây Đô.

Lorsque les populations des préfectures et districts apprirent le retour des insurgés à Thanh Hóa, nombre d’entre elles vinrent rejoindre leurs rangs. Le prestige des forces insurgées ne cessa dès lors de grandir. Les sources historiques considèrent que cette évolution résulta en partie de l’attaque préalable de Lê Triện contre Đông Đô, qui plaça les Ming dans une position passive et créa les conditions favorables à l’élargissement de l’influence des insurgés.

Au neuvième mois de 1426, Lê Triện affronta de nouveau les forces Ming au pont de Nhân Mục, tua plus d’un millier de soldats et captura le Đô ty Vi Lượng.

Lorsque les renforts Ming, dirigés par Thành Sơn hầu Vương Thông et Trần Hiệp, arrivèrent de Chine avec environ cinquante mille soldats et cinq mille chevaux, Lê Triện devint l’un des généraux directement confrontés à cette force principale. Vương Thông divisa son armée en trois colonnes et établit des camps s’étendant sur plusieurs dizaines de li autour de Đông Đô.

Face à une armée nombreuse et animée d’un grand élan, Lê Triện et Đỗ Bí choisirent une tactique souple : ils placèrent des troupes en embuscade à Cổ Lam, employèrent des unités mobiles pour provoquer l’ennemi, attaquèrent les camps de Mã Kỳ et Sơn Thọ, puis feignirent la défaite et la fuite.

Les troupes Ming se lancèrent à leur poursuite et pénétrèrent dans une zone marécageuse près du pont de Tam La, où les forces de Lam Sơn embusquées surgirent brusquement pour les attaquer. Les Ming subirent une lourde défaite : plus de mille hommes furent tués et plus de cinq cents capturés. Lê Triện envisagea ensuite d’attaquer l’arrière-garde de Phương Chính, mais les troupes Ming avaient déjà eu le temps de se retirer.

Le lendemain, il attaqua de nouveau le camp de Vương Thông à Cổ Sở. Cette fois, les Ming avaient installé des pieux de fer et des barrières de bambou afin de résister aux éléphants de guerre, plaçant les forces de Lam Sơn en difficulté. Lê Triện eut le temps de détruire l’ancien camp ennemi avant de se retirer vers une position difficile d’accès et d’en informer Lê Lễ. Les deux forces se rejoignirent ensuite à Cao Bộ afin d’élaborer un nouveau plan.

La stratégie qui suivit conduisit à la bataille de Tốt Động – Chúc Động, l’une des victoires décisives de l’insurrection de Lam Sơn. Les forces insurgées attirèrent les Ming au-delà de la rivière Ninh et les amenèrent dans la région de Tốt Động et Chúc Động, avant de lancer simultanément leurs troupes embusquées depuis trois directions.

L’armée Ming subit une lourde défaite. Trần Hiệp et Lý Lượng furent tués, Phương Chính dut fuir vers Cổ Sở, tandis que Vương Thông, Mã Kỳ et Sơn Thọ se réfugièrent précipitamment à Đông Đô. Après cette victoire, les insurgés s’emparèrent d’une grande quantité de matériel militaire, d’armes, de chevaux de guerre et de documents appartenant aux Ming, puis entreprirent d’encercler Đông Đô.

Ainsi, le rôle de Lê Triện dans la campagne de 1426 ne se limita pas à ses victoires directes dans plusieurs batailles. Il se manifesta également dans sa capacité à prendre l’initiative et à modifier la configuration du champ de bataille, contraignant les Ming à disperser leurs forces et les plaçant dans une position passive. Le fait qu’il ait attaqué Đông Đô de sa propre initiative avant l’arrivée des renforts Ming contribua à créer une situation favorable aux insurgés dans les affrontements qui suivirent.

Au printemps de l’année Đinh Mùi (1427), Lê Triện reçut encore une mission importante. Les forces insurgées stationnaient au nord de la rivière Lô et Lê Lợi répartit les généraux entre les différentes positions défensives. Lê Triện reçut le commandement de vingt mille soldats et fut chargé de tenir la porte nord, l’une des positions les plus stratégiques.

Au deuxième mois, Phương Chính conduisit soudainement ses troupes contre động Quả, dans la région de Từ Liêm. Lê Triện et Đỗ Bí opposèrent une résistance acharnée. Au cours de cette bataille, Lê Triện trouva la mort. Đỗ Bí fut capturé par les Ming et ne fut rendu qu’après le retrait de Vương Thông.

Famille

Lê Triện était le fils de Lê Ba Lao. Après la mort de Lê Triện au combat, Lê Lợi récompensa son père, Lê Ba Lao, en lui conférant la fonction de Quan sát sứ et le titre de Thượng phẩm, tout en lui accordant 400 mẫu de terres.

Son fils, Lê Lăng, fut nommé Phòng ngự sứ, reçut le titre de Thượng trí tự, fut fait Phục hầu et reçut deux chevaux.

Fin de vie et culte posthume

Lê Triện mourut au combat au deuxième mois de l’année Đinh Mùi (1427), lors d’un affrontement contre les Ming dans la région de Từ Liêm. À cette époque, l’insurrection était entrée dans sa phase décisive : les forces de Lam Sơn venaient de remporter plusieurs grandes victoires et organisaient leurs troupes afin d’encercler Đông Đô.

Pour Lê Lợi, cette disparition constitua une perte considérable. Il considérait Lê Triện comme un homme ayant rendu de grands services, ayant à plusieurs reprises vaincu de puissants ennemis et étant mort au service du pays. Il manifesta donc une profonde tristesse et accorda des récompenses particulières à sa famille.

En la première année de l’ère Thuận Thiên (1428), après la fondation officielle de la dynastie Lê, Lê Triện reçut à titre posthume la fonction de Nhập nội Tư mã.

En la première année de l’ère Quang Thuận (1460), en raison des mérites acquis par son fils Lê Lăng, Lê Triện reçut à titre posthume la fonction supplémentaire de Hữu tướng quốc.

En la quinzième année de l’ère Hồng Đức (1484), sous le règne de Lê Thánh Tông, il reçut à titre posthume la dignité de Thái bảo Kỳ quận công, puis fut ultérieurement élevé au titre de Tây Kỳ vương.

Appréciation et évaluation

Lê Triện fut l’un des généraux représentatifs de l’insurrection de Lam Sơn, se distinguant par ses qualités militaires, sa mobilité et sa détermination sur le champ de bataille. Si les premières années de sa participation à l’insurrection furent associées à des combats de faible ampleur, à des opérations mobiles et à des embuscades dans la région de Thanh Hóa, à partir de 1425 il participa à des campagnes d’une ampleur croissante et fut directement impliqué dans le passage des forces insurgées d’une posture défensive à une contre-offensive générale.

La contribution la plus remarquable de Lê Triện se situe dans la campagne de 1426. À la tête d’une force relativement réduite, il attaqua Đông Đô, contraignant les Ming à renforcer leurs défenses et à rappeler leurs troupes du Nghệ An, ce qui contribua à modifier de manière importante le rapport de forces sur le terrain.

Par la suite, lors de l’affrontement contre les renforts commandés par Vương Thông, il continua à employer des tactiques d’embuscade, de diversion et de mobilité afin de frapper les points faibles de l’adversaire. Les combats de Ninh Kiểu, Nhân Mục, Cổ Lam et de la région de Tốt Động – Chúc Động montrent que Lê Triện ne fut pas seulement un général courageux, prêt à se jeter directement dans la mêlée, mais également un commandant capable d’organiser les opérations et d’employer des tactiques adaptées au rapport de forces.

Dans les moments les plus difficiles, notamment en 1422, lorsque les forces de Lam Sơn souffrirent pendant une longue période du manque de vivres à Linh Sơn, Lê Triện, avec les autres généraux, patrouilla, encouragea les soldats et resta constamment auprès de Lê Lợi.

Il mourut alors qu’il occupait une position stratégique au nord de Đông Đô, quelques mois seulement avant la victoire complète de l’insurrection. Il contribua donc directement au succès du mouvement sans pouvoir assister à la fin de la guerre. C’est pourquoi l’appréciation de Lê Lợi selon laquelle il « avait rendu de grands services, avait à plusieurs reprises défait de puissants ennemis et était mort au service du pays » ne constituait pas seulement l’expression d’un profond regret à l’égard d’un général disparu, mais aussi la reconnaissance de sa place dans le processus de fondation de la dynastie des Lê postérieurs.

Lê Triện peut être considéré comme une figure représentative de cette génération de généraux de Lam Sơn qui se formèrent à travers les combats successifs : des opérations mobiles menées dans les montagnes de Thanh Hóa aux campagnes décisives sur les champs de bataille du Bắc Bộ ; du général combattant directement en première ligne au commandant auquel fut confiée la direction de dizaines de milliers de soldats dans une position stratégique.

Les historiographes du Đại Việt sous les Lê postérieurs, notamment Ngô Sĩ Liên et Lê Quý Đôn, portèrent tous deux une appréciation très élevée sur les qualités militaires de Lê Triện :

« Khuất Hà, habitué à la victoire à Bồ Tao, finit pourtant par subir la défaite et la ruine ; il s’agissait d’une armée brutale, isolée, venue envahir un petit pays. Lê Lễ, habitué lui aussi à la victoire après Tốt Động, connut également la défaite et la mort ; mais il appartenait à une armée animée par une volonté généreuse de vengeance. Bien que les deux hommes aient tous deux connu l’échec, leurs intentions étaient très différentes. Ainsi, parmi les bons généraux de cette époque, Lễ et Triện méritaient d’occuper le premier rang. »¹

« Les habitants du pays craignaient encore la puissance des envahisseurs Ngô et ne s’étaient pas encore tous ralliés au roi. Après la victoire de Tốt Động, nos troupes encerclèrent Đông Đô. Les lettrés et les populations des préfectures et districts répondirent avec enthousiasme. Les hommes de talent, doués d’intelligence et de courage, affluèrent comme vers un marché. Les citadelles ennemies tombèrent successivement ou demandèrent à se rendre, tandis que les trois administrations des Ming durent fermer les portes de la ville et se défendre jusqu’au bout ; acculées, elles furent contraintes de demander la paix. En l’espace d’une année, tout le pays fut pacifié. Tout cela fut l’œuvre d’hommes tels que Lê Lễ et Lê Triện. »²

Notes

Institut des Sciences sociales du Vietnam, Đại Việt sử ký toàn thư, traduction et annotations de Hoàng Văn Lâu, tome II, Éditions des Sciences sociales, 1998, p. 266.

Lê Quý Đôn, Đại Việt thông sử, Éditions Văn hóa Thông tin, 2007, pp. 205–206.

Références bibliographiques

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
5. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
6. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập II, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Trung (中文)

身世

Lê Triện 是 Thanh Hóa 省 Lôi Dương 县 Bái Đô 庄人，父亲为 Lê Ba Lao。

他生活在国家正处于明朝统治时期的年代，很早便追随 Lê Lợi 在 Lam Sơn 举旗起义。

史料评价 Lê Triện“才勇过人”，同时也表明，他从起义初期开始便与义军一道经历了多年艰苦战争。

与一些属于 Lê Lợi 直系宗族的功臣不同，Lê Triện 的地位主要依靠其自身才能和军事功绩建立起来。

从 Thanh Hóa 地区早期的战斗，到北部地区具有决定意义的战役，他不断被委以重任：有时担任先锋，有时作为后援，有时又直接率领大军进攻 Đông Đô。

这一过程表明，他是随着 Lam Sơn 起义发展而逐步成长起来的重要将领之一。

历史背景

Lê Triện 参加起义时，正值抗明战争最为艰难的阶段。

起义初期，Lam Sơn 义军不仅要不断应对明军的连续追击，同时还多次受到边疆地区其他力量的压力。

在逐步巩固实力以后，义军开始由防御转向反攻，活动范围也从 Thanh Hóa 扩展至 Nghệ An，并进一步向北推进。

特别是从1425年至1426年，起义进入决定性阶段。

Lam Sơn 义军先后控制大片地区，向北进军并威胁 Đông Đô。

明朝不得不从中国调遣大规模援军，由 Vương Thông 指挥。

从此，北部战场成为决定战争局势的重要地区。

在这一过程中，Lê Triện 发挥了突出作用，直接参加了攻取、包围和孤立 Đông Đô 的各项军事行动。

生平事业

Lê Triện 自起义初期便追随 Lê Lợi，并很早展现出军事才能。

庚子年（1420），明将 Lý Bân、Phương Chính 率军经过 Quỳ Châu 土酋 Cẩm Lạn 所辖地区，进抵 Mường Thôi，准备攻击义军。

Lê Triện 与 Lê Lý、Lê Vấn 率数千轻兵出击阻截。

与此同时，Lê Lợi 在 Bồ Mộng 设置伏兵。

明军陷入多面受击的局面，最终被击溃。

到了壬寅年（1422）十月，Lê Lợi 击退 Ai Lao 军后，驻军 Quan Gia，随后在明军与 Ai Lao 军队联合施压之下退往 Khôi 册。

明军出动大批兵力进行包围。

Lê Lợi 命令将士决战；Lê Triện 与 Lê Lĩnh、Lê Vấn 直接冲入敌阵，斩杀参将 Phùng Quý 以及敌军一千余人，并缴获战马一百余匹。

此战以后，义军驻扎 Linh Sơn，陷入持续两个多月的缺粮困境。

在此期间，Lê Triện 与其他将领经常巡逻、安抚士卒，并始终紧随 Lê Lợi 左右，从未懈怠职责。

Lê Triện 军事生涯的重要转折出现在1425年，此时义军开始由防守转入进攻。

乙巳年（1425）春，Lê Lợi 围攻 Nghệ An 城期间，Lê Triện 奉命担任 Lê Lễ 的后援，随后抄近路发动突袭，击败明军，并进而围攻 Tây Đô。

由于这些功劳，他被提升为 Thiếu úy。

到了丙午年（1426）八月，Lê Lợi 命 Phạm Văn Xảo 与 Lê Triện 率领三千兵士及一头战象，巡行 Thiên Quan、Quảng Oai、Quốc Oai、Quy Hóa、Gia Hưng、Đà Giang、Tam Đái 和 Tuyên Quang 等地区。

此后，Lê Triện 抄近路进攻 Đông Đô。

明朝参将 Trần Trí 见 Lê Triện 兵力较少，便率军出城迎战。

到 Ứng Thiên 府 Ninh Kiểu 时，Lê Triện 与 Trịnh Khả、Đỗ Bí 奋力攻击明军，随后又进至 Ninh Giang 西面筑垒。

这次进攻对整个战争局势具有特别重要的意义。

Trần Trí 被迫加强 Đông Đô 的防御，同时紧急通知 Lý An 和 Phương Chính，要求他们放弃 Nghệ An，回师救援。

驻守 Nghệ An 的明军因此不得不撤回 Đông Đô。

Lê Lợi 趁机进军 Tây Đô。

各府县得知义军重新进入 Thanh Hóa 后，许多人纷纷前来请求加入义军。

义军声势由此日益壮大。

史料认为，这一局势的变化有相当一部分源于 Lê Triện 先行进攻 Đông Đô，使明军陷入被动，并为义军扩大影响创造了条件。

1426年九月，Lê Triện 又在 Nhân Mục 桥与明军交战，斩杀一千余人，并俘获 Đô ty Vi Lượng。

当由 Thành Sơn hầu Vương Thông 与 Trần Hiệp 指挥的明朝援军从中国进入 Đại Việt，兵力约五万人、战马五千匹时，Lê Triện 成为直接对抗这支主力部队的重要将领之一。

Vương Thông 将军队分为三路，在 Đông Đô 周围连营数十里。

面对人数众多、士气正盛的敌军，Lê Triện 与 Đỗ Bí 采取灵活战法：在 Cổ Lam 设伏，派游击部队挑衅，袭击 Mã Kỳ、Sơn Thọ 的营寨，然后佯败撤退。

明军追击，进入 Tam La 桥附近的沼泽地带。

此时 Lam Sơn 伏兵突然出击拦截。

明军大败，一千余人被斩杀，五百余人被俘。

Lê Triện 随后准备继续攻击 Phương Chính 的后营，但明军已经及时撤退。

第二天，他又进攻 Vương Thông 位于 Cổ Sở 的营寨。

这一次，明军设置铁蒺藜和竹障以抵御战象，使 Lam Sơn 军陷入不利。

Lê Triện 及时拆毁敌军旧营，随后退往险要位置，并将情况报告给 Lê Lễ。

两军随后在 Cao Bộ 会师，共同商议应敌之策。

接下来的计划最终促成了 Tốt Động－Chúc Động 之战，这是 Lam Sơn 起义中具有决定意义的胜利之一。

Lam Sơn 军诱使明军渡过 Ninh 河，进入 Tốt Động、Chúc Động 地区，随后从三个方向同时发动伏击。

明军惨败。

Trần Hiệp 和 Lý Lượng 被杀，Phương Chính 逃往 Cổ Sở，Vương Thông、Mã Kỳ 和 Sơn Thọ 则逃入 Đông Đô。

战后，义军缴获大量军需物资、武器、战马以及明军文书，并开始进一步包围 Đông Đô。

因此，Lê Triện 在1426年战役中的作用，不仅体现为直接取得多次战斗胜利，也体现在主动创造有利战场态势，使明军不得不分散兵力并陷入被动。

他在明朝援军抵达之前主动进攻 Đông Đô，为义军后来同援军决战创造了有利条件。

丁未年（1427）春，Lê Triện 再次被赋予重要任务。

义军驻扎在 Lô 河北岸，Lê Lợi 分派各将负责不同防守位置。

Lê Triện 统领两万军队，驻守北门——这是最为重要的战略位置之一。

二月，Phương Chính 突然率军出击 Từ Liêm 的 Quả 洞。

Lê Triện 与 Đỗ Bí 奋力抵抗。

在此次战斗中，Lê Triện 阵亡。

Đỗ Bí 被明军俘虏，直到后来 Vương Thông 撤军回国后才被交还。

### 家庭

– Lê Triện 是 Lê Ba Lao 之子。Lê Triện 阵亡以后，Lê Lợi 授予其父 Lê Ba Lao Quan sát sứ 官职，封 Thượng phẩm，并赐田四百亩。
– 其子 Lê Lăng 被任命为 Phòng ngự sứ，授 Thượng trí tự，封 Phục hầu，并赐两匹马。

晚年、去世与奉祀

Lê Triện 于丁未年（1427）二月，在 Từ Liêm 地区与明军交战时阵亡。

此时起义已经进入决定性阶段，Lam Sơn 义军刚刚取得一系列重大胜利，并正在组织力量包围 Đông Đô。

对于 Lê Lợi 而言，这是一次重大损失。

Lê Lợi 认为 Lê Triện“有大功，屡破强敌，又以国事而死”，因此格外哀悼，并对其家属予以赏赐。

– 顺天元年（1428），黎朝正式建立以后，Lê Triện 被追赠 Nhập nội Tư mã。
– 光顺元年（1460），因其子 Lê Lăng 立功，Lê Triện 被加赠 Hữu tướng quốc。
– 至洪德十五年（1484），在 Lê Thánh Tông 统治时期，他被追赠 Thái bảo Kỳ quận công，后来又继续加封 Tây Kỳ vương。

### 评价

Lê Triện 是 Lam Sơn 起义中具有代表性的武将之一，以军事才能、机动作战能力以及战场上的果断而著称。

如果说起义初期他的经历主要与 Thanh Hóa 地区的小规模机动作战和伏击战相关，那么从1425年以后，他开始承担规模越来越大的军事行动，并直接参与义军由防御向全面反攻转变的过程。

Lê Triện 最突出的贡献集中体现在1426年的战役中。

他率领一支人数相对较少的部队进攻 Đông Đô，迫使明军加强防守，并将原驻 Nghệ An 的兵力调回，从而促成战局发生重要变化。

随后，在与 Vương Thông 所率援军的对抗中，他又继续采用伏击、佯动和机动作战的方式攻击敌军弱点。

Ninh Kiểu、Nhân Mục、Cổ Lam 以及 Tốt Động－Chúc Động 地区的一系列战斗表明，Lê Triện 不仅是一名敢于亲自冲锋陷阵的勇将，也具有根据双方力量对比组织和运用适当战术的能力。

在最困难的时期，1422年 Lam Sơn 军在 Linh Sơn 长期缺粮时，Lê Triện 与其他将领一道巡逻、安抚士卒，并始终跟随在 Lê Lợi 身边。

他在驻守 Đông Đô 北部重要位置时阵亡，距离起义最终取得完全胜利只有几个月。

他为起义的胜利作出了贡献，却未能亲眼见到战争结束。

因此，Lê Lợi 所说的他“有大功，屡破强敌，又以国事而死”，不仅是对一位阵亡将领的哀悼，也是对其在后黎王朝创业过程中地位的确认。

可以将 Lê Triện 视为 Lam Sơn 武将群体中的典型形象。

他在一次次战斗中成长，从 Thanh Hóa 山区的机动作战，到北部战场的决定性战役；从一名直接冲锋的将领，到统领数万军队、驻守战略要地的统帅。

后黎时期的 Đại Việt 史官，如 Ngô Sĩ Liên 和 Lê Quý Đôn，都对 Lê Triện 的军事才能给予了很高评价：

> “Khuất Hà 因在 Bồ Tao 屡尝胜绩而最终败亡，这是残暴孤立之军，前来侵占小国。Lê Lễ 因在 Tốt Động 获胜而习于胜战，最终也因此败亡，但他所率乃慷慨复仇之军。二人虽同样失败，其志意却大不相同。因此，当时善于用兵的将领，Lễ 与 Triện 当之无愧居于首位。”¹

> “国内之人尚畏吴贼之威，尚未全部归附于王。自 Tốt Động 大捷以后，我军遂围 Đông Đô。各府县士民纷纷响应，智勇豪杰归附者如赴市集。各地敌军城池相继被攻破或请求投降，而明朝三司只能闭城死守，势穷力迫，只得请求议和。不到一年，全国遂告平定。这都是 Lê Lễ、Lê Triện 等人的功劳。”²

 注释

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
5. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
6. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập II, Nxb Khoa học Xã hội.