Thân thế
Nguyễn Đề (阮提), húy là Nễ, tự Nhất Quế, hiệu Quế Hiên (桂軒; gia phả ghi là Quế Hiên công). Về sau, ông đổi tên là Đề, lấy tự Tiến Phủ, hiệu Tỉnh Kiên, biệt hiệu Văn Thôn cư sĩ.
Nguyễn Đề sinh ngày 13 tháng 2 năm Tân Tỵ (1761) tại làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, trấn Nghệ An (nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh). Ông xuất thân trong một gia đình đại quý tộc có truyền thống khoa bảng và làm quan lâu đời.
Cha ông là Nguyễn Nghiễm (1708–1775), quê ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân. Nguyễn Nghiễm có tên tự Hy Tư, hiệu Nghị Hiên, biệt hiệu Hồng Ngự cư sĩ; đỗ Nhị giáp Tiến sĩ, làm quan đến chức Đại tư đồ (tương đương Tể tướng) dưới triều Lê – Trịnh, được phong tước Xuân Quận công.
Mẹ ông là bà Trần Thị Tần (24/8/1740 – 27/8/1778), quê ở làng Hoa Thiều, xã Minh Đạo, huyện Tiên Du (Đông Ngàn), xứ Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Bà là con gái của một viên chức giữ chức câu kế, và là người vợ thứ ba của Nguyễn Nghiễm. Dù kém chồng 32 tuổi, bà sinh được năm người con, gồm bốn trai và một gái. Nguyễn Đề là con trai cùng mẹ với đại thi hào Nguyễn Du.
Nhờ thân phụ giữ chức vụ cao trong triều, những năm tháng thiếu thời Nguyễn Đề được sống trong điều kiện đầy đủ, yên ổn, cùng các anh em trong cơ ngơi rộng lớn của gia đình tại phường Bích Câu, kinh thành Thăng Long. Môi trường gia đình không chỉ giàu sang mà còn giàu truyền thống học vấn đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành nhân cách và tri thức của ông từ rất sớm.
Xét về nguồn gốc dòng họ, tổ tiên của Nguyễn Đề vốn xuất thân từ làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay thuộc Hà Nội), sau đó di cư vào Hà Tĩnh và định cư lâu dài tại làng Tiên Điền. Dòng họ Nguyễn Tiên Điền nổi tiếng là một gia tộc khoa bảng lớn vào thời Lê mạt, với truyền thống học hành, làm quan liên tục qua nhiều thế hệ. Trước thời Nguyễn Đề, đã có từ sáu đến bảy đời viễn tổ đỗ đạt và giữ chức vụ trong triều đình.
Được nuôi dưỡng trong không khí văn hóa nho phong ấy, Nguyễn Đề sớm tiếp thu nền giáo dục toàn diện theo lý tưởng Nho gia. Ông không chỉ thông thạo kinh sử mà còn tinh thông “tứ nghệ” của tầng lớp sĩ phu truyền thống: cầm, thư, thi, họa. Chính nền tảng gia thế và học vấn này đã góp phần quan trọng hình thành nên một nhân cách trí thức tiêu biểu của dòng họ Nguyễn Tiên Điền vào nửa sau thế kỷ XVIII.
Sự nghiệp chính trị
Năm Đinh Hợi (1767), Nguyễn Nghiễm được triều đình thăng phong Thái tử Thái bảo, hàm tòng nhất phẩm, tước Xuân Quận công. Từ đó, địa vị và thanh thế của gia đình Nguyễn Tiên Điền đạt tới đỉnh cao, anh em Nguyễn Đề lớn lên trong cảnh giàu sang, đủ đầy, được hưởng nền giáo dục và sự bảo trợ đặc biệt của một gia đình đại quý tộc bậc nhất đương thời.
Năm 1768, khi mới bảy tuổi, Nguyễn Đề đã được tập ấm theo lệ dành cho con em công thần, được phong các chức danh danh dự như Hoằng Tín đại phu, Trung Thành môn vệ úy và ban tước Khuê Nhạc bá. Dù còn nhỏ tuổi, việc được tập ấm sớm không chỉ thể hiện ân điển của triều đình đối với gia tộc Nguyễn Nghiễm mà còn cho thấy kỳ vọng đặt vào thế hệ kế tục của dòng họ.
Năm Giáp Ngọ (1774), Nguyễn Nghiễm được sung chức Tể tướng, cùng Hoàng Ngũ Phúc thống lĩnh đại quân tiến đánh chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Đây là thời điểm chính sự và quân sự trong nước có nhiều biến động lớn, tác động sâu sắc đến vận mệnh triều Lê – Trịnh cũng như số phận của gia đình Nguyễn Tiên Điền.
Liên tiếp trong những năm sau đó, Nguyễn Đề phải chứng kiến nhiều biến cố đau buồn trong gia đình. Năm Ất Mùi (1775), anh trai ông là Nguyễn Trụ (sinh năm 1757) qua đời khi tuổi đời còn rất trẻ. Sang năm Bính Thân (1776), thân phụ ông là Nguyễn Nghiễm từ trần, để lại khoảng trống lớn trong gia đình cũng như trên chính trường. Đến năm Mậu Tuất (1778), thân mẫu Trần Thị Tần cũng tạ thế. Việc mất cha mẹ trong thời gian ngắn khiến Nguyễn Đề sớm phải đối diện với những đổi thay nghiệt ngã của thời cuộc và cuộc đời.
Dù vậy, nhờ tư chất thông minh và ý chí học tập bền bỉ, Nguyễn Đề vẫn chuyên tâm đèn sách. Năm 1780, ông đỗ đầu kỳ khảo khóa tại Quốc Tử Giám, khẳng định năng lực học vấn vượt trội so với bạn đồng học. Ba năm sau, năm 1783, ông tiếp tục đứng đầu các kỳ thi ở huyện Thọ Xương và huyện Đông Ngàn. Đến tháng 10 cùng năm, khi mới 23 tuổi, Nguyễn Đề đỗ Giải nguyên khoa thi Hương tổ chức tại điện Phụng Thiên, chính thức ghi tên mình vào hàng ngũ sĩ tử ưu tú của triều đình.
Năm 1786, dưới triều vua Lê Hiển Tông, Nguyễn Đề được bổ làm Thị nội văn chức, đảm nhiệm công việc thường trực tại nhà học của con chúa Trịnh. Đồng thời, ông kiêm giữ chức Phó Tri Thị nội Thư tả Lại phiên trong phủ chúa. Nhờ năng lực và sự tín nhiệm, không lâu sau ông được thăng làm Xu mật viện sự, ban tước Đức Phái hầu.
Cũng trong năm này, trước biến động lớn của thời cuộc khi quân Tây Sơn tiến ra Bắc, Nguyễn Đề được vua Lê Chiêu Thống giao giữ chức Hiệp tán quân cơ đạo quân Sơn Tây, tham gia vào công việc quân sự nhằm đối phó với tình hình ngày càng phức tạp.
Đến năm Kỷ Dậu (1789), khi vua Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc, triều chính hoàn toàn rối loạn. Nguyễn Đề không theo kịp đoàn tùy giá, buộc phải lánh về quê ngoại ở Bắc Ninh để tránh vòng xoáy biến động chính trị. Từ đây, cuộc đời ông bước sang một giai đoạn mới, gắn liền với sự suy tàn của triều Lê và những đổi thay sâu sắc của lịch sử cuối thế kỷ XVIII.
Năm Quang Trung thứ 3 (1790), nhờ người quen đề cử, ông được nhà Tây Sơn mời ra giúp việc từ hàn, tiếp đến là Hàn lâm viện thị thư, rồi được cử làm Phó sứ (do Nguyễn Quang Hiển dẫn đầu) đi đến Yên Kinh tuế cống triều Thanh.
Về nước, ông được thăng Đông các đại học sĩ, gia tăng Thái sử, Thự Tả thị lang Nghi Thành hầu.
Tháng mười, năm Tân Hợi (1791), anh thứ tư cùng cha khác mẹ với ông là Nguyễn Quýnh do chống Tây Sơn nên bị bắt và bị giết. Dinh cơ, từ đường họ Nguyễn ở Tiên Điền, Hà Tĩnh bị tướng Tây Sơn Lê Văn Dụ đốt cháy, phá hủy, làng Tiên Điền bị làm cỏ vì cuộc khởi nghĩa Nguyễn Quýnh.
Năm Quý Sửu (1793), Nguyễn Du về thăm quê Tiên Điền và đến cuối năm ông vào kinh đô Phú Xuân thăm Nguyễn Đề đang làm thái sử ở Viện cơ mật.
Năm Giáp Dần (1794), thời Cảnh Thịnh, ông được thăng Tả phụng nghi bộ Binh, vào Quy Nhơn giữ chức Hiệp tán nhung vụ, cai quản tinh binh. Nguyễn Du và Nguyễn Ức được ông giao cho việc về Hồng Lĩnh xây dựng lại từ đường và làng Tiên Điền mà ông bận việc quan không thể trực tiếp trông coi.
Năm 1795, ông được cử sang Trung Quốc lần hai, để chúc mừng vua Thanh là Càn Long làm lễ nhường ngôi cho con là Gia Khánh.
Tháng 2 năm 1796, ông về nước, được phong chức Tả đồng nghị Trung thư sảnh.
Năm 1797, ông thu xếp cùng Đoàn Nguyễn Tuấn cưới cô em út Đoàn Nguyễn Thị Huệ cho Nguyễn Du.
Năm 1802, nhà Tây Sơn sụp đổ, ông trốn tránh tại Phú Xuân được Gia Long gọi ra. Nguyễn Đề dâng sớ, vua Gia Long tha chết, mến tài và kính trọng dòng dõi con Xuân Quân Công Nguyễn Nghiễm nên cho đi theo ra Bắc Thành làm việc dưới quyền Tổng Trấn Nguyễn Văn Thành. Nguyễn Đề cố vấn chỉ dẫn các kinh nghiệm nghi lễ đi sứ, tiếp sứ sang phong vương cho vua Gia Long. Nguyễn Đề hộ giá Gia Long ra Bắc, ngang qua Nghi Xuân, tiến cử Nguyễn Du. Nguyễn Du đón xa giá, theo vua, ra làm quan.
Năm 1805, trong lần về chịu tang người thiếp, ông bị một viên Tri phủ truy bức nhân có một vụ việc tại làng. Rồi vì quá uất ức, ông đã qua đời lúc 54 tuổi.
Di sản văn chương
Nguyễn Đề đã để lại 2 tập thơ chữ Hán, đó là:
Quế Hiên giáp, ất tập (Tập thơ Quế Hiên, I và II).
Hoa trình tiêu khiển tập (Tập thơ tiêu khiển trên đường đi sứ).
Ngoài ra, khi Gia Long chiếm thành Phú Xuân, ông có soạn một bài quốc âm và làm biểu dâng lên, được Gia Long khen ngợi.
Tài liệu tham khảo
- Tạ Ngọc Liễn, 2008, Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam. Nxb Thanh Niên, Hà Nội
- Lê Thước và Trương Chính, 1978, Thơ chữ Hán Nguyễn Du. Nxb Văn học, Hà Nội.
- Đỗ Ngọc Toại, 2006, Thơ văn dịch. Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
- Nguyễn Thị Phượng, 1995, Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen De (1761–1805)
Background
Nguyen De (阮提), personal name Ne, courtesy name Nhat Que, literary name Que Hien (桂軒; recorded in the family genealogy as Que Hien Cong). Later, he changed his given name to De, adopted the courtesy name Tien Phu, the literary name Tinh Kien, and the sobriquet Van Thon Cu Si.
Nguyen De was born on the 13th day of the 2nd lunar month of the Tan Ty year (1761) in Tien Dien village, Nghi Xuan district, Nghe An prefecture (now Ha Tinh province). He came from a great aristocratic family with a long-standing tradition of scholarship and official service.
His father was Nguyen Nghiem (1708–1775), a native of Tien Dien village, Nghi Xuan district. Nguyen Nghiem bore the courtesy name Hy Tu, the literary name Nghi Hien, and the sobriquet Hong Ngu Cu Si. He attained the degree of Nhi Giap Tien Si, rose to the post of Dai Tu Do (equivalent to prime minister) under the Le–Trinh court, and was ennobled as Xuan Quan Cong.
His mother was Tran Thi Tan (24 August 1740 – 27 August 1778), from Hoa Thieu village, Minh Dao commune, Tien Du district (Dong Ngan), Kinh Bac region, now Bac Ninh province. She was the daughter of an official holding the post of Cau Ke and was Nguyen Nghiem’s third wife. Although 32 years younger than her husband, she bore five children—four sons and one daughter. Nguyen De was a maternal brother of the great poet Nguyen Du.
Because his father held high office at court, Nguyen De spent his childhood in comfort and security, living with his brothers in the family’s large estate in the Bich Cau ward of the capital Thang Long. This environment, affluent yet deeply rooted in scholarly tradition, provided favorable conditions for the early formation of his character and learning.
Regarding lineage, the ancestors of Nguyen De originated from Canh Hoach village, Thanh Oai district, Son Nam prefecture (now Hanoi), later migrating to Ha Tinh and settling permanently in Tien Dien village. The Nguyen Tien Dien clan was renowned as a major scholarly family in the late Le period, with continuous generations of examination success and official service. Prior to Nguyen De, six to seven generations of distant ancestors had already attained degrees and held court offices.
Raised in this Confucian cultural milieu, Nguyen De received a comprehensive education in line with Confucian ideals. He was not only well versed in the classics and histories but also proficient in the traditional “four arts” of the literati: qin (music), calligraphy, poetry, and painting. This strong foundation of family background and education played a crucial role in shaping him into a representative intellectual figure of the Nguyen Tien Dien lineage in the latter half of the eighteenth century.
Political Career
In the Dinh Hoi year (1767), Nguyen Nghiem was promoted by the court to Thai Tu Thai Bao, with the rank of first-grade associate, and granted the title Xuan Quan Cong. From that point, the status and prestige of the Nguyen Tien Dien family reached its peak, and Nguyen De and his brothers grew up amid wealth and privilege, enjoying elite education and exceptional patronage befitting one of the foremost aristocratic families of the time.
In 1768, at only seven years old, Nguyen De was granted hereditary appointment under the privileges accorded to the sons of meritorious officials. He received honorary titles such as Hoang Tin Dai Phu and Trung Thanh Mon Ve Uy, and was ennobled as Khue Nhac Ba. Although still very young, this early bestowal not only reflected imperial favor toward the Nguyen Nghiem family but also signaled high expectations for the clan’s next generation.
In the Giap Ngo year (1774), Nguyen Nghiem was appointed prime minister and, together with Hoang Ngu Phuc, led a major army south to attack the Nguyen lords in Dang Trong. This period marked profound political and military upheavals that deeply affected the fate of the Le–Trinh court as well as that of the Nguyen Tien Dien family.
In the years that followed, Nguyen De endured a series of personal tragedies. In the At Mui year (1775), his elder brother Nguyen Tru (born 1757) died at a very young age. In the Binh Than year (1776), his father Nguyen Nghiem passed away, leaving a great void both within the family and on the political stage. In the Mau Tuat year (1778), his mother Tran Thi Tan also died. The loss of both parents within a short span forced Nguyen De to confront early the harsh vicissitudes of life and the turbulent times.
Nevertheless, endowed with intelligence and perseverance, Nguyen De remained devoted to his studies. In 1780, he placed first in the annual assessment examination at the Quoc Tu Giam, affirming his outstanding scholarly ability. Three years later, in 1783, he again ranked first in examinations held in Tho Xuong and Dong Ngan districts. In the tenth lunar month of that year, at the age of twenty-three, he achieved the title of Giai Nguyen in the provincial examination held at Phung Thien Hall, formally establishing his name among the elite scholars of the court.
In 1786, under King Le Hien Tong, Nguyen De was appointed Thi Noi Van Chuc, performing regular duties at the study hall of the Trinh lord’s sons. At the same time, he concurrently held the post of Pho Tri Thi Noi Thu Ta Lai Phien in the lord’s palace. Owing to his competence and trustworthiness, he was soon promoted to Xu Mat Vien Su and granted the title Duc Phai Hau.
That same year, amid major upheavals as Tay Son forces advanced northward, Nguyen De was entrusted by King Le Chieu Thong with the position of Hiep Tan Quan Co of the Son Tay army, participating in military affairs to cope with the increasingly complex situation.
By the Ky Dau year (1789), when King Le Chieu Thong fled to China, the court fell into complete disarray. Nguyen De failed to follow the royal retinue in time and was forced to take refuge at his maternal relatives’ home in Bac Ninh to avoid the political maelstrom. From this point, his life entered a new phase, closely associated with the decline of the Le dynasty and the profound transformations of late eighteenth-century history.
In the third year of Quang Trung (1790), upon recommendation by acquaintances, Nguyen De was invited by the Tay Son regime to serve, initially in a junior capacity, then as Han Lam Vien Thi Thu, and later appointed Deputy Envoy (under the leadership of Nguyen Quang Hien) on a tributary mission to Yen Kinh to the Qing court.
Upon his return, he was promoted to Dong Cac Dai Hoc Si, concurrently holding the post of Thai Su, acting Left Vice Minister, and granted the title Nghi Thanh Hau.
In the tenth lunar month of the Tan Hoi year (1791), his fourth elder half-brother Nguyen Quynh, who opposed the Tay Son, was arrested and executed. The Nguyen family residence and ancestral shrine in Tien Dien, Ha Tinh, were burned and destroyed by Tay Son general Le Van Du, and Tien Dien village was devastated as a result of Nguyen Quynh’s uprising.
In the Quy Suu year (1793), Nguyen Du returned to visit their hometown of Tien Dien, and by the end of that year went to the capital Phu Xuan to visit Nguyen De, who was then serving as Thai Su at the Privy Council.
In the Giap Dan year (1794), during the reign of Canh Thinh, Nguyen De was promoted to Ta Phung Nghi of the Ministry of War and sent to Quy Nhon to serve as Hiep Tan Nhung Vu, commanding elite troops. During this time, he entrusted Nguyen Du and Nguyen Uc with overseeing the reconstruction of the family ancestral hall and Tien Dien village at Hong Linh, as his official duties prevented him from supervising the work personally.
In 1795, he was dispatched to China for a second time to congratulate Qing Emperor Qianlong on his abdication in favor of his son Gia Khanh.
In the second lunar month of 1796, he returned home and was appointed Ta Dong Nghi of the Zhongshu Secretariat.
In 1797, he arranged together with Doan Nguyen Tuan the marriage of Doan Nguyen Thi Hue, the youngest sister of the Doan family, to Nguyen Du.
In 1802, after the fall of the Tay Son regime, Nguyen De went into hiding in Phu Xuan but was summoned by Gia Long. He submitted a petition, and Gia Long spared his life, admiring his talent and respecting the lineage of Xuan Quan Cong Nguyen Nghiem. Nguyen De was ordered to accompany the court north to Bac Thanh, serving under Governor-General Nguyen Van Thanh. He advised on protocols and experiences related to diplomatic missions and the reception of envoys who came to confer royal investiture upon Gia Long. Nguyen De escorted Gia Long northward; passing through Nghi Xuan, he recommended Nguyen Du. Nguyen Du welcomed the royal procession and followed the king to enter official service.
In 1805, while returning home to observe mourning for a concubine, Nguyen De was harassed by a local Tri Phu over a village incident. Overwhelmed by indignation, he passed away at the age of fifty-four.
Literary Legacy
Nguyen De left behind two collections of poetry in classical Chinese:
- Que Hien Giap, At Tap (Que Hien Poetry Collection, Volumes I and II)
- Hoa Trinh Tieu Khien Tap (Poems for Leisure during Diplomatic Journeys)
In addition, when Gia Long captured Phu Xuan, Nguyen De composed a vernacular poem and submitted a memorial to the throne, which received praise from Gia Long.
References
- Tạ Ngọc Liễn, 2008, Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam. Nxb Thanh Niên, Hà Nội
- Lê Thước và Trương Chính, 1978, Thơ chữ Hán Nguyễn Du. Nxb Văn học, Hà Nội.
- Đỗ Ngọc Toại, 2006, Thơ văn dịch. Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
- Nguyễn Thị Phượng, 1995, Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
Tiếng Pháp
Nguyen De (1761–1805)
Origines et formation
Nguyen De (阮提), dont le prenom tabou etait Ne, le nom de courtoisie Nhat Que, le pseudonyme Que Hien (桂軒 ; la genealogie mentionne Que Hien cong). Par la suite, il changea son nom en De, adopta le nom de courtoisie Tien Phu, le pseudonyme Tinh Kien, et le surnom Van Thon cu si.
Nguyen De naquit le 13e jour du 2e mois de l’annee Tan Ty (1761) au village de Tien Dien, district de Nghi Xuan, province de Nghe An (aujourd’hui Ha Tinh). Il etait issu d’une grande famille aristocratique, reputee pour sa tradition d’erudition et de service mandarinal.
Son pere etait Nguyen Nghiem (1708–1775), originaire de Tien Dien, nom de courtoisie Hy Tu, pseudonyme Nghi Hien, surnom Hong Ngu cu si. Laureat du doctorat de second rang, il parvint a la charge de Dai tu do (equivalente a celle de premier ministre) sous la periode Le – Trinh, et fut eleve au titre de Xuan Quan cong.
Sa mere etait Tran Thi Tan (24/8/1740 – 27/8/1778), originaire du village de Hoa Thieu, commune de Minh Dao, district de Tien Du (Dong Ngan), region de Kinh Bac (actuelle province de Bac Ninh). Fille d’un fonctionnaire charge du poste de cau ke et troisieme epouse de Nguyen Nghiem, elle donna naissance a cinq enfants (quatre fils et une fille), malgre une difference d’age de trente-deux ans avec son epoux. Nguyen De etait le frere uterin du grand poete Nguyen Du.
Grace a la haute position de son pere a la cour, Nguyen De connut une enfance aisee et paisible au sein du vaste domaine familial situe au quartier Bich Cau, dans la capitale Thang Long. La richesse materielle, conjuguee a une tradition intellectuelle solide, contribua a forger precocement sa personnalite et sa culture.
Du point de vue genealogique, les ancetres de Nguyen De etaient originaires du village de Canh Hoach, district de Thanh Oai, province de Son Nam (aujourd’hui Hanoi), avant de migrer vers Ha Tinh et de s’etablir durablement a Tien Dien. La lignee Nguyen Tien Dien etait celebre a la fin de la dynastie Le pour etre une grande famille de lettrés, dont six a sept generations avaient reussi aux examens et occupe des charges officielles avant l’epoque de Nguyen De.
Eleve dans cet environnement confuceen, Nguyen De beneficia d’une education complete conforme aux ideaux classiques. Outre sa maitrise des textes canoniques et historiques, il excellait dans les « quatre arts » des lettrés traditionnels : musique, calligraphie, poesie et peinture. Cet heritage familial et intellectuel contribua a faire de lui une figure representative de l’elite savante des Nguyen Tien Dien dans la seconde moitie du XVIIIe siecle.
Carriere politique
En l’annee Dinh Hoi (1767), Nguyen Nghiem fut promu Thai tu Thai bao, avec un rang honorifique de premier ordre, et confirme dans le titre de Xuan Quan cong. Des lors, la position et le prestige de la famille Nguyen Tien Dien atteignirent leur apogee, et les freres Nguyen De grandirent dans l’opulence et sous une protection exceptionnelle.
En 1768, a seulement sept ans, Nguyen De beneficia du privilege de tap am, reserve aux descendants de grands merites, et recut des titres honorifiques tels que Hoang Tin dai phu, Trung Thanh mon ve uy, ainsi que le titre nobiliaire de Khue Nhac ba. Bien que tres jeune, cette nomination precoce traduisait a la fois la faveur imperiale envers la famille et les espoirs places dans la generation heritiere.
En l’annee Giap Ngo (1774), Nguyen Nghiem fut investi de la charge de premier ministre et, avec Hoang Ngu Phuc, prit la tete d’une grande expedition militaire contre les seigneurs Nguyen au Dang Trong. Cette periode de bouleversements politiques et militaires marqua profondement le destin de l’Etat Le – Trinh et celui de la famille Nguyen Tien Dien.
Les annees suivantes furent marquees par des deuils successifs. En At Mui (1775), son frere aine Nguyen Tru (ne en 1757) mourut prematurément. En Binh Than (1776), son pere Nguyen Nghiem deceda, laissant un vide immense tant dans la famille que sur la scene politique. En Mau Tuat (1778), sa mere Tran Thi Tan s’eteignit a son tour. Ces pertes rapprochees confronterent Nguyen De, tres tot, aux rigueurs du destin et aux vicissitudes de l’epoque.
Malgre ces epreuves, il poursuivit ses etudes avec assiduite. En 1780, il se classa premier a l’examen d’evaluation du Quoc Tu Giam, attestant d’une erudition superieure. Trois ans plus tard, en 1783, il arriva en tete des concours dans les districts de Tho Xuong et Dong Ngan. En octobre de la meme annee, a l’age de vingt-trois ans, il obtint le titre de Giai nguyen a l’examen provincial tenu au palais Phung Thien, inscrivant officiellement son nom parmi les meilleurs candidats de la cour.
En 1786, sous le regne du roi Le Hien Tong, Nguyen De fut nomme Thi noi van chuc, charge du service permanent a l’ecole du fils du seigneur Trinh. Il cumula cette fonction avec celle de Pho Tri Thi noi Thu ta Lai phien au palais seigneurial. Peu apres, en raison de ses competences et de la confiance accordee, il fut promu Xu mat vien su et eleve au titre de Duc Phai hau.
La meme annee, face aux grands bouleversements provoques par l’avance des troupes Tay Son vers le Nord, Nguyen De recut du roi Le Chieu Thong la charge de Hiep tan quan co dao Son Tay, participant aux affaires militaires dans un contexte de plus en plus instable.
En Ky Dau (1789), lorsque Le Chieu Thong se refugia en Chine, l’administration s’effondra. Ne pouvant suivre la suite royale, Nguyen De se retira chez sa famille maternelle a Bac Ninh, entamant une nouvelle phase de sa vie, liee au declin de la dynastie Le et aux profonds changements de la fin du XVIIIe siecle.
En la troisieme annee de Quang Trung (1790), sur recommandation, il entra au service du regime Tay Son comme fonctionnaire subalterne, puis comme Thi thu de l’Academie Han Lam. Il fut ensuite nomme Pho su au sein de la mission conduite par Nguyen Quang Hien a Yen Kinh pour l’offrande annuelle a la cour Qing.
A son retour, il fut promu Dong cac dai hoc si, cumula la fonction de Thai su, et exerça a titre provisoire comme Ta thi lang, avec le titre de Nghi Thanh hau.
En octobre Tan Hoi (1791), son frere aine consanguin Nguyen Quynh, hostile aux Tay Son, fut capture et execute. Les demeures et le temple ancestral des Nguyen a Tien Dien (Ha Tinh) furent incendies par le general Tay Son Le Van Du, et le village fut ravage a la suite de l’insurrection de Nguyen Quynh.
En Quy Suu (1793), Nguyen Du retourna visiter Tien Dien, puis se rendit a la fin de l’annee a la capitale Phu Xuan pour voir Nguyen De, alors thai su au Vien co mat.
En Giap Dan (1794), sous le regne de Canh Thinh, Nguyen De fut promu Ta phung nghi du ministere de la Guerre et envoye a Quy Nhon comme Hiep tan nhung vu, charge du commandement des troupes d’elite. Il confia a Nguyen Du et Nguyen Uc la mission de reconstruire le temple ancestral et le village de Tien Dien, lui-meme etant retenu par ses fonctions officielles.
En 1795, il fut envoye en Chine pour une seconde mission, afin de feliciter l’empereur Qing Can Long lors de son abdication en faveur de son fils Gia Khanh.
En fevrier 1796, a son retour, il fut nomme Ta dong nghi Trung thu sanh.
En 1797, il organisa avec Doan Nguyen Tuan le mariage de la benjamine Doan Nguyen Thi Hue avec Nguyen Du.
En 1802, apres la chute du regime Tay Son, il se cacha a Phu Xuan avant d’etre convoque par Gia Long. Nguyen De adressa une petition ; le souverain lui accorda la grace, appreciant ses talents et respectant la lignee de Xuan Quan cong Nguyen Nghiem. Il fut envoye au Bac Thanh pour servir sous l’autorite du gouverneur Nguyen Van Thanh, conseillant sur les rites diplomatiques et l’accueil des missions investissant Gia Long. Il escorta ensuite Gia Long vers le Nord et, en passant par Nghi Xuan, recommanda Nguyen Du. Celui-ci accueillit le cortege royal et entra au service de l’Etat.
En 1805, lors d’un retour pour porter le deuil d’une concubine, Nguyen De fut persecute par un Tri phu a la suite d’un incident local. Accable par l’injustice et l’amertume, il mourut a l’age de cinquante-quatre ans.
Heritage litteraire
Nguyen De laissa deux recueils de poesie en chinois classique :
- Que Hien giap, at tap (Recueils de poesie Que Hien, volumes I et II)
- Hoa trinh tieu khien tap (Recueil de poesies de divertissement composees lors des missions diplomatiques)
Par ailleurs, lors de la prise de Phu Xuan par Gia Long, il composa un poeme en langue vernaculaire et une requete presentee au souverain, qui en fit l’eloge.
References bibliographiques
- Tạ Ngọc Liễn, 2008, Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam. Nxb Thanh Niên, Hà Nội
- Lê Thước và Trương Chính, 1978, Thơ chữ Hán Nguyễn Du. Nxb Văn học, Hà Nội.
- Đỗ Ngọc Toại, 2006, Thơ văn dịch. Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
- Nguyễn Thị Phượng, 1995, Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
Tiếng Trung
阮提（Nguyen De，1761—1805）
身世
阮提 阮提（Nguyen De），讳祢（Nễ），字一桂（Nhất Quế），号桂轩 桂軒（Quế Hiên；族谱记为桂轩公）。其后改名为“提”，改字进辅（Tiến Phủ），号靖坚（Tỉnh Kiên），别号文村居士（Văn Thôn cư sĩ）。
阮提出生于辛巳年二月十三日（1761年），地点为宜春县先田村，乂安镇（今属河静省）。他出身于一个世代簪缨、以科举与仕宦著称的显赫贵族家庭。
其父为阮儼 阮儼（Nguyen Nghiem，1708—1775），籍贯先田村，字希思，号毅轩，别号鸿御居士，二甲进士，官至大司徒（相当于宰相），为黎—郑时期重臣，封春郡公。
其母为陈氏频 陳氏頻（Tran Thi Tan，1740年8月24日—1778年8月27日），京北道东岸（今北宁省）仙游县明道社花韶村人，系一名任句计职官员之女，为阮儼第三任妻。虽较丈夫年少三十二岁，然育有五子女（四子一女）。阮提为其与大诗豪阮攸 阮攸（Nguyen Du）同母之兄。
因父亲身居高位，阮提少年时期生活优渥安定，与诸兄弟一同居于升龙京城碧句坊家族宏宅之中。家族不仅富贵，更具深厚的学术传统，这一环境使其人格与学识得以早期形成。
溯其族源，阮提先祖本出自山南镇清威县庚获村（今属河内），后迁入河静，定居先田。先田阮氏为黎末著名科举世家，历代勤学仕宦，至阮提之前，已有六至七代先祖登科并任朝职。
在浓厚的儒家文化氛围中成长，阮提自幼接受系统而全面的儒学教育，不仅精通经史，亦擅长士大夫“琴、书、诗、画”四艺。正是这样的家世与学养，塑造了18世纪后半叶先田阮氏一位具有代表性的知识分子形象。
政治生涯
丁亥年（1767），阮儼获封太子太保，秩从一品，爵春郡公，先田阮氏家族声望达到鼎盛。阮提兄弟自幼享有显赫贵族所能提供的教育与庇护。
1768年，阮提年仅七岁，依功臣子弟“袭荫”之例，获授弘信大夫、忠诚门卫尉等荣衔，并赐爵奎岳伯。虽年幼，此举既体现朝廷对阮儼家族的恩宠，亦显示对后继者的期望。
甲午年（1774），阮儼拜相，与黄五福 黃五福（Hoang Ngu Phuc）统率大军南征阮主。此时国内政局、军事局势剧烈动荡，对黎—郑王朝及先田阮氏命运皆产生深远影响。
其后数年，阮提接连经历家族巨变：乙未年（1775），长兄阮柱 阮柱（Nguyen Tru，1757年生）早逝；丙申年（1776），其父阮儼去世；戊戌年（1778），其母陈氏频亦辞世。父母相继离世，使阮提过早直面时代与人生的残酷变迁。
尽管如此，凭借聪颖资质与坚韧意志，阮提仍潜心向学。1780年，他在国子监考课中拔得头筹；1783年，又连续在寿昌县与东岸县考试中名列第一。同年十月，年仅23岁的阮提在奉天殿举行的乡试中高中解元，跻身朝廷最优秀士子之列。
1786年，黎显宗 黎顯宗（Le Hien Tong）朝，阮提被任为侍内文职，负责郑主子弟学舍常务，并兼任王府侍内书左吏判副职。不久，因才干与信任，升任枢密院事，赐爵德派侯。
同年，西山军北进，局势骤变，阮提奉黎昭统 黎昭統（Le Chieu Thong）之命，任山西道协赞军机，参与军事应对。
己酉年（1789），黎昭统逃往中国，朝政大乱。阮提未能随驾，只得避居北宁外家，自此人生进入新阶段，与黎朝衰亡及18世纪末的历史巨变紧密相连。
光中三年（1790），经人荐举，阮提受西山政权延聘，先任翰林供职，继而为翰林院侍书，又被任为副使，随阮光显 阮光顯（Nguyen Quang Hien）出使燕京，向清廷朝贡。
回国后，升任东阁大学士，加太史衔，署左侍郎，封宜成侯。
辛亥年（1791）十月，其同父异母四兄阮炯 阮炯（Nguyen Quynh）因反对西山被捕处死；先田阮氏在河静的宅第与宗祠亦为西山将领黎文裕 黎文裕（Le Van Du）焚毁，先田村几近夷平。
癸丑年（1793），阮攸返乡省亲，年底入富春京城探望任机密院太史的阮提。
甲寅年（1794），景盛帝 景盛（Canh Thinh）朝，阮提升任兵部左奉议，赴归仁任协赞戎务，统辖精兵；并委托阮攸与阮忆 阮憶（Nguyen Uc）返洪岭主持重建宗祠与先田村。
1795年，阮提第二次出使中国，祝贺清高宗乾隆 乾隆（Qianlong）禅位于其子嘉庆 嘉慶（Gia Khanh）。
1796年二月回国，授左同议中书省职。
1797年，他与段阮俊 段阮俊（Doan Nguyen Tuan）共同为阮攸迎娶段阮氏惠 段阮氏惠（Doan Nguyen Thi Hue）。
1802年，西山政权覆亡。阮提避居富春，被嘉隆 嘉隆（Gia Long）召见，上疏陈情后获免死。嘉隆赏其才学，敬其为春郡公阮儼之后，命其随北上，在北城总镇阮文成 阮文成（Nguyen Van Thanh）麾下任职，并以其出使经验，辅导朝廷礼仪与接待册封使节。阮提护驾嘉隆北巡，途经宜春，举荐阮攸；阮攸迎驾后随君入仕。
1805年，阮提因回乡为一名侍妾守丧，遭知府借事逼迫，郁愤成疾，卒于当年，享年54岁。
文学遗产
阮提遗有两部汉诗集：
- 《桂轩甲、乙集》（《桂轩诗集》第一、二卷）
- 《花程消遣集》（出使途中吟咏诗集）
此外，嘉隆攻占富春时，阮提曾作一篇国音文并上表进呈，获嘉隆称赏。
参考资料
- Tạ Ngọc Liễn, 2008, Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam. Nxb Thanh Niên, Hà Nội
- Lê Thước và Trương Chính, 1978, Thơ chữ Hán Nguyễn Du. Nxb Văn học, Hà Nội.
- Đỗ Ngọc Toại, 2006, Thơ văn dịch. Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
- Nguyễn Thị Phượng, 1995, Tuyển tập thơ chữ Hán Nguyễn Đề. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
